Fors ko‘rfazi haqida

Fors ko‘rfazi
fors. خلیج فارس, arab. الخليج العربي
Персидский залив из космоса
Fors ko‘rfazining kosmosdan ko‘rinishi
Xususiyatlari
Maydoni239 000 km²
Hajmi9100 km³
Qirg‘oq chizig‘ining uzunligi5500 km
Eng katta chuqurligi102 m
O‘rtacha chuqurligi36 m
Havzasi1 400 000 km²
Joylashuvi
26°54′17″ shim. keng. 51°32′51″ sharq. uzun.HGЯO
Mamlakat
Ближний и Средний Восток
Точка
Fors ko‘rfazi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Fors ko‘rfazi (fors. خلیج فارس‎ [Xalij-e Fors]; arab mamlakatlarida esa arab. اَلْخَلِيْجُ ٱلْعَرَبِيُّ‎ [Al-Xalij al-Arabiy] — Arab ko‘rfazi) — Eron va Arabiston yarimorolio‘rtasidagi ko‘rfaz. U Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali Ummon ko‘rfazi, Arabiston dengizi va Hind okeanibilan tutashgan. Gidrologik rejimiga ko‘ra, ichki dengizhisoblanadi. Ushbu mintaqaning nomi arab mamlakatlari tomonidan bahsli deb hisoblanadi, chunki ular uni «Arab ko‘rfazi» deb atashni istaydi.

Ko‘rfazning maydoni — 239 000 km², uzunligi — 926 km, kengligi — 180—320 km, o‘rtacha chuqurligi — 50 m dan kam, eng katta chuqurligi esa — 102 m. Eng yirik orollari: Qeshm, Bubiyon, Bahrayn.

Fors ko‘rfazi sohilida joylashgan mamlakatlar: Ummon, Birlashgan Arab Amirliklari, Saudiya Arabistoni, Qatar, Bahrayn, Quvayt, Iroq va Eron. Fors ko‘rfaziga Shatt ul-Arabdaryosi quyiladi. U ikki daryoning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi: Dajla va Frot.

Fors ko‘rfazi hududi yirik neft zaxiralari tufayli geosiyosiy jihatdan nihoyatda muhim. Uning nomi Fors ko‘rfazi urushi deb atalgan 1991-yilgi urushga ham berilgan (garchi asosiy to‘qnashuvlar quruqlikda kechgan bo‘lsa-da).

Etimologiyasi

Strabonning «Geografiya» asarida bu dengiz «Fors ko‘rfazi» yoki «Fors dengizi» deb atalgan. Hozir «Qizil dengiz» deb ataladigan, Arabiston yarimoroli bilan Afrikaning sharqiy qirg‘og‘i (Misr va Sudan) o‘rtasida joylashgan dengiz esa o‘sha davrda «Arab ko‘rfazi» nomi bilan tanilgan. Bu nomlar turli tillarda tuzilgan ko‘plab xaritalar va tarixiy hujjatlarda uchraydi. Bundan tashqari, tarixiy va geografik manbalarning hech birida Eron bilan Arabiston yarimoroli orasidagi dengiz «Fors ko‘rfazi»dan boshqa nom bilan atalmagan. Bundan ming yildan ko‘proq vaqt oldin yozilgan «Hudud ul-olam min al-Mashriq ila-l-Mag‘rib» («Dunyoning sharqdan g‘arbgacha bo‘lgan chegaralari») nomli geografik risolada ham «Fors ko‘rfazi», ham «Qizil dengiz» tilga olinadi. Ushbu manbaga ko‘ra, «Fors ko‘rfazi Fors qirg‘og‘idan cho‘ziladi». Qizil dengiz esa, shu manbada qayd etilishicha, «Misrga yetib, sayozlashguniga qadar shimolga qarab davom etadi».

Xuddi shu risolada Arabiston (hozir biz Arabiston yarimoroli deb ataydigan hudud) mazkur ikki suv havzasi — Fors ko‘rfazi va Qizil dengiz o‘rtasida joylashgani ham aytiladi.

«Al-Aloiq an-nafisa» kitobida ham Fors ko‘rfazining joylashuvi tasvirlangan. Shundan so‘ng muallif arab aholisi yashaydigan hududlar haqida yozadi: «Ikki ko‘rfaz orasida Hijoz, Yaman va boshqa arab shaharlarining yerlari joylashgan». Nihoyat, arab geografi Muhammad az-Zuhriy bundan ming yildan ko‘proq vaqt oldin arablar geografiyasiga bag‘ishlab yozgan risolasida «Misr xalqi Suriya, Iroq va Fors ko‘rfaziga borishda foydalangan quruqlik yo‘li Sinay yarimorolidan o‘tgan» deb hikoya qiladi.

Olim Ye. M. Pospelovfikricha, ko‘rfaz o‘zining shimoli-sharqiy sohilida joylashgan tarixiy Fors o‘lkasi nomidan (ya’ni etnonim bo‘lgan «forslar» so‘zidan) olingan. Miloddan avvalgi VI asrda bu yerda forslarning Ahamoniylar davlativujudga kelgan. O‘rta asrlarda bu nomning saqlanib qolishiga Fors qirg‘og‘ining Arabiston qirg‘og‘iga nisbatan ko‘proq aholi yashaydigan va o‘zlashtirilgan hudud bo‘lgani yordam bergan. Hozirgi arabcha nomi — Al-Xalij al-Arabiy — «Arab ko‘rfazi», eroncha nomi — Xalij-e Fors — «forslar ko‘rfazi», rus tilidagi an’anaviy nomi — Fors ko‘rfazi.

Geografiyasi

Fors ko‘rfazi sohilidagi mamlakatlar: Ummon, Birlashgan Arab Amirliklari, Saudiya Arabistoni, Qatar, Bahrayn, Quvayt va Iroq (Fors ko‘rfazidagi arab mamlakatlari), shuningdek, Eron. Eronning qirg‘oq chizig‘i ( Bandar-Abbos shahridan Fovyaqinidagi daryo mansabigacha) 1375 km bo‘lib, ko‘rfaz qirg‘oq chizig‘i umumiy uzunligining 45,3 % ini tashkil etadi; bu Fors ko‘rfazi sohilidagi boshqa davlatlarning ko‘rsatkichlaridan eng yuqorisidir. Iroqning qirg‘oq chizig‘i esa eng qisqalaridan biri bo‘lib, uning uzunligi 18,5 km, ya’ni umumiy qirg‘oq chizig‘ining 0,6 % ini tashkil etadi.

Turli manbalarda Fors ko‘rfazining o‘lchamlari, uzunligi, chuqurligi va maydoni haqidagi ma’lumotlar biroz farq qiladi. Bunga turli yillarda tabiiy sharoitlarning o‘zgarib turgani, shuningdek, ilgari aniq o‘lchash asboblaridan foydalanish imkoni bo‘lmagani sabab bo‘lgan. Eron Milliy atlasiga ko‘ra, Fors ko‘rfazining maydoni taxminan 255 000 km². Fors ko‘rfazining uzunligi 900 km. Uning kengligi ayrim manbalarda 180 dan 300 km gacha, boshqalarida esa 185 dan 333 km gacha deb ko‘rsatiladi. Eng tor qismi — Ho‘rmuz bo‘g‘ozining kengligi — 40 km, ko‘rfazning eng keng qismi esa 270 km; o‘rtacha kengligi taxminan 215 km. O‘rtacha chuqurligi 25—35 m; eng katta chuqurlik — 100 m — quyidagi bo‘g‘ozning og‘zida qayd etilgan: Ho‘rmuz bo‘g‘ozi.

Olimlarning taxminiga ko‘ra, qadimda Fors ko‘rfazining maydoni hozirgidan kattaroq bo‘lgan. 6 ming yil avval Dunyo okeani sathi hozirgidan 2 metr balandroq edi (o‘sha paytda Doggerlendsuv ostida qolgan). Bu hodisa Flandriya transgressiyasideb ataladigan jarayon bilan bog‘liq. Ko‘rfazning shimoliy qirg‘og‘i quyidagi shaharlar hududigacha yetgan: Ur va Eridu.

Fors ko‘rfazining janubiy sohilida yirik va sersuv daryolar yo‘q. Faqat ayrim joylarda juda seryomg‘ir davrlardagina oz miqdorda suv olib keladigan kichik soylar uchraydi. Shimoliy sohilda esa vaziyat aksincha: bu yerda ko‘plab yirik, sersuv daryolar mavjud. Ular orasida Seymarre, Karxe, Dez, Karun, Jarrohiy, Zohre, Manddaryolari bor. Ular bevosita yoki yirik irmoqlarga qo‘shilib, Eronning Xuziston, Bushehr, Hormozgonviloyatlari hududida Fors ko‘rfaziga quyiladi. Bu daryolar Eronning janubiy, janubi-g‘arbiy va g‘arbiy qismlaridan oqib o‘tib, Fors ko‘rfazi va Ummon dengizi havzasiga quyiladi. Ularning manbalari quyidagi tog‘larda joylashgan: Zagros.

Iqlimi

Fors ko‘rfazi sohillarida tropik kontinental iqlim hukmron. Yoz issiq bo‘lib, havoning o‘rtacha harorati +29—32 °C ni tashkil etadi. Jaziramada havo 40—50 °C gacha qizishi mumkin. Mutlaq eng yuqori harorat Ahvoz shahrida (Xuziston tekisligi) qayd etilgan. Shimolda qish salqin bo‘lib, harorat noldan past yoki +2 °C atrofida bo‘lishi mumkin; janubda esa qish iliq, harorat 22 dan 25 °C gacha yetadi.

Geologiyasi

Ko‘rfazning gidrologik, gidrokimyoviy va boshqa xususiyatlari uning dengiz ekanini ko‘rsatadi.

Geologik tadqiqotlarga ko‘ra, Fors ko‘rfazi hozirgi tog‘ tizmasi joylashgan butun mintaqani qoplagan uchlamchi davr dengizlarining qoldig‘idir. Okean suvining sayozlashishi natijasida Yer po‘stining bu qismida suv sathi shunchaki pasayib qolmagan, balki ilgari dengiz tubi bo‘lgan yangi quruqlik ham yuzaga chiqqan.

Aslida, bugungi Fors ko‘rfazini Ho‘rmuz bo‘g‘ozidan kirgan suv bosgan quruqlik hududi deyish mumkin. Bundan tashqari, tektonik plitalarning to‘qnashuvi natijasida Zagros tog‘lari paydo bo‘lgan va Yer yuzasida chuqurlik hosil bo‘lgan; bu chuqurlik Dunyo okeani sathidan pastda joylashgan. Yer po‘stidagi bunday pastqam relyef hosil bo‘lgan bo‘shliqlarning suv bilan to‘lishiga sabab bo‘lgan. O‘tmishda Fors ko‘rfazining maydoni kattaroq edi. Ko‘rfazning shimoliy qismiga quyiladigan daryolar olib kelgan cho‘kindilar hududni to‘ldirishi natijasida Mesopotamiya tekisligi bilan Xuziston tekisligi o‘rtasidagi quruqlik masofasi ortgan.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Ko‘rfazda delfinlar, shuningdek, dyugonsimonlar oilasining sirenalar turkumiga mansub hozirgacha saqlanib qolgan yagona vakili — yirik dengiz sutemizuvchisi dyugonyashaydi. Uni «dengiz sigiri», badiiyroq qilib esa «dengiz parisi» deb ham atashadi. Ko‘rfazda akulalarning 16 turi ham qayd etilgan.

Ko‘rfazda marjon riflaribo‘lib, ular 700 dan ortiq baliq turiga yashash muhiti yaratadi. Ko‘rfazda ovlanadigan baliqlar (jumladan, tunetslar, makrellar, sardinalar), qisqichbaqasimonlar (krevetkalar, krablar, langustlar) va boshoyoqli mollyuskalar (karakatitsalar, kalmarlar, sakkizoyoqlar) ko‘p uchraydi. Qadim zamonlardan beri bu mintaqa marvaridyetkazib beruvchi hudud sifatida tanilgan. Marvaridlar dengizda yashovchi ikki pallali mollyuskalar — marvarid chig‘anoqlari, Pinctada margaritiferaturidan olinardi. Marvarid qazib olish va sotish sohil bo‘yidagi ko‘plab oilalarning daromad manbai bo‘lgan. XX asr boshidan marvarid eksport mahsuloti sifatida o‘z o‘rnini neft qazib olishga bo‘shatdi.

So‘nggi vaqtlarda, butun dunyodagi kabi, Fors ko‘rfazi ham ekotizimlarbuzilishidan aziyat chekmoqda. Unda dengiz biologik xilma-xilligi sezilarli darajada kamaygan.

Orollari

Fors ko‘rfazida turli kattalikdagi, yashashga yaroqli va yaroqsiz ko‘plab orollar mavjud. Har bir oroldan foydalanishning o‘ziga xos imkoniyatlari bo‘lib, ular nafaqat mintaqa, balki butun dunyo miqyosida muhim strategik ahamiyatga ega.

Fors ko‘rfazidagi orollar:

  1. Qeshm — Fors ko‘rfazidagi eng katta orol. Maydoni — 1419 km², ya’ni Bahrayn orolidan 2,5 marta katta. Aholisi — 72981 kishi (1996);
  2. Larak — maydoni — 48,7 km², aholisi — 459 kishi (1996);
  3. Ho‘rmuz — maydoni — 45 km², aholisi — 4768 kishi (1996);
  4. Hengom — maydoni — 50 km², aholisi — 389 kishi (1996);
  5. Kish — maydoni — 90 km², aholisi — 16501 kishi (2000);
  6. Hendurabiy — maydoni — 22,8 km², aholisi — 43 kishi (1996);
  7. Lavan — maydoni — 76,8 km². 1996-yil holatiga ko‘ra, mahalliy aholisi — 686 kishi, neftni qayta ishlash zavodlari xodimlari va pudratchilar — 1700 kishi.
  8. Xark — maydoni — 21 km², aholisi — 7484 kishi (1996). Taxminan 10000 kishi harbiy va neftni qayta ishlash obyektlarida davriy ravishda ishlaydi.
  9. Shif — maydoni — 14 km². Bu maydonga orolning Abbosakoroli bilan tutashgan hududlari ham kiradi; Abbosak Shif bilan suv ko‘tarilganda vaqti-vaqti bilan suv bosadigan quruqlik bo‘yni orqali bog‘langan. Aholisi — 3076 kishi (2001);
  10. Abu Muso — maydoni — 12,8 km², aholisi — 1038 kishi (2001).

Yuqorida tilga olingan aholi yashaydigan orollardan tashqari, kimsasiz orollar va odamlar doimiy yashamaydigan, faqat ma’muriy hamda harbiy xizmatni o‘taydigan orollar ham mavjud. Bunday orollarga quyidagilar kiradi: Jabrin[Vikima’lumotlar], Katta Tumb, Kichik Tumb, Forur, Farurgon, Umm ul-Karam[ingl.], Naxilu[ingl.], Forsi, shuningdek, yuqoridagilarga o‘xshash Eron tasarrufidagi boshqa kichik orollar ham mavjud. Barcha orollar mintaqa xavfsizligini ta’minlash va atrof-muhitni muhofaza qilishda muhim ahamiyatga ega.

Fors ko‘rfazi hududida Quvayt, Saudiya Arabistoni, Bahrayn, Qatar, BAA va Ummonga tegishli katta-kichik, aholi yashaydigan va kimsasiz ko‘plab orollar ham bor.

Fors ko‘rfazi sohilidagi shaharlar

Fors ko‘rfazining Eron sohilida strategik va iqtisodiy jihatdan muhim bo‘lgan ko‘plab port shaharlari joylashgan. Xurramshahr, Obodon, Deylam, Bushehr, Deyr, Kangon, Asaluye, Lenge va Bandar-Abbos portlari Eronning tashqi dunyo bilan dengiz orqali aloqasini ta’minlaydigan markazlardir. Xurramshahr, Obodon, Bandar-Abbos, Bushehr shaharlari, shuningdek, turizm sohasi katta ahamiyatga ega bo‘lgan yirik shaharlardir.

Siyosiy vaziyat

Fors ko‘rfazi mintaqasi butun tarixi davomida mahalliy hukmdorlar va mustamlakachi davlatlarning doimiy e’tibor markazida bo‘lib kelgan. Bunga Fors ko‘rfazi hududlarining neft va eksportga yaroqli boshqa tabiiy resurslarga boyligi, shuningdek, uning suvlaridan ishonchli savdo yo‘llari o‘tishi sabab bo‘lgan. Ko‘plab orollar va uzun qirg‘oq chizig‘iga ega Fors ko‘rfazi akvatoriyasi qadimdan turli xalqlar vakillari o‘rtasida madaniy va savdo aloqalari amalga oshgan sivilizatsiyalar beshigi bo‘lib kelgan. Bu holat Fors ko‘rfazini dunyodagi eng mashhur suv havzalaridan biriga aylantirgan. Ayni shu omillar hamda iqtisodiy va geosiyosiy tusdagi ko‘plab chuqur jarayonlar XX va XXI asrlar chegarasida xalqaro vaziyatning keskinlashishiga olib kelgan.

Adabiyotlar

  • Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / Tahrir ostida: R. A. Ageyeva. — M.: Astrel, AST, 2002. — 504 b. — ISBN 5-89216-029-7.
  • Shokalskiy Yu. Fors ko‘rfazi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1898. — J. XXIII. — B. 358—360.
  • Fors ko‘rfazidagi Eron orollari geografiyasi (Qeshm, Larak, Ho‘rmuz, Hengom) = ‏جغرافیای جزایر ایرانی خلیج‌فارس: استان هرمزگان: شهرستان قشم (جزایر قشم، لارک، هرمز و هنگام)‏‎ (fors.). — Tehron: Qurolli kuchlar geografiya tashkiloti, 2003. — 588 b. — ISBN 9789648408010.

Havolalar

  • Fors ko‘rfazi. www.wdl.org. Murojaat qilingan sana: 5-dekabr 2019-yil.