Chexiya haqida

Chexiya Respublikasi
chex. Česká republika
Shior: «chex. Pravda vítězí» —
«Haqiqat g‘alaba qozonadi»
Madhiya: «Kde domov můj?»
«Mening vatanim qayerda?»
Расположение Чехии (тёмно-зелёный):— в Европе (светло-зелёный и тёмно-серый)— в Европейском союзе (светло-зелёный)
Joylashuvi: Chexiyaning (to‘q yashil):
— Yevropada (och yashil va to‘q kulrang)
— Yevropa Ittifoqida (och yashil)
Tashkil topgan taxm. 870-yilda — Chexiya knyazligi
Mustaqillik sanasi 1-yanvar 1993-yil ( Chexiya va Slovakiya Federativ Respublikasidan)
Rasmiy til chex tili (davlat tili), slovak tili (butun hududda qisman rasmiy til), polyak tili (hududning ayrim qismlarida qisman rasmiy til)
Poytaxt Praga
Yirik shaharlari Praga, Brno, Ostrava, Plzen, Liberec, Olomouts
Boshqaruv shakli parlament respublikasi
Davlat tuzilishi unitar davlat
Prezident Petr Pavel
Hukumat raisi Andrey Babish
Hududi
 • Jami 78 866 km² (dunyoda 115-o‘rin)
 • Suv yuzasi ulushi, % 2,18
Aholisi
 • Baholash (2025) ↗ 10 915 839 kishi (85-o‘rin)
 • Aholini ro‘yxatga olish (2021) 10 524 167 kishi
 • Zichligi 133 kishi/km² (91-o‘rin)
YIM (Xarid qobiliyati pariteti)
 • Jami (2026) ↗ 690,823 mlrd AQSH dollari (47-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 63 550 AQSH dollari (38-o‘rin)
YIM (nominal)
 • Jami (2026) ↗ 432,597 mlrd AQSH dollari (40-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 39 795 AQSH dollari (38-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2023) ↗ 0,915 (juda yuqori; 29- o‘rin)
Aholi nomi chex erkagi, chex ayoli, chexlar
Pul birligi Chexiya kronasi
(CZK, kod 203)
Internet domeni .cz
ISO kodi CZ
Telefon kodi +420
Vaqt mintaqasi CET (UTC+1, yozda UTC+2)
Avtomobil harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Chéxiya (chex. va slovak. Česko, Xalqaro fonetik alifbo (chex.): [ˈʧɛskɔ], polyak. Czechy, rasmiy nomi — Chexiya Respublikasi (qisqartmasi — ChR), chex. Česká republika (qisqartmasi — ČR), Xalqaro fonetik alifbo (chex.): [ˈʧɛskaː ˈrɛpuˌblɪka]) — davlat bo‘lib, Markaziy Yevropada joylashgan. Shimoli-sharqda Polsha bilan (chegara uzunligi — 796 km), shimoli-g‘arbda va g‘arbda Germaniya bilan (810 km), janubda Avstriya bilan (466 km), janubi-sharqda esa Slovakiya bilan (252 km) chegaradosh. Chegaralarining umumiy uzunligi — 2324 km. Maydoni — 78 866 km².

Hozirgi Chexiya Chexoslovakiyaning (Baxmal ajralish) natijasida 1-yanvar 1993-yilda vujudga kelgan. Mamlakat tarkibiga tarixiy o‘lkalar — Bogemiya, Moraviyava Sileziyaning bir qismi kiradi. Chexiya rivojlangan mamlakatlar qatoriga kiradi.

Mamlakatning poytaxti va eng yirik shahri — Praga, boshqa yirik shaharlari — Brno, Ostrava, Plzen va boshqalar. Davlat tili — chex tili — slavyan (g‘arbiy slavyan) tillaridan biri.

Unitar davlat, parlament respublikasi. Prezident 9-mart 2023-yildan — Petr Pavel, hukumat raisi 9-dekabr 2025-yildan — Andrey Babish.

12-mart 1999-yildan Chexiya — NATO a’zosi, 1-may 2004-yildan esa yana bir tashkilotning a’zosi — Yevropa Ittifoqi.

Hozirgi vaqtda rivojlangan sanoat davlatidir.

Etimologiyasi

Mamlakat nomi etnonim — slavyan qabilasi bo‘lgan chexlar nomidan kelib chiqqan. Bu qabila V asrdan ma’lum. O‘z navbatida, «chex» etnonimi kichraytirish ma’nosini bildiruvchi *-xъ qo‘shimchasi orqali praslav. *čel- o‘zagidan yasalgan; bu o‘zak *čelověkъ va *čelędь so‘zlarida aks etgan. Demak, ushbu so‘zning ichki shakli — «urug‘ a’zosi» degan ma’noni anglatadi.

Rim manbalarida milodiy I asrda bu hudud «Boigem» (Boiohaemum) — «boylar mamlakati» (kelt qabilasi), shundan «Bogemiya».

Geografiyasi

Chexiyaning maydoni 78,9 ming kvadrat kilometr, sharqdan g‘arbgacha uzunligi 493 km, shimoldan janubgacha esa 278 km. Chexiya landshafti juda xilma-xil. Mamlakatning g‘arbiy qismi (Bogemiya) asosan past tog‘lar bilan o‘ralgan Laba (Elba) va Vltava (Moldau) daryolari havzalarida joylashgan. Bu tog‘larga Sudet tog‘lari va ularning bir qismi bo‘lgan Krkonoshe kiradi. Mamlakatning eng baland nuqtasi — Snejka tog‘i bo‘lib, balandligi 1603 m. Moraviya deb ataluvchi sharqiy qism ham ancha tepalikli bo‘lib, asosan Morava (Marx) daryosi havzasida joylashgan. Moraviyada Odra (Oder).

daryosining boshlanish joyi ham bor.Dengizga chiqish yo‘li bo‘lmagan Chexiya daryolari uchta dengizga quyiladi: Shimoliy dengiz, Boltiq dengizi va Qora dengiz.

Iqlimi

Mamlakat iqlimi — mo‘tadil bo‘lib, yozi iliq, qishi esa sovuq, bulutli va nam. Iqlim dengiz va kontinental ta’sirlarning qo‘shilishi natijasida shakllangan.

Chexiyada yozgi ob-havo ancha qulay va keskin o‘zgarishlarsiz kechadi, chunki mamlakatni har tomondan o‘rab turgan tog‘lar shamollarning kirib kelishiga to‘sqinlik qiladi. Qishda Chexiya tog‘lariga yetarlicha qor yog‘adi, bu mamlakatning janubi hamda shimolida chang‘i kurortlari faoliyat yuritishiga imkon yaratadi.

Ekologiyasi

Chexiyaning ayrim hududlarida havo va suv kuchli ifloslangan. Ayniqsa, Ostrava sanoat hududi ajralib turadi. U yerda metallurgiya korxonalari joylashgan. Havo shu darajada ifloslanganki, bu umr ko‘rish davomiyligiga sezilarli ta’sir qiladi (hisob-kitoblarga ko‘ra, Ostrava aglomeratsiyasida u Chexiya bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichdan taxminan 1,8 yil kam).

Praga va Brnoda ham havo ancha ifloslangan, jumladan, benz(a)piren.

«Spolximiya» zavodi Usti-nad-Labem shahrida faqat 2013-yilning o‘zida atmosferaga 677 kg simob va uning birikmalarini chiqargan. Yiglava shahrida Yevropadagi eng yirik yog‘och-qirindi plitalari ishlab chiqaruvchi zavod joylashgan bo‘lib, u havoga formaldegid.

chiqaradi. Yiglava daryosi o‘zanidagi tuproqda qo‘rg‘oshin va misning yuqori konsentratsiyalari aniqlangan.

Dukovani (Janubiy Moraviya) hududida atom elektr stansiyasidan tashqari yadro chiqindilari ombori.

ham mavjud. Kimyoviy mahsulotlar, vositalar va plastmassadan keng ko‘lamda foydalanish aholi salomatligiga salbiy ta’sir qilmoqda; ko‘pchilik tumov va allergiyadan aziyat chekadi.

Tarixi

Kengayishi: Buyuk Moraviya
Xaritasi: Buyuk Moraviya Moymir I davrida

846-yilda Buyuk Moraviya davlatining knyazi Moymir I o‘z hokimiyatini Chexiya hududiga yoydi. IX asr oxirida chex yerlarini Prjemislovichlar birlashtirdi. «Chex yilnomasi» muallifi Pragalik Kozmaning so‘zlariga ko‘ra: «Milodiy 894-yilda muqaddas xristian e’tiqodining birinchi knyazi Borjivoy cho‘qintirildi», ammo bu ma’lumotlarning ishonchliligi bahsli.

Chex toji yerlari Lyuksemburglik Karl IV (Karel I) davrida

Chexiya (Bogemiya) qirolligi katta qudratga ega edi, biroq diniy mojarolar (guschilar urushlari XV asrda va O‘ttiz yillik urush XVII asrda) uni zaiflashtirib, vayron qildi. Keyinchalik u Gabsburglar ta’siri ostiga tushib, Avstriya-Vengriya tarkibiga kirdi. Uning toj yerlari: Bogemiya, Moraviya hamda Sileziya.

Bu davlat Birinchi jahon urushidan keyin parchalangach, Chexiya, Slovakiya va Karpatorti Rus birlashib, mustaqil Chexoslovakiya respublikasini 1918-yilda tashkil etdi. Bu mamlakatda salmoqli etnik nemis ozchiligi yashagan. Bu Chexoslovakiyani parchalashga bahona bo‘ldi: Germaniya Sudet viloyatini qo‘shib olishga Myunxen kelishuvini 1938-yilda imzolash orqali erishdi. Natijada Slovakiya ajralib chiqdi. Qolgan Chexiya hududi 1939-yilda Germaniya tomonidan bosib olindi va Bogemiya va Moraviya protektorati deb atala boshlandi.

1945-yil may oyida Pragada Praga qo‘zg‘oloni yuz berdi. 6-may ertalab 1-diviziya Rossiya xalqlarini ozod qilish qo‘mitasi (KONR) tarkibidagi general-mayor Bunyachenko qo‘mondonligidagi ilg‘or qismlar SS askarlari bilan Zbraslav va Radotin yaqinida dastlabki janglarga kirishdi. So‘ng butun diviziya shaharga kirib, Praganing janubiy, janubi-g‘arbiy va g‘arbiy tumanlarini egalladi. Tungi soat 3 da, 9-may 1945-yil 3-gvardiya va 4-gvardiya tank armiyalarining 1-Ukraina fronti ilg‘or qismlari Pragaga kirdi.

Ikkinchi jahon urushidan so‘ng Chexoslovakiya sovet ta’sir doirasiga tushdi va sotsialistik mamlakatga aylandi (Chexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi).

Chex namoyishchilari yonayotgan sovet tanki fonida, 1968-yil

1968-yilda bostirib kirgan qo‘shinlar — Varshava shartnomasi a’zolari — mamlakat rahbarlarining, jumladan, Aleksandr Dubchek boshchiligida partiya boshqaruvini liberallashtirish va «Inson qiyofasidagi sotsializm»ni yaratish urinishlarini to‘xtatdi. Bu voqealar Praga bahori davrida sodir bo‘ldi.

1989-yilda Chexoslovakiya Baxmal inqilob natijasida sotsialistik rivojlanish yo‘lidan voz kechdi. 1-yanvar 1993-yilda mamlakat tinch yo‘l bilan ikki davlat — mustaqil Chexiya va Slovakiya davlatlariga ajraldi («baxmal ajralish»).

1998-yilda parlament saylovlaridan keyin Chexiyada hokimiyatga so‘l kuchlar keldi. Sotsial-demokratik partiya yangi hukumatni tuzdi va unga Milosh Zeman.

rais bo‘ldi. 2003-yilda prezidentlik lavozimida 10 yil ishlagan Vatslav Gavel iste’foga chiqdi. U mamlakatdagi demokratik o‘zgarishlar ramziga aylangan edi. Prezidentlikda uning o‘rnini safdoshi Vatslav Klaus egalladi; u ham mamlakatda katta obro‘ga ega edi.

Chexiya NATOga 1999-yilda, Yevropa Ittifoqiga esa 2004-yilda qo‘shildi. Yevropa Ittifoqiga kirishi bilan bir vaqtda Chexiya Shengen kelishuvini imzoladi. 21-dekabr 2007-yildan Chexiyaning quruqlik chegaralarida chegara nazorati bekor qilindi. 31-mart 2008-yildan Shengen mamlakatlaridan keluvchi aviareyslarda ham nazorat bekor qilindi. Chexiya 2009 va 2022-yillarda Yevropa Ittifoqi Kengashiga raislik qiluvchi davlat bo‘ldi; har safar 6 oy davomida.

Davlat tuzumi

Chexiya — parlament respublikasi. Davlat boshlig‘i — prezident bo‘lib, u umumxalq to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylovlarida saylanadi. Unga alohida vakolatlar berilgan: Konstitutsiyaviy sud sudyalarini taklif etish, muayyan sharoitlarda parlamentni tarqatib yuborish va qonunlarga veto qo‘yish. Shuningdek, u Chexiya Respublikasi hukumati raisini (bosh vazir) tayinlaydi; u ichki va tashqi siyosat yo‘nalishini belgilaydi. Prezident bosh vazir taklifiga ko‘ra hukumat kabinetining boshqa a’zolarini ham tayinlaydi. Dastlab prezident parlament tomonidan saylanar edi, ammo 2012-yildan Chexiyada prezidentni umumxalq to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylovida saylash to‘g‘risidagi qonun amal qiladi. Birinchi umumxalq prezident saylovi 2013-yil yanvarida bo‘lib o‘tgan.

Chexiya parlamenti ikki palatali bo‘lib, Deputatlar palatasi (Poslanecká sněmovna) va Senatdan (Senát) iborat. Deputatlar palatasining 200 nafar deputati 4 yilga proporsional vakillik tizimi asosida saylanadi. Senatning 81 nafar a’zosi olti yil xizmat qiladi; har ikki yilda uning uchdan bir qismi majoritar saylov tizimi asosida qayta saylanadi.

Chexiya Respublikasining Deputatlar palatasi davlatning oliy qonun chiqaruvchi organi bo‘lib, hukumatga ishonch masalasini ko‘tarishga vakolatli (buning uchun kamida 50 deputat talabi kerak). Deputatlar palatasi qabul qilgan qonun loyihasini Senat ma’qullamasligi mumkin. Senatdan farqli ravishda, Deputatlar palatasi prezident tomonidan vakolat muddati tugashidan oldin tarqatib yuborilishi, shunda muddatidan oldin saylov o‘tkazilishi mumkin.

Chexiya hukumati 2/1969-sonli «Chexiya Sotsialistik Respublikasining vazirliklari va boshqa markaziy davlat boshqaruvi organlarini tashkil etish to‘g‘risida»gi qonun va unga keyinchalik kiritilgan qo‘shimchalar asosida ishlaydi. 2024-yil holatiga ko‘ra 14 ta vazirlik va 17 ta boshqa markaziy davlat boshqaruvi organi (masalan, Markaziy hukumat idorasi yoki Chexiya statistika idorasi) mavjud. Davlat markaziy apparatiga milliy darajada vakolatga ega bo‘lgan va vazirliklardan biriga bo‘ysunuvchi, ammo qonunda sanab o‘tilmagan turli ma’muriy idoralar ham kiradi (masalan, Chexiya savdo inspeksiyasi yoki Markaziy yer idorasi). Ushbu qonun vazirliklarning faoliyat sohasi va javobgarligini ham belgilaydi.

Chexiya prezidenti Petr Pavel

Konstitutsiyaviy nazorat organi — Chexiya Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi — prezident tomonidan tayinlanadi, uning a’zolari 10 yil muddatga xizmat qiladi.

2021-yilgi Deputatlar palatasi saylovlarida ovozlar quyidagicha taqsimlandi:

  1. «Birgalikda» koalitsiyasi (ODS, KDU-ČSL va TOP 09) — 27,79 % (71 mandat),
  2. ANO 2011 — 27,12 % (72 mandat),
  3. «Piratlar va merlar» koalitsiyasi (Chexiya piratlar partiyasi va Merlar va mustaqillar) — 15,62 % (37 mandat),
  4. «Ozodlik va to‘g‘ridan-to‘g‘ri demokratiya» — 9,56 % (20 mandat).

Qolgan siyosiy kuchlarning har biri 5 % dan kam ovoz oldi.

Saylovchilarning ishtiroki: 65,43 %.

Huquqiy tizimi

Oliy sud organi — Chexiya Respublikasi Oliy sudi, apellyatsiya instansiyasi sudlari — oliy sudlar (Vrchní soud), ikkinchi instansiya sudlari — viloyat sudlari (Krajský soud), sud tizimining quyi bo‘g‘ini — birinchi instansiya okrug sudlari (Okresní soud), prokuror nazorati organi — Bosh prokuratura (Nejvyšší státní zastupitelství), yuqori prokuraturalar (vrchní státní zastupitelství), viloyat prokuraturalari (krajské státní zastupitelství), okrug prokuraturalari (okresní státní zastupitelství).

Ma’muriy sud ishlari ikki darajada — okrug sudlari va Brnodagi Chexiya Respublikasi Oliy ma’muriy sudi tomonidan ko‘riladi (Nejvyšší správní soud České republiky).

Siyosiy partiyalar

Chexiya sotsial-demokratik partiyasi, Chexiya va Moraviya kommunistik partiyasi, Fuqarolik demokratik partiyasi, ANO 2011, Chexiya piratlar partiyasi, Xristian-demokratik ittifoq — Chexoslovakiya xalq partiyasi, TOP 09 va boshqalar.

Ma’muriy bo‘linishi

Chexiya poytaxt (hlavní město) va 13 ta o‘lkadan (kraje, birlikda — kraj):

Chexiyaning ma’muriy bo‘linishi
# O‘lka Ma’muriy markaz Aholisi (2004-y.) Aholisi (2008-y.) Aholisi (2011-y.)
APraga, poytaxt (Hlavní město Praha)1 170 5711 223 3681 268 796
SMarkaziy Chexiya o‘lkasi (Středočeský kraj)boshqaruv organlari Pragada joylashgan1 144 0711 214 3561 289 211
CJanubiy Chexiya o‘lkasi (Jihočeský kraj)Cheske-Budeyovitse625 712634 408628 336
PPlzen o‘lkasi (Plzeňský kraj)Plzen549 618565 029570 401
KKarlovi Vari o‘lkasi (Karlovarský kraj)Karlovi Vari304 588308 450295 595
UUstets o‘lkasi (Ústecký kraj)Usti-nad-Labem822 133835 260808 961
LLiberec o‘lkasi (Liberecký kraj)Liberec427 563435 755432 439
HKralevegradets o‘lkasi (Královéhradecký kraj)Gradets-Kralove547 296553 503547 916
EPardubitse o‘lkasi (Pardubický kraj)Pardubitse505 285513 949511 627
MOlomouts o‘lkasi (Olomoucký kraj)Olomouts635 126641 897628 427
TMoraviya-Sileziya o‘lkasi (Moravskoslezský kraj)Ostrava1 257 5541 250 0661 205 834
BJanubiy Moraviya o‘lkasi (Jihomoravský kraj)Brno1 123 2011 143 3891 163 508
ZZlin o‘lkasi (Zlínský kraj)Zlin590 706591 026579 944
JVisochina o‘lkasi (Vysočina)Yiglava517 153514 470505 565

O‘lkalar tumanlarga (okresy) va statutli shaharlarga (statutární město), tumanlar shaharlarga (město) va jamoalarga (obec), statutli shaharlar esa shahar okruglariga (městský obvod) bo‘linadi. Poytaxt shahar okruglari va shahar qismlariga (městská část).

) bo‘linadi. O‘lkalarning vakillik organlari — o‘lka vakillik kengashlari (zastupitelstva krajů) bo‘lib, ular vakillardan (zastupitelé) iborat. O‘lkalarning ijro etuvchi organlari — o‘lka kengashlari (rada kraje) bo‘lib, ular o‘lka getmani (krajský hejtman) va o‘lka maslahatchilaridan hamda o‘lka boshqarmalaridan (krajské úřady) iborat. Boshqarmalar esa o‘lkaning professional mansabdor xodimlaridan (zaměstnanci kraje).

) tashkil topadi. Shaharlarning vakillik organlari — shahar vakillik kengashlari (zastupitelstva měst) bo‘lib, vakillardan (zastupitelé) iborat. Shaharlarning ijro etuvchi organlari — shahar kengashlari (rada města) bo‘lib, ularga primator (primátor (yirik shaharlarda) yoki starosta (kichik shaharlarda) va shahar maslahatchilari kiradi. Shuningdek, shahar boshqarmalari (městské úřady), statutli shaharlarda esa magistratlar (magistrát) mavjud bo‘lib, ular shahar ma’muriyatining professional xodimlaridan iborat.

Jamoalarning vakillik organlari — jamoa vakillik kengashlari (zastupitelstva obcí) bo‘lib, vakillardan (zastupitelé) iborat. Jamoalarning ijro etuvchi organlari — jamoa kengashlari (rada obce), ular starosta (starosta) va jamoa maslahatchilaridan, shuningdek, jamoa boshqarmalaridan (obecní úřady) iborat. Boshqarmalarda jamoaning professional mansabdor xodimlari (zaměstnanci obce).

) ishlaydi. Shahar okruglarining vakillik organlari — okrug vakillik kengashlari (obvodní zastupitelstva), ijro etuvchi organlari — okrug boshqarmalari (obvodní úřady) bo‘lib, ularga okrug starostalari rahbarlik qiladi.

Shahar qismlarining vakillik organlari — shahar qismlari vakillik kengashlari (zastupitelstvo městské části), ijro etuvchi organlari esa shahar qismlari boshqarmalari (úřad městské části) bo‘lib, ularga shahar qismi starostalari rahbarlik qiladi.

Qurolli kuchlari

Iqtisodiyoti

Škoda 7Ev
Mashhur mashinasozlik konsernining savdo belgisi — ČKD. Konsern 1927-yilda bir necha birlashish natijasida tashkil topgan.

Chexiya — sanoatlashgan mamlakat. Sanoatning yetakchi tarmoqlari — yoqilg‘i-energetika sanoati, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo sanoati, yengil sanoat va oziq-ovqat sanoati.

Barcha postkommunistik davlatlar orasida Chexiya eng barqaror rivojlanayotgan va muvaffaqiyatli iqtisodiy tizimlardan biriga ega. Uning asosiy tarmoqlari — sanoat (mashinasozlik, elektrotexnika va elektronika, kimyo sanoati, oziq-ovqat sanoati, qora metallurgiya) hamda xizmat ko‘rsatish sohasi. Qishloq xo‘jaligi, o‘rmon xo‘jaligi va konchilik sanoatining ulushi kichik va pasayishda davom etmoqda.

Škoda Auto — Yevropaning eng yirik avtomobil ishlab chiqaruvchilaridan biri. 2014-yilda rekord miqdorda — 1 037 226 ta avtomobil sotilgan.

Sotsializm 1989-yilda qulagach, Chexiya Chexoslovakiya Sotsialistik Respublikasidan yangi sharoitlarda energetik jihatdan samarasiz, ekologik xavfli va tarmoq tarkibi bo‘yicha eskirgan iqtisodiy negizni meros qilib oldi. Nomutanosib darajada katta ulushni qora metallurgiya (import xomashyosiga tayangan), og‘ir mashinasozlik va harbiy sanoat egallardi. Ishlab chiqariladigan tovarlar assortimenti mamlakatning real imkoniyatlaridan ancha katta bo‘lib, bu kichik seriyali ishlab chiqarishga va uning samaradorligi pasayishiga olib kelardi. Tashqi savdo O‘zaro iqtisodiy yordam kengashi ko‘rsatmalariga bo‘ysunardi, SSSR ehtiyojlariga asoslangan va o‘sha davr rivojlangan davlatlariga nisbatan hajman kichik edi.

Chexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi (so‘nggi yillarda Chexiya va Slovakiya Federativ Respublikasi) parchalanishidan avval ham, 1990—1992-yillarda Chexiya iqtisodiyotida bir qancha muhim o‘zgarishlar amalga oshirildi: ulgurji va chakana narxlarning aksariyatini markazlashgan tartibga solish bekor qilindi, xususiy tadbirkorlik erkinligi joriy qilindi, tashqi savdo monopoliyasi tugatildi va hokazo. XX asrning 90-yillarida mulkchilik munosabatlarida jiddiy o‘zgarishlar ro‘y berdi: «kichik» va «katta» xususiylashtirish, shuningdek, restitutsiya — 1948-yilda kommunistik tuzum o‘rnatilgach davlatlashtirilgan mulkni qaytarish amalga oshirildi. Natijada davlatning YIMdagi ulushi 97 % dan 20 % dan ham past darajagacha tushdi. Mamlakatni xorijiy kapital uchun ochish chet el investitsiyalarining keskin ko‘payishiga olib keldi. Aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan investitsiyalar bo‘yicha Chexiya nafaqat Markaziy va Sharqiy Yevropada, balki xalqaro miqyosda ham yetakchi bo‘ldi. Bu qisqa muddatda sanoatni qayta tashkil etish va modernizatsiya qilish, zarur texnik va yordamchi infratuzilmani rivojlantirish imkonini berdi. O‘zgarishlar natijasida iqtisodiyot SSSRdan G‘arbiy Yevropaga.

yo‘naltirildi. Ko‘mir sanoati, Sokolov

1995-yilda Chexiya sobiq kommunistik mamlakatlar orasida birinchi bo‘lib Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiga.

qabul qilindi. Chexiyaning pul birligi — krona (1 krona = 100 geller) bo‘lib, 1995-yildan to‘liq konvertatsiya qilinadi. Deyarli barcha boshqa postkommunistik davlatlardan farqli ravishda, Chexiya giperinflyatsiya va milliy valyutaning keskin devalvatsiyasidan qochishga erishdi. 1990-yillarning oxirida krona biroz qadrsizlangach, hozirga kelib uning asosiy jahon valyutalariga nisbatan kursi sezilarli darajada oshdi.

Dastlab O‘zaro iqtisodiy yordam kengashining parchalanishi, mamlakatning bo‘linishi va iqtisodiyot tarkibining o‘zgarishi tufayli qiyinchiliklar yuz berdi. Keyingi iqtisodiy o‘sishdan so‘ng Chexiya iqtisodiyoti 1997—1998-yillarda muayyan inqirozni boshdan kechirdi; undan faqat 1999-yil o‘rtalaridan chiqa boshladi. Inqirozning asosiy oqibatlari tashqi qarzning ortishi va ishsizlikning keskin oshishi bo‘ldi. Bu oqibatlarni bozor iqtisodiyotiga ega mamlakatlarga, avvalo, Yevropa Ittifoqiga (uning ichida, eng avvalo, Germaniyaga) eksportni ko‘paytirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va ichki iste’molni oshirish orqali bartaraf etishga erishildi. 2004-yil may oyida Yevropa Ittifoqiga qo‘shilgach, Chexiyaning iqtisodiy o‘sishi sezilarli tezlashib, yiliga 6—7 % ga yetdi[manba 171 kundan beri ko‘rsatilmagan].

1990-yilga kelib YIMning 62 % ini tashkil etgan sanoat ulushi dastlab ikki barobar kamaydi, hozir esa qayta o‘sib 38 % ga yetmoqda. Bu rivojlangan mamlakatlar orasida juda kam uchraydi. Qora metallurgiya va harbiy sanoat avtomobil va elektrotexnika sanoati rivojlanishi hisobiga o‘z ahamiyatini yo‘qotdi. Shu tarmoqlarning rivoji tufayli Chexiya 2004-yildan buyon energiya tashuvchilar importi narxi tez o‘sayotganiga qaramay, tashqi savdo balansining ijobiy saldosiga ega (neft va gaz). Aholi jon boshiga tashqi savdo hajmi bo‘yicha mamlakat yetakchilardan biri bo‘lib, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Fransiya va Italiyadan[ ham oldinda manba 171 kundan beri ko‘rsatilmagan].

2009-yilda Chexiya iqtisodiyoti rivojiga jahon moliyaviy inqirozi. 2010-yilning birinchi yarmida mamlakat iqtisodiyoti asta-sekin inqirozdan chiqa boshladi. 2020-yil holatiga ko‘ra, Chexiya dunyoning barcha postkommunistik mamlakatlari orasida o‘rtacha sof ish haqi bo‘yicha (Estoniya — €1195,08 va Sloveniya — €1181,35 dan keyin) hamda eng kam sof ish haqi bo‘yicha (Sloveniya — €700 va Estoniya — €550,38 dan keyin) uchinchi o‘rinda edi. 1-yanvar 2026-yildan Chexiyada eng kam ish haqi 22 400 Kč (€927,15, brutto) va 19 011 Kč (€786,88, netto) ni tashkil etadi. 2026-yil birinchi choragida Chexiyada o‘rtacha ish haqi 50 282 Kč (€2078,04, brutto) va 39 473 Kč (€1631,33, netto) ni tashkil etdi.

Aholisi

Aholi sonining o‘zgarishi, 1997—2008-yillar

Chexiya aholisi taxminan 10,5 million kishini tashkil qiladi. Aholining asosiy qismini (95 %) chexlar tashkil etib, ular chex tilida so‘zlashadi; bu til g‘arbiy slavyan tillari guruhiga kiradi. Chet elliklar mamlakat aholisining taxminan 4 % ini tashkil etadi. Chexiyaning 2021-yilgi aholini ro‘yxatga olish[ingl.] ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatdagi eng yirik milliy ozchiliklar quyidagilar edi: moraviyaliklar (556 641 kishi), slovaklar (162 578 kishi), ukrainlar (92 892 kishi), vyetnamliklar (38 723 kishi), polyaklar (38 218 kishi), ruslar (34 506 kishi), sileziyaliklar (31 301 kishi), nemislar (24 632 kishi), lo‘lilar (21 691 kishi) va vengerlar (11 253 kishi). 2021-yilgi ro‘yxatga olish bo‘yicha mamlakatdagi eng yirik chet el fuqarolari guruhlari: Ukraina fuqarolari (150 505 kishi), Slovakiya fuqarolari (95 821 kishi), Vyetnam fuqarolari (54 256 kishi), Rossiya fuqarolari (35 785 kishi), Polsha fuqarolari (14 450 kishi) va Germaniya fuqarolari (5 615 kishi).

Millatlar: Chexiya Respublikasi, 1930  chexlar  slovaklar  polyaklar  ukrainlar  vengerlar  nemislar

Chexiya aholisi zich joylashgan mamlakatlar sirasiga kiradi. Aholining o‘rtacha zichligi — 130 kishi/km². Respublika hududida aholi nisbatan bir tekis joylashgan. Eng zich yashaladigan hududlar yirik shahar aglomeratsiyalaridir: Praga, Brno, Ostrava, Plzen (250 kishigacha har 1 km² ga). Aholi zichligi eng past tumanlar — Cheski-Krumlov va Prahatitse (taxminan 37 kishi har 1 km² ga). 1991-yil holatiga ko‘ra, Chexiya Respublikasida 5479 ta aholi punkti bor edi. Chexiya yuqori darajada urbanizatsiyalashgan mamlakat: aholining qariyb 71 % i shaharlar va shaharchalarda yashaydi, 50 % dan ortig‘i esa 20 mingdan ko‘p aholi yashaydigan shaharlarda istiqomat qiladi. Qishloq aholisi ulushi pasayishda davom etmoqda. Chexiyaning yagona megapolisida — Pragada — doimiy ravishda 1 252 000 kishi yashaydi (30.09.2014 holatiga ko‘ra). 2006-yil holatiga ko‘ra, Chexiyada 5 ta shahar 100 000 kishidan ko‘proq aholiga ega (Praga, Brno, Ostrava, Plzen, Olomouts), 17 ta shahar 50 000 kishidan, 44 tasi esa 20 000 kishidan ortiq aholiga ega edi.

Chexiyaning umumiy aholisi 1991-yilda urushdan keyingi eng yuqori ko‘rsatkich — 10 302 ming kishiga yetgan, so‘ng 2003-yilgacha asta-sekin kamayib, 10 200 ming kishidan sal ko‘proqni tashkil etgan. Biroq shundan keyin asosan migrantlar oqimining (ayniqsa, Ukraina, Slovakiya, Rossiya, Polsha va sobiq Yugoslaviya mamlakatlaridan kelganlar) ortishi sabab aholi soni 10 530 ming kishigacha biroz oshdi. Yugoslaviya). Aholining tabiiy o‘sishi 1994—2005-yillarda manfiy edi, 2006-yilda esa tug‘ilish ko‘payishi va o‘lim kamayishi tufayli biroz ijobiy o‘sish kuzatildi. Shu bilan birga, fertillik darajasi ayollarda aholi sonining tabiiy tiklanishi uchun yetarli emas (taxminan 1,2 bola har 1 ayolga, reproduktiv yoshda). So‘nggi yillarda Chexiya go‘daklar o‘limi eng past bo‘lgan mamlakatlar qatoriga kirdi (4 nafardan kam, har 1000 tug‘ilishga).

Aholining yosh va jins piramidasi, Chexiya, 2024-yil

Aholining ko‘p qismi — 64,5 % i reproduktiv yoshda (15 dan 65 yoshgacha). Chexiya fuqarolarining 15,7 % i 15 yoshdan kichik, 19,8 % i esa 65 yoshdan katta. Reproduktiv yoshda erkaklar soni ayollarnikidan biroz ko‘proq, reproduktiv yoshdan keyingi davrda esa ayollar sezilarli ustun (har bir erkakka ikki ayol to‘g‘ri keladi). Chexiya aholisining o‘rtacha yoshi — 42,8 yosh (ayollar — 44 yosh, erkaklar — 41,2 yosh). O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi erkaklarda 76,1 yil, ayollarda esa 82 yil (2022-yil holatiga ko‘ra).

Katta yoshli aholining aksariyati nikohda, ammo turmush qurmaganlar ulushi ham nisbatan yuqori: har beshinchi erkak va har sakkizinchi ayol nikohda emas. Hozir erkaklar 28 yoshda, ayollar 26 yoshda turmush quradi, bu Yevropa tendensiyasiga yaqin (taqqoslash uchun, 1993-yilda bu ko‘rsatkichlar tegishli ravishda 23 va 19 yosh edi). Birinchi farzand ko‘pincha to‘ydan olti oy o‘tib tug‘iladi. Chex oilalarida ajrashish darajasi yuqori.

Iqtisodiy faol aholi umumiy aholining 51,5 % ini tashkil etadi. Chexiyaning boshqa mamlakatlardan farqli jihati — ayollar bandligining yuqoriligi: ular jami iqtisodiy faol aholining qariyb 48 % ini tashkil qiladi. Ayollarning eng ko‘pi xizmat ko‘rsatish sohalarida — sog‘liqni saqlash, ta’lim, savdo va umumiy ovqatlanishda ishlaydi. Aksariyat ayollar oilaning turmush darajasini saqlash uchun iqtisodiy zarurat sabab ishlaydi. Ishsizlik darajasi 2,1 % (3-chorak/2019), bu 1999—2004-yillardagi ko‘rsatkichdan (10,5 % gacha) ancha past.

Chexlarning salmoqli qismi Chexiya Respublikasidan tashqarida — Avstriya, Germaniya, AQSH, Kanada, Avstraliya va boshqa mamlakatlarda yashaydi. Bu XIX asr oxiri — XX asr boshlarida ish topish maqsadida kuchaygan iqtisodiy migratsiya hamda 1948-yildagi siyosiy to‘ntarish va 1968-yil voqealaridan keyingi siyosiy emigratsiya natijasidir.

Chexiyada savodsizlik deyarli uchramaydi (ba’zan yoshi katta lo‘li millati vakillari orasida kuzatiladi). Savodxonlikning yuqoriligi Birinchi respublika davridayoq (1918—1938-yillar) chexlarga xos edi: o‘sha paytda barcha aholining qariyb 95 % i boshlang‘ich ta’lim olgan edi. So‘nggi yillarda ta’lim darajasi sezilarli oshdi.

Moraviya Slovakiyasi

2023-yil holatiga ko‘ra, Chexiyada uzoq muddatli va doimiy yashash ruxsatnomasi bilan 1 060 432 nafar chet ellik yashagan. 2022-yilga nisbatan 300 mingdan ortiq kishilik asosiy o‘sishga Ukrainadan kelgan qochqinlar oqimi sabab bo‘lgan. Bu Rossiya bilan urush oqibatidir.

Chexiya statistika boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda Chexiya aholisi 10,8 million kishiga yetdi.

Tillar

Chex tilining qanday yangrashiga misol

Tili jihatidan chexlar g‘arbiy slavyan xalqlari qatoriga kiradi. XIII—XIV asrlardagi dastlabki chex yozma asarlariga Markaziy Chexiya tili asos bo‘lgan. Ammo mamlakatda katolik cherkovi, nemis feodallari va shahar patritsiylari ta’siri kuchayishi bilan chex tili nemis va lotin tillari foydasiga siqib chiqarila boshlandi.

Guschilar urushlari davrida chexlar orasida savodxonlik va adabiy chex tili keng yoyildi. Keyin chex madaniyati ikki asrlik tanazzulni boshdan kechirdi; bu Gabsburglar hukmronligi davriga to‘g‘ri keladi. Ular nemislashtirish siyosatini qaram slavyan xalqlariga nisbatan qo‘llagan (XIX asr o‘rtalarida Chexiya aholisining atigi 15 % i chex tilida so‘zlashgan). Keyinchalik nemis tilidan kirgan so‘zlarga qarshi chex tilini tozalash siyosati amalga oshirildi, ya’ni nemischa o‘zlashmalardan voz kechish boshlandi.

Chex tili faqat XVIII asrning oxirida tiklana boshladi. Uning asosini XVI asrning adabiy tili tashkil etdi, shu bois hozirgi chex tilida jonli og‘zaki tilga qaraganda ko‘plab arxaizmlar mavjud. Og‘zaki til bir nechta lahja guruhiga: chex, o‘rta moraviya va sharqiy moraviya lahjalariga bo‘linadi.

Praga
Ugerske-Gradishte

Din

Chexiyadagi dindorlar asosan xristianlar bo‘lib, tarixan ko‘pchiligi katolik mazhabiga mansub.

Avliyo Vit sobori — Bogemiya qirollarining dafn maskani

2011-yilda o‘tkazilgan ro‘yxatga olishga ko‘ra, Chexiya fuqarolarining 34,5 % i o‘zini hech bir din yoki cherkovga mansub deb hisoblamagan; 2021-yilda esa aholining 56,9 % i hech bir diniy e’tiqodga mansubligini bildirmagan. 2005-yilgi so‘rovda respondentlarning atigi 19 % i Xudoga ishonishini, 50 % i esa qandaydir tabiiy yoki ruhiy kuchga ishonishini va 30 % i bularning birortasiga ishonmasligini bildirgan. Dindorlarning eng katta guruhi — katoliklar (barcha dindorlarning yarmi, biroq umumiy aholining atigi 10,4 % i, 2005-yil holatiga ko‘ra); keyingi yirik guruh protestantlar (0,8 %). Protestant cherkovlari orasida Chexiya tarixi bilan chex (moraviya) birodarlari yoki gernguterlar.

harakati chambarchas bog‘liq. Boshqa konfessiyalarning ham xristian jamoalari mavjud, ulardan eng yirigi — Chexoslovakiya guschi cherkovi. U 1920-yilda Rim-katolik cherkovidan ajralgach mustaqil cherkov sifatida tashkil topgan. Bu cherkov tarixiy guschilar harakatiga tayanadi va Yan Gusni ma’naviy ustoz deb biladi.

2011-yilgi ro‘yxatga olish bo‘yicha Chexiyada 20 553 nafar pravoslav (yoki umumiy aholining 0,2 % i) bor edi. Chex yerlari va Slovakiya pravoslav cherkovi 1924-yilda Chexoslovakiya guschi cherkovining bo‘linishi natijasida vujudga keldi. Bu bo‘linish guschi (dastlab katolik) ruhoniysi Matey Pavlik va bir guruh tarafdorlarining cherkovdan chiqib, pravoslavlikni qabul qilishi bilan bog‘liq. Hozirgi vaqtda cherkov avtokefal bo‘lib, to‘rtta yeparxiyadan iborat; ulardan ikkitasi Chexiyada joylashgan va 78 ta cherkov jamoasiga ega (2007-yil holatiga ko‘ra).

Dindorlar eng ko‘p Moraviyada, undan bir oz kamroq Chexiyaning sharqi va janubida yashaydi. Ateistlarning eng yuqori ulushi yirik shaharlarda, ayniqsa Shimoliy Chexiyada qayd etilgan.

Ta’lim

Oliy ta’lim muassasalari — universitetlar va oliy maktablar (Vysoká škola) hamda oliy kasb-hunar maktablari (Vyšší odborná škola), o‘rta maxsus ta’lim muassasalari — o‘rta maxsus maktablar (Střední odborná škola), umumiy o‘rta ta’lim muassasalari — gimnaziyalar (Gymnázium), boshlang‘ich ta’lim muassasalari — boshlang‘ich maktablar (Základní škola).

Oliy ta’lim muassasalari

Davlat oliy ta’lim muassasalari byudjetdan moliyalashtiriladi va chex tilida bepul ta’lim beradi.

Ijodiy yo‘nalishlardan tashqari, asosiy mutaxassisliklarga hujjat topshirish o‘qishga kirishdan oldingi yilning oktyabridan fevral oxiri yoki mart oxirigacha davom etadi. Kirish imtihonlari may—iyun oylarida bo‘lib o‘tadi. Ijodiy mutaxassisliklarga hujjatlar kuzda qabul qilinadi, imtihonlar esa yil boshida (yanvar—fevralda) o‘tkaziladi. Ijodiy mutaxassisliklar imtihonlari majburiy ijodiy sinovni o‘z ichiga oladi. Slovakiyadan boshqa mamlakatlardan kelgan abituriyentlar uchun oldingi ta’lim bosqichini tugatganlik haqidagi hujjatning nostrifikatsiyasi talab qilinadi. Bu talab davlat va xususiy oliy ta’lim muassasalariga kiruvchilarning barchasiga taalluqli.

Chexiya texnika universiteti

Hozirda Chexiya hududida davlat tomonidan moliyalashtiriladigan 28 ta universitet va institut mavjud.

Eng mashhurlari:

Xususiy oliy ta’lim muassasalari xususiy kapital hisobidan moliyalashtiriladi va har bir o‘qish davri (semestr, yil) uchun to‘lov asosida ta’lim beradi; semestr to‘lovi 15 000—20 000 Chexiya kronasidan 90 000 Chexiya kronasigacha (masalan, Pragadagi ARCHIP arxitektura instituti) o‘zgaradi. Xususiy oliy ta’lim muassasalari soni taxminan 45—50 ta. Ular asosan Praga va Brnoda joylashgan.

Madaniyati

Imperator qal’asi Karlshteyn Praga yaqinida

Kinematografiya

Chex kinosi 1960-yillarda Chexoslovakiya yangi to‘lqini davrida xalqaro e’tirofga sazovor bo‘ldi. «Maydondagi do‘kon» (1965), «Qattiq nazorat ostidagi poyezdlar» (1966) va «Kolya» (1996) kabi filmlar «Oskar» mukofotining eng yaxshi xorijiy tildagi film nominatsiyasida g‘olib bo‘ldi, yana olti ijodkor nomzodlar ro‘yxatiga kirdi.

Sport

Rossiya — Chexiya final uchrashuvidan lavha, 1998-yil Naganodagi Olimpiya o‘yinlarida.

Chexiyada eng ommabop sport turlari — futbol va shaybali xokkey (bu sportda chexlar yetakchi davlatlardan biri maqomini saqlab kelmoqda).

Chexiya futbol terma jamoasi (2-o‘rin: 1996-yilgi futbol bo‘yicha Yevropa chempionati va 2004-yilgi yarim final) hamda Chexiya xokkey terma jamoasi (olti karra jahon chempioni) butun dunyoga mashhur.

Chexiya futbol va xokkey jamoalarining musobaqalardagi g‘alabalari (ayniqsa, xokkeydagi) mamlakat aholisi tomonidan doimo katta bayram sifatida nishonlanadi, sportchilarning o‘zi esa bayramning asosiy qahramonlariga aylanadi. Masalan, Chexiya xokkey terma jamoasi 1998-yil Naganodagi Olimpiya o‘yinlaridan oltin medal bilan qaytgach, Eski shahar maydoniga (Praga) xursandchilikdan hayajonlangan muxlislar to‘planib, «Gashekni — qal’aga!» deb hayqirgan. Bu shior Baxmal inqilobi (1989-yil) davrida tarqalgan mashhur iboraning yangi shakli edi. O‘shanda odamlar dissident va siyosatchi Vatslav Gavelning Praga qal’asida prezident bo‘lishini talab qilgan edi.

Tog‘ chang‘isi kurorti, Krkonoshe

Chexlar an’anaviy ravishda yetakchi o‘rinlarda turadigan sport turlari qatorida ko‘pkurash va suv slalomi hamda boshqalarni sanash mumkin.

O‘nkurash

Chexiya Respublikasi bu sport turida uzoq vaqt yetakchilik qilgan. Uning ilk kashshoflaridan biri o‘nkurashchi — Robert Zmelik, oltin medalni 1992-yilgi Olimpiya o‘yinlarida Barselonada qo‘lga kiritgan. Zmelikning misoli butun dunyoga g‘alaba uchun sportchining nafaqat jismoniy kuchi, balki ruhiy tayyorgarligi va matonati ham muhimligini ko‘rsatdi.

Chexlarning bu sport turidagi g‘alabalar an’anasini davom ettirgan navbatdagi o‘nkurashchi — Tomash Dvorjak bo‘ldi. U o‘nkurash bo‘yicha ikki karra jahon chempioni, Yevropa chempioni va Atlantadagi Olimpiya o‘yinlarining bronza medali sovrindori edi. Agar 2000-yilda boshlangan salomatlik muammolari bo‘lmaganida, Dvorjak sport faoliyatini davom ettirishi mumkin edi. Ammo bu vaqtda uning o‘rnini bosa oladigan munosib sportchi yetishib chiqqandi — Roman Shebrle. Aynan u Dvorjakning 9000 ochkolik rekordini yangilab, natijani 9026 ochkoga yetkazdi. Bu muhim voqea 27-may 2001-yilda Avstriyaning Gyotsis shahrida sodir bo‘ldi. 2001-yilda Kanadaning Edmonton shahrida o‘tgan keyingi musobaqaga Shebrle favoritlardan biri sifatida keldi. Biroq o‘sha paytga kelib Dvorjak sport maydoniga qaytdi va Edmontonning o‘zida uch karra jahon chempioni bo‘ldi. Shebrle esa 2004-yilgi Olimpiya o‘yinlarida Afinada birinchi o‘rinni egallab, buning javobini qaytara oldi.

Eshkak eshish slalomi

Ko‘plab daryolar va sun’iy kanallar (ularning asosiysi Troya kanali[qayerda?]) yosh sportchilarga mashq qilish imkonini beradi; eng iste’dodlilari keyinchalik professionallarga munosib o‘rinbosar bo‘lib yetishadi.

Chexiyada suv slalomi (eshkak eshish slalomi) ayniqsa Barselonadagi Olimpiya o‘yinlaridan (1992-yil) keyin juda ommalashdi. Bu musobaqada Lukash Pollert ushbu sport turi g‘olibi bo‘ldi. To‘rt yil o‘tib Shtepanka Xilgertova uning yutug‘ini takrorladi va keyingi 11 yil davomida bu olimpiya sport turining «birinchi xonimi» deb tan olindi. Uning eng yirik sport yutuqlari: Atlantadagi Olimpiya o‘yinlarida (1996) va Sidneyda (2000) oltin medal, 1999-yilgi Seu-d’Urgeldagi jahon chempionatida oltin medal (to‘rt yil o‘tib Germaniyaning Augsburg shahrida muvaffaqiyatini takrorlagan). Bundan tashqari, u Mettsanodagi Yevropa chempionatida g‘olib bo‘lgan.

Eshkak eshish

Chexiyada yana bir an’anaviy suv sporti — eshkak eshish, ya’ni ikki kishilik kanoeda eshkak eshishdir. Bu yo‘nalishda Chexiyaga shuhrat keltirgan mashhur sportchilar — Sidney Olimpiadasida bronza medal olgan Marek Jiras va Tomash Mader, shuningdek, Afinada vatandoshlarining yutug‘ini takrorlagan Yaroslav Volf va Ondrey Shtepanek. Bu sportchilarning barchasi jahon sporti elitasining vakillari sanaladi.

Boshqa sport turlari

Chexlar katta tennisda ham katta muvaffaqiyatlarga erishgan. Mashhur tennischilar Martina Navratilova va Ivan Lendl millati bo‘yicha chexlardir.

2013-yilda Chexiyada (Nove-Mesto-na-Morave stadionida) ilk bor biatlon bo‘yicha jahon chempionati o‘tkazildi. Biatlon bo‘yicha dunyoga tanilgan chex chempionlari va sovrindorlari (2000-yillar): Yaroslav Soukup (2012), Mixal Shlezingr (2007), Roman Dostal (2005), Zdenek Vitek va Katerjina Golubtsova (2003). Gabriela Koukalova 2016-yilda ushbu sport turida Katta billur globus sohibasi bo‘ldi.

Tashkilotlar

Chexiya Yevropa Kengashiga, Birlashgan Millatlar Tashkilotiga ham a’zodir.

«Chexiya Qizil Xochi» (ChQX) (chex. Český červený kříž) — Chexiya Respublikasi hududida faoliyat yurituvchi insonparvarlik tashkiloti. O‘z ishida ChQX insonparvarlik masalalari va aholiga tibbiy hamda ijtimoiy yordam ko‘rsatishga e’tibor qaratadi. «Chexiya Qizil Xochi» o‘zidan oldingi «Chexiya qirolligining vatanparvar yordam jamiyati» (chex. Vlastenecký pomocný spolek pro Království české, 5-sentabr 1868-yilda tashkil etilgan) va «Chexoslovakiya Qizil Xochi» (6-fevral 1919-yilda tashkil etilgan) faoliyatini davom ettiradi.

Kasaba uyushmalari

Eng yirik kasaba uyushmalari markazi — Chexiya-Moraviya kasaba uyushmalari konfederatsiyasi (Českomoravská konfederace odborových svazů).

Adabiyotlar

  • Pospelov Y. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgartirishsiz. — Moskva: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet. — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
  • Gilferding A. F. Chexiya tarixidan ocherk // A. Gilferding asarlar to‘plami. — Sankt-Peterburg: V. Golovin bosmaxonasi, 1868. — 1-jild. — 343—412-betlar.
  • Lamach M. Chexoslovakiya san’ati. Praga, 1958.
  • Nazin S. V. Slavyanlarning kelib chiqishi: etnonim, asl vatan va qadimgi migratsiyalarni qayta tiklash. — Moskva: Grifon, 2017. — 280 bet.
  • Picheta V. I. Chexiya tarixi. — Moskva: OGIZ, Siyosiy adabiyot davlat nashriyoti, 1947. — 260 bet.
  • Ilk feodal davlatlar va elatlar (janubiy va g‘arbiy slavyanlar, VI—XII asrlar) / Mas’ul muharrir G. G. Litavrin. — Moskva: Nauka, 1991. — 253 bet.
  • Riger F. Chex xalqining tarixi haqida qisqacha ocherk. Kiyev, 1872.
  • Tomek, Vatslav Vladivoy. Chexiya qirolligi tarixi. Sankt-Peterburg: Kitob sotuvchisi S. V. Zvonarev nashri, 1868. — 843 bet.
  • Chexiya / M. M. Lobanov, N. O. Telnov, I. O. Gavrituxin [va boshqalar] // Katta Rossiya ensiklopediyasi. 34-jild. — Moskva : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2017. — 517—534-betlar.

Havolalar

Ma’lumotlar