Malayziya haqida

Malayziya
malay tilida Malaysia
Shior: «malay tilida Bersekutu Bertambah Mutu»
«Birlik — kuchdir»
Madhiya: «Negaraku»
«Mening mamlakatim»
Малайзия на карте мира
Malayziya dunyo xaritasida
Mustaqillikka erishgan sana 31-avgust 1957-yil ( Buyuk Britaniyadan)
Rasmiy til malay tili
Poytaxt
Eng yirik shaharlar Kuala-Lumpur, Johor-Baru, Ipoh, Kuching
Boshqaruv shakli saylanadigan parlamentar monarxiya
Davlat tuzilishi federatsiya
Oliy hukmdor Ibrohim Ismoil
Oliy hukmdor o‘rinbosari Nazrin Muizuddin Shoh
Bosh vazir Anvar Ibrohim
Davlat dini islom sunniylik yo‘nalishi
Maydoni
 • Jami 330 803 km² (dunyoda 66-o‘rinda)
 • Suv yuzasi ulushi, % 0,3
Aholi
 • Baholash 34 564 810 kishi (40-o‘rin)
 • Zichligi 100 kishi/km² (85-o‘rin)
YaIM (XQP)
 • Jami (2024) 1,306 trln AQSH dollari (30-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 39 030 AQSH dollari (53-o‘rin)
YaIM (nominal)
 • Jami (2024) 445,519 mlrd AQSH dollari (36-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 13 315 AQSH dollari (67-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2025) ▲ 0,819 (juda yuqori; 67-o‘rin o‘rin)
Aholi nomlanishi malayziyalik erkak, malayziyalik ayol, malayziyaliklar
Pul birligi Malayziya ringgiti (MYR, kod 458)
Internet domeni .my
ISO kodi MY
Telefon kodi +60
Vaqt mintaqasi UTC+8
Avtomobil harakati chap tomondan
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Malayziya (malay tilida Malaysia [məlejsiə]) — Janubi-Sharqiy Osiyoda joylashgan davlat bo‘lib, uning maydoni 330 803 km², ikki qismdan iborat bo‘lib, ularni bir-biridan Janubiy Xitoy dengizi ajratib turadi — G‘arbiy Malayziya va Sharqiy Malayziya. Federativ parlamentar monarxiya. U 13 ta shtat va 3 ta federal hududgabo‘lingan. Konstitutsiyaviy poytaxti — Kuala-Lumpur, ma'muriy poytaxti esa — Putrajaya. Davlat tili — malay tili.

G‘arbiy Malayziya (an'anaviy nomi — Malaya) Malakka yarimoroli ning janubiy uchini va unga tutash orollarni egallaydi, shimolda Tailand bilan quruqlikda, shuningdek Singapur va Indoneziyabilan dengizda chegaradosh; Sharqiy Malayziya (an'anaviy nomi — Sabah va Saravak) Kalimantan orolining shimoliy qismini va unga tutash orollarni egallaydi, shimolda Bruney , janubda esa Indoneziya bilan chegaradosh, shuningdek Filippin.

Davlat dini — islom. Aholining 60 foizini malaylartashkil etadi; mamlakat qonunchiligiga ko‘ra, ular boshqa malayziyaliklardan farqli ravishda tadbirkorlik, ta'lim va davlat xizmatida alohida imtiyozlarga ega.

Hozirgi Malayziya Malaya Federatsiyasi 1948-yilda tashkil etilgan. Davlat 31-avgust 1957-yilda Buyuk Britaniyamustaqilligini e’lon qildi. 1963-yilda federatsiyaga Sabah, Saravak, Singapurhududlari qo‘shildi, natijada davlatning rasmiy nomi «Malaya Federatsiyasi»dan «Malayziya»ga o‘zgartirildi. Mafkuraviy kelishmovchiliklar va 1964-yilgi umumiy saylovlar natijalari Singapurning federatsiyadan chiqarilishiga 1965-yilda olib keldi. Malaya Federatsiyasi tuzilishidan avval bu hududlar 1941—1945-yillarda Yaponiya imperiyasi istilosiostida bo‘lgan, undan oldin esa Britaniya tasarrufidagi Straits Settlements (Bo‘g‘ozlar manzilgohlari), federatsiyalashgan va federatsiyalashmagan davlatlar ga bo‘lingan; Britaniya imperiyasidan avval esa bu yerlarda Gollandiya Malakkasi va Portugaliya Malakkasi.

mavjud bo‘lgan. BMT, OTIH (APEC), Millatlar Hamdo‘stligi, Islom konferensiyasi tashkiloti, Qo‘shilmaslik harakatia'zosi. ASEANtashkil etilishida tashabbuskorlik ko‘rsatgan, ushbu tashkilot va uning Mintaqaviy forumi faoliyatida faol qatnashadi, shuningdek Sharqiy Osiyo sammiti va Osiyo-Tinch okeani mintaqasi.

Etimologiya

Malayziyaga oid kelishuvlar, hujjatning ingliz tilidagi matni
1963-yilgi Malayziya to‘g‘risidagi qonun (hujjat)

Taxmin qilinishicha, Melayu nomi sanskrit tilidagi Malaiur yoki पर्वतदेशः Malayadvipaso‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, «tog‘li mamlakat» degan ma'noni anglatadi. Hind savdogarlari ushbu so‘zni Malakka yarimoroliga nisbatan qo‘llagan. Boshqa taxminga ko‘ra, nom tamilcha மலை Malai — «tog‘» so‘zidan kelib chiqqan. Fransuz dengizchisi Jyul Dyumon-Dyurvil 1826-yilda Okeaniyaga qilgan ekspeditsiyasidan so‘ng «Malayziya», «Mikroneziya» va «Melaneziya» nomlarini Polineziyadan alohida orollar guruhlarini belgilash uchun ishlatishni taklif qilgan. U 1831-yilda ushbu nomlarni Fransiya geografiya jamiyatiga taklif etdi. Dyumon-Dyurvil «Malayziya» deb « Ost-Indiya»nomi bilan ma'lum hudud»ni atagan. 1850-yilda ingliz etnologi Jorj Semyuel Vindzor Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asiajurnalida Janubi-Sharqiy Osiyo orollari uchun Melayuneziya.

nomini taklif qilgan. 1957-yilda Malakka yarimorolidagi shtatlardan iborat Malaya Federatsiyasi mustaqilligini e'lon qildi. «Malayziya» nomi esa 1963-yilda federatsiyaga Singapur, Shimoliy Borneo va Saravakqo‘shilganda qabul qilindi. Shu tariqa nomga uchta shtat qo‘shilganini ifodalash maqsadida «zi» qo‘shimchasi kiritildi. Bungacha «Malayziya» nomi butun Malay arxipelagiga nisbatan ishlatilgan.

Geografiya

Umumiy tavsif

Tog‘ Kinabalu, mamlakatning eng baland nuqtasi
Milliy bog‘ Taman Negara

Malayziya Janubi-Sharqiy Osiyoda joylashgan. Mamlakat hududi ikkita qismdan: yarimorol qismidan (Malakka yarimoroli) va sharqiy qismidan (Kalimantan orolining shimoli) iborat bo‘lib, ularni Janubiy Xitoy dengiziajratib turadi. Malayziyaning maydoni 329 847 km² bo‘lib, dunyoda 65- o‘rindaturadi. Yarimorol qismi shimolda Tailand , janubda esa Singapur bilan, sharqiy qismi janubda Indoneziya , shimolda esa Bruney bilan chegaradosh. Bundan tashqari, Malayziya Singapurbilan tor dambali yo‘l orqali bog‘langan; Vyetnam va Filippinbilan ham dengiz chegaralariga ega. Malakka yarimorolining janubiy uchidagi Piyai burni butun materik Yevrosiyoning eng janubiy nuqtasidir. Mamlakatning yarimorol qismi Sumatra orolidan Malakka bo‘g‘oziorqali ajralgan. Bu bo‘g‘oz dunyodagi eng muhim dengiz yo‘llaridan biridir.

Yarimorol qismi Malayziya umumiy maydonining taxminan 39,7 foizini tashkil etadi; shimoldan janubga 740 km, g‘arbdan sharqqa eng keng joyida 322 km ga cho‘zilgan. Yarimorolning markazidan Titivangsatog‘ tizmasi o‘tadi; uning eng baland nuqtasi — Gunung-Tahan tog‘i (dengiz sathidan 2187 m). Mamlakat yarimorol qismining qirg‘oq chizig‘i 1931 km ni tashkil etadi, qulay qo‘ltiqlar faqat g‘arbiy sohilda mavjud. Mamlakatning sharqiy qismi umumiy maydonning 60,3 foizini egallaydi va qirg‘oq chizig‘i 2607 km uzunlikda. Saravak va Sabah shtatlari orasida Kroker tog‘ tizmasi joylashgan bo‘lib, bu yerda mamlakatning eng baland nuqtasi — Kinabalu tog‘i (4095 m) ko‘tarilgan. Tog‘ tizmalari Indoneziya chegarasi bo‘ylab ham cho‘ziladi. Mamlakatning ikki qismi orasida Malayziyaga tegishli orollarko‘p bo‘lib, ularning eng yirigi — Bangi.

Ichki suvlar

Kenir sun'iy ko‘li

Malayziyada daryolar tarmog‘i zich, biroq mamlakatning o‘lchami va joylashuvi tufayli yirik daryolar yo‘q. Daryolar yil davomida sersuv bo‘ladi. Yomg‘ir mavsumida suv sathi keskin va sezilarli darajada ko‘tarilib, ko‘plab hududlarda suv toshqinlariga sabab bo‘ladi.

Mamlakatning eng uzun daryosi — Rajangbo‘lib, Saravak shtatidan oqadi va uzunligi 760 km. Ikkinchi eng uzun daryo — Kinabatangan; u Sabah shtatidan oqadi va uzunligi 560 km. Yarimorol qismidagi eng uzun daryo — Pahangbo‘lib, uzunligi 435 km.

Mamlakatning eng yirik chuchuk suvli ko‘li — Pahang shtatining janubi-g‘arbida joylashgan Bera. Maydoni jihatidan ikkinchi ko‘l — Pahangning markaziy qismidagi Chini (Tasik-Chini) bo‘lib, maydoni 5026 ga. Malayziyaning eng katta suv ombori — Kenir, uning maydoni 260 km². U Terengganu shtatida joylashgan va mamlakatdagi eng yirik GES.

Tuproqlar

Mamlakatning katta qismiga qizil-sariq ferralit tuproqlar, vodiylar va qirg‘oqlarga esa allyuvial tuproqlarxos. Allyuvial tuproqlar ancha unumdor, ferralit tuproqlarning hosildorligi esa mo‘l yog‘in tufayli yuzaga keladigan kuchli eroziyasababli past. Bundan tashqari, mamlakat tuproqlari yuqori kislotalilik, dag‘al mexanik tarkib va gumusmiqdorining kamligi bilan ajralib turadi. Eng unumdor tuproqlar Sabah shtatining janubi-sharqida joylashgan; ularning ona jinsi vulqon mahsulotlaridan iborat. Mamlakatning ko‘p hududlarida bir xil ekinlarni uzluksiz yetishtirish tufayli tuproqlar holdan toygan.

Geologiya va foydali qazilmalar

Malayziya tog‘li mamlakat. Yarimorol va sharqiy qismlarning geologik tuzilishi bir-biridan keskin farq qiladi. G‘arbiy Malayziyaga mezozoy davridagi burmalanish, sharqiy qismga esa kaynozoy davridagi burmalanish xos.

Mamlakatda neft, qalay, volfram rudasi, boksit, mis, temirning katta zaxiralari bor. Bundan tashqari, qo‘ng‘ir ko‘mir, titan, marganes, surma, oltin, fosforitning kichik konlari mavjud. Neft zaxiralarining aksariyati Sabah shtati shelfida to‘plangan. Qalay konlari asosan mamlakat yarimorol qismining g‘arbida, Tailand chegarasidan Singapurgacha cho‘zilgan mintaqada joylashgan. Bu yerda oltin bilan birga bu yerda volfram, temir, niobiy, tantal, ittriy va boshqa noyob hamda noyob yer metallariuchraydi. Malakka yarimorolining markaziy qismida oltin, mis va ruxning kichik konlari bor. Saravakda surma, oltin, boksitva temir konlari; Sabahda esa mis va boksit konlari mavjud.

Iqlimi

Mamlakat ekvatoryaqinida joylashgani sababli Malayziya iqlimi ekvatorial — yil bo‘yi issiq va namdir. O‘rtacha yillik harorat taxminan 27 °C, yillik yog‘in miqdori esa 2500 mm atrofida. Yarimorol va sharqiy qismlarning iqlimi biroz farq qiladi. Bunga yarimorol Malayziyasiga ko‘proq kontinental havo massalari, sharqiy qismiga esa dengiz havo massalari ta'sir qilishi sababdir. Mamlakat ikkita mussonta'siri ostida: janubi-g‘arbiy musson (may oxiridan sentabrgacha) va shimoli-sharqiy musson (noyabrdan martgacha). Shimoli-sharqiy musson janubi-g‘arbiy mussonga qaraganda ko‘proq yog‘in keltiradi. U Xitoy hududi va Tinch okeanining shimoliy qismida shakllanadi. Janubi-g‘arbiy musson esa Avstraliya cho‘llari.

hududida shakllanadi. Mamlakatning muayyan hududidagi iqlim asosan relyefga bog‘liq. Shu sababli baland tog‘li, pasttekislik va qirg‘oqbo‘yi iqlimi ajratiladi. Sohil hududlarida havo quyoshli bo‘lib, harorat 23 °C dan 32 °C gacha, oylik yog‘in 100—300 mm atrofida bo‘ladi. Pasttekisliklarda harorat shunga yaqin, ammo yog‘in ko‘proq. Baland hududlarda iqlim salqinroq va namroq bo‘lib, haroratning o‘zgarishi kuchliroq seziladi.

Malayziyada qayd etilgan eng yuqori harorat Perlis 9-aprel 1998-yilda qayd etilgan va 40,1 °C ni tashkil etgan. Eng past harorat Kemeron tog‘li hududida, Pahang shtatining shimoli-g‘arbida 1-fevral 1978-yilda qayd etilib, 7,8 °C bo‘lgan. Bir kunda eng ko‘p yog‘in Kota-Baru da 6-yanvar 1967-yilda tushgan bo‘lib, 608 mm ni tashkil etgan. Yillik yog‘in miqdori bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkich — 5 687 mm — 2006-yilda Sabah shtatining Sandakan shahrida qayd etilgan. Mamlakatning eng seryog‘in joyi — Kuching, Saravak shtatida joylashgan; bu yerda o‘rtacha yillik yog‘in 4 128 mm, yog‘ingarchilik kuzatiladigan kunlar soni 247 ta. Eng qurg‘oqchil joy — Perlis shtatidagi Chuping; yillik yog‘in miqdori atigi 1746 mm.

Tabiiy ofatlar

Suv havzalarining ko‘pligi va mamlakat hududlarining aksariyatida yiliga 2000 mm dan ortiq yog‘in tushishi tufayli Malayziyada suv toshqinlari tez-tez sodir bo‘ladi. 1926-yildan beri mamlakatda 15 ta yirik suv toshqini qayd etilgan. 2006—2007-yillardagi Johor toshqinlarida 18 kishi halok bo‘lgan, zarar 1,5 mlrd ringgitga baholangan; taxminan 110 ming kishi vaqtincha evakuatsiya qilingan.

Malayziya hududi seysmik jihatdan barqaror, ammo Indoneziya va Filippin orollaridagi zilzilalar silkinishi bu yerda ham sezilishi mumkin.

Tirik tabiat

Malayziyaning yovvoyi hayvonlari
1-qator: yo‘lbars va Anthracoceros albirostris
2-qator: burundor maymun va yashil dengiz toshbaqasi

Malayziya biologik xilma-xilligi yuqori va endemik turlari ko‘p bo‘lgan mamlakat. Bu yerda dunyoda ma'lum bo‘lgan hayvon turlarining taxminan 20 foizi uchraydi. Ayniqsa Kalimantanning tog‘li o‘rmonlarida endemizm yuqori. Malayziyada sutemizuvchilarning taxminan 210 turi, sudralib yuruvchilarning 250 turi (shundan 150 ga yaqin ilon va 80 ga yaqin kaltakesak turi), qurbaqalarning 150 ga yaqin turi va minglab hasharot turlari uchraydi. Faqat mamlakatning yarimorol qismida qushlarning 620 ga yaqin turi yashaydi.

Raffleziya

Mamlakatning yarimorol qismida yirik mushuksimonlarning 2 turi yashaydi: Hindixitoy yo‘lbarsi va bulutli qoplon, sharqiy qismida esa faqat bulutli qoplon yashaydi. Boshqa sutemizuvchilardan malay ayig‘i, Sumatra karkidoni, malay tapiri, muntjaklar, hind zambari, yovvoyi cho‘chqa, soqolli cho‘chqa, gaur, Osiyo fili va boshqalar uchraydi. Primatlardan Kalimantan orangutani, Myuller gibboni, makakalar, burundor maymunlar, yolli langur, sekin lori va boshqa turlar yashaydi. Sharqiy Malayziyadagi orangutanlar soni taxminan 11 300 boshni tashkil etadi. Malaya yo‘lbarsi (mamlakat yarimoroliga xos endemik Hindixitoy yo‘lbarsikenja turi) soni atigi 500 bosh atrofida. Bundan tashqari, mamlakatning g‘arbida taxminan 1200 ta fil yashaydi.

Malayziya hududining taxminan 58,2 foizi o‘rmon bilan qoplangan. Ilgari mamlakatning butun sharqiy qismini Borneoning pasttekislik yomg‘ir o‘rmonlariqoplagan. Mamlakatning yarimorol qismida tomirli o‘simliklarning taxminan 8500 turi, sharqiy qismida esa 15 000 ga yaqin turi mavjud. Orol qismida daraxtlarning taxminan 2000 turi uchraydi; bir gektar o‘rmonda 240 tagacha turli daraxt turi o‘sishi mumkin. Mamlakat o‘rmonlarida raffleziya o‘sadi — bu dunyodagi eng yirik gul bo‘lib, diametri 1 metrga yetishi mumkin.

Ekologik muammolar

Tutunli tuman qoplagan shahar — Kuala-Lumpur

Mamlakat atrof-muhitining katta muammolaridan biri — o‘rmonsizlanishbo‘lib, bunga daraxtlarni kesish va yerlarni qishloq xo‘jaligi, asosan moyli palma plantatsiyalari uchun ochish sabab bo‘lmoqda. 2000-yildan buyon Malayziya yiliga 140 200 gektargacha (umumiy o‘rmon maydonining 0,65 foizi) o‘rmonini yo‘qotmoqda.

Natijada mamlakat sharqidagi Saravak shtati o‘rmonlarining 80 foizdan ortig‘i va yarimorol Malayziyasi o‘rmonlarining 60 foizdan ortig‘i yo‘q qilingan. O‘rmonsizlanish tabiiy yashash joylarini yo‘qotayotgan mamlakatning noyob hayvonot dunyosiga jiddiy ta'sir ko‘rsatadi. Masalan, orangutanlar ning Malayziyadagi soni taxminan 40 foizga qisqargan, bu so‘nggi 20 yil ichida sodir bo‘lgan; Sumatra karkidonining Malayziyadagi populyatsiyasi esa butunlay yo‘qolgan bo‘lishi mumkin. Karkidonqushlar soni ham sezilarli qisqargan. Hozirgi o‘rmonlarning aksariyati milliy bog‘lar hududida joylashgan.[manba 251 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Boshqa jiddiy muammolar — hayvonlarni brakonyerlik yo‘li bilan tutish va kontrabanda orqali olib chiqish, shuningdek baliqlarni haddan tashqari ko‘p ovlash va boshqa dengiz jonzotlarini me'yordan ortiq tutishdir. Ichki va qirg‘oqbo‘yi suvlarining sanoat chiqindilari bilan ifloslanishi ham kuzatiladi. Mamlakat daryolarining taxminan 40 foizi kuchli ifloslangan. Malayziya shaharlari yiliga o‘rtacha 1,5 mln tonna qattiq chiqindi hosil qiladi. Yirik shaharlardagi havoning kuchli ifloslanishi.

Tarixi

Davlat tuzumi

Malayziya saylanadigan federativ konstitutsiyaviy monarxiyabo‘lib, 13 ta federatsiya subyekti —shtatva uchta federal hududdan iborat. 11 ta shtat va ikkita federal hudud Malakka yarimorolida, ikkita shtat (Sabah va Saravak) Kalimantan orolida, bitta federal hudud (Labuan) esa uning shimoli-g‘arbiy qirg‘og‘i yaqinida joylashgan.

To‘qqizta shtat monarxiya hisoblanadi. Ularning yettitasini sultonlarboshqaradi. Negeri-Sembilan shtati hukmdori an'anaviy malaycha Yang di-Pertuan Besar (Yang di-Pertuan Besar) unvoniga ega. Perlis shtati hukmdori rojaunvonini olgan. Monarxik shtatlarda ijro hokimiyatiga bosh vazir (Menteri Besar) rahbarlik qiladi. Har bir hukmdor o‘z shtatining diniy rahbari ham hisoblanadi.

Qolgan 4 ta shtatga markaziy hukumat tayinlagan gubernatorlar rahbarlik qiladi. Ushbu 4 shtatning har birida ijro hokimiyatiga ham bosh vazir (malay tilida Ketua Menteri) rahbarlik qiladi. Federal hududlar bevosita markaziy hukumat.

tomonidan boshqariladi. Har besh yilda to‘qqiz monarx o‘z orasidan Oliy hukmdorni (malay tilida — Yang di-Pertuan Agong) va uning yordamchisi — o‘rinbosarini saylaydi. Tanlashda odatda hukmdorning yoshi kattaligi yoki hukmronlik muddati hisobga olinadi. Oliy hukmdor va sultonlar asosan vakillik vazifalarini bajaradi, ammo barcha qonunlar va konstitutsiyaga kiritiladigan tuzatishlar ularning tasdig‘idan o‘tishi kerak. Davlat boshqaruvining asosiy vazifalarini esa parlament va federal bosh vazir boshchiligidagi vazirlar mahkamasi bajaradi. Malayziya parlamenti ikki palatadan — quyi Vakillar palatasi va yuqori Senatdan iborat. Vakillar palatasi bevosita umumxalq saylovlariorqali saylanadi. Senat saylangan a'zolardan (har shtatdan ikkitadan) hamda hukumat tavsiyasiga ko‘ra Oliy hukmdor tayinlaydigan a'zolardan tashkil topadi. Ijro hokimiyati bosh vazirboshchiligidagi federal hukumatga tegishli. Bosh vazir lavozimini Vakillar palatasi saylovida g‘alaba qozongan partiya yetakchisi egallaydi. Barcha vazirlar parlament a'zosi bo‘lishi, ya'ni saylovda g‘alaba qozonishi shart.

Malayziyada din erkinligi e'lon qilingan, biroq rasmiy din — islombo‘lib, unga aholining 60 foizi e'tiqod qiladi. Nikohni bekor qilish va meros masalalari musulmonlar tomonidan shariat sudlaridahal etiladi va dunyoviy sudlar ularning qarorlarini qayta ko‘rib chiqish huquqiga ega emas.

Malayziya bosh vazirlari

Konstitutsiya

Nihoyat, Buyuk Britaniya Malaya Federatsiyasiga mustaqillik berishga majbur bo‘lgach, Malay davlati asosiy qonunini ishlab chiqishga kirishgan konstitutsiyaviy komissiya o‘z faoliyatida Ittifoq partiyasining konstitutsiyaviy masalalar bo‘yicha memorandumiga tayangan. Memorandumga ko‘ra, malay bo‘lmaganlarga fuqarolik berish evaziga mahalliy tub aholiga alohida maqom berish taklif qilingan. Ushbu memorandum jamoalararo murosa deb ataladi. Aslida esa bu kelishuv jamiyatning eng yuqori qatlamlari darajasida tuzilgan va milliy jamoalarning asosiy guruhlari manfaatlarini aks ettirmagan.

Konstitutsiya Malaya Federatsiyasi mustaqilligi e’lon qilingan 31-avgust 1957-yilda kuchga kirgan. 1963-yilda Malayziya Federatsiyasi tuzilishi munosabati bilan unga qo‘shimchalar kiritilgan (Malayziya to‘g‘risidagi akt). Bu o‘zgartirishlar G‘arb demokratiyasi g‘oyalari bilan mamlakat tub aholisining alohida huquqlarini ta'minlash tamoyillarini birlashtirgan konstitutsiyaning mohiyatini o‘zgartirmagan.

Sud hokimiyati

Sud konstitutsiya va qonunlarni sharhlash, federal qonunlar va shtat qonunlarini konstitutsiyaga yoki federal qonunlarga zid bo‘lsa yoxud federal parlament yoki shtat qonunchilik majlisi (parlamenti) vakolatidan tashqariga chiqsa, haqiqiy emas deb topish, shuningdek hukumatning ayrim harakatlarini noqonuniy deb e'lon qilish huquqiga ega.

Konstitutsiyada davlat Oliy sudi, Malaya Oliy sudi (G‘arbiy Malayziya uchun) va Borneo Oliy sudi (Sharqiy Malayziya uchun) nazarda tutilgan. Quyi sudlar federal qonun bilan belgilanadi.

Eng quyi sud yarashtiruv xususiyatiga ega. U qiymati 50 ringgitdan oshmaydigan nizolarni ko‘radi va 25 ringgitgacha jarima solish huquqiga ega. Faqat G‘arbiy Malayziyada tashkil etilgan. Voyaga yetmaganlar (18 yoshga to‘lmaganlar) sudlari aybdor deb topilgan voyaga yetmagan shaxsni 21 yoshgacha o‘qib, kasb o‘rganadigan axloq tuzatish muassasasiga yuboradi.

Qurolli kuchlar

Qurolli kuchlar quruqlik qo‘shinlari, Qirollik harbiy-dengiz kuchlari va Qirollik harbiy-havo kuchlaridan iborat. Harbiy xizmatga chaqirilish yoshi — 18 yosh; 49 yoshgacha zaxirada bo‘ladi. Haqiqiy harbiy xizmatda taxminan 113 000 kishi, zaxirada esa 50 600 kishi bor.

Tashqi siyosat

2024-yilda Malayziya hukumati quyidagi birlashmaga qo‘shilish istagini bildirgani ma’lum bo‘ldi: BRIKS.

Ma'muriy-hududiy bo‘linishi

 monarxiyalar
 gubernatorliklar
 federal hududlar

16-sentabr 1963-yildan 9-avgust 1965-yilgacha Singapur G‘arbiy Malayziyaning yana bir shtati bo‘lgan.

  • Federal hududlar:
    • Putrajaya (yangi ma'muriy markaz), kodi: PTJ
    • Kuala-Lumpur (federatsiya poytaxti va iqtisodiy markaz), kodi: KL

Aholisi

Aholi zichligi
Yosh-jins piramidasi Malayziya aholisining 2020-yil holatiga

2010-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma'lumotlariga ko‘ra, Malayziya aholisi 28 334 135 kishini tashkil etadi (dunyoda 44-o‘rin). Aholi zichligi o‘rtacha 86 kishi/km². Aholi mamlakat bo‘ylab notekis joylashgan: malayziyaliklarning 79,6 foizi yarimorol qismida, atigi 20,4 foizi sharqiy qismida yashaydi. Shahar aholisi taxminan 70 foizni tashkil etadi.

Yillik o‘sish 2,4 foiz; mamlakat aholisining taxminan 34 foizi 15 yoshga to‘lmaganlar.

Etnik tarkibi

Malakka yarimorolining tub aholisi — «orang asli»

Malayziya etnik tarkibi xilma-xil mamlakat. Uning aholisi malayziyaliklar deb ataladi. Aholining katta qismini (taxminan 62 foizini, 2010-yilgi ma’lumotlar bo‘yicha) avstroneziya xalqlaribo‘lib, bu yerda ular bumiputradeb ataladi. Bumiputra tushunchasi malaylarni (mamlakat aholisining yarmidan sal ko‘prog‘i — 50,1 foizi) hamda malaylar kelishidan oldin bu yerlarda yashagan tub xalqlarni (taxminan 11,8 foiz) o‘z ichiga oladi.

Mamlakatning tub aholisi umumiy orang asli atamasi bilan tanilgan va ko‘plab etnik jamoalarni o‘z ichiga oladi. Yarimorol qismida ularning ulushi juda kichik bo‘lsa, sharqiy qismda (Saravak va Sabah shtatlarida) ular ko‘pchilikni tashkil etadi. Ulardan eng katta guruh — ibanlarbo‘lib, soni taxminan 600 ming kishi (Saravak shtati aholisining 30 foizi). Yana bir yirik tub xalq — bidayuxlar — 170 mingga yaqin kishidan iborat bo‘lib, Saravakning janubi-g‘arbida yashaydi.

Mamlakatdagi son jihatdan ikkinchi etnik guruh — xitoylar (Malayziya aholisining 22,6 foizi). Xitoy aholisi notekis joylashgan: Malayziyadagi eng «xitoylar ko‘p» shaharlar Ipoh va Kuala-Lumpur, eng ko‘p xitoylar yashaydigan shtat esa Pinang bo‘lib, shtat aholisining 41 foizini xitoylar tashkil etadi.

Uchinchi yirik etnik guruh — hindlar (9,1 foiz). Ularning aksariyati tamil kelib chiqishiga ega bo‘lib, malayali va telugu xalqlari bilan birgalikda Malayziyadagi hind kelib chiqishli aholining 83 foizidan ortig‘ini tashkil qiladi.

Xitoy va hind muhojirlarining avlodlari fuqarolik olgani uchun malaylardan qarzdor hisoblanadi; bu Malayziya konstitutsiyasining 153-moddasida mustahkamlangan. Malaylar universitetlarga qabul qilishda ustunlikka, tadbirkorlik litsenziyalari va kreditlarini olishda imtiyozga ega; davlat boshqaruvi sohasida malaylar soni malay bo‘lmaganlardan 4 barobar ko‘p bo‘lishi lozim edi.

Tillar

Malayziyaning rasmiy tili — kelib chiqishiga ko‘ra avstroneziya tillari oilasiga mansub malay tili. Ingliz tili tarixan (1960-yillarning oxirigacha) amalda boshqaruv tili bo‘lgan. Bugungi kunda ingliz tili ikkinchi til sifatida muhim ahamiyatga ega va ta'limda ham ma'lum darajada qo‘llanadi. Bundan tashqari, ingliz tilining malayziyaliklar qo‘llaydigan varianti biznesda keng ishlatiladi; u bilan birga manglish — malay tilining, qisman xitoy va tamil.

tillarining kuchli ta'siri ostida shakllangan inglizcha ham ko‘p qo‘llanadi. Mamlakatning sharqida tub xalqlar tillari ancha keng tarqalgan; ularning aksariyati malay tiliga uzoq qarindosh. Ushbu tillar ichida eng keng tarqalgani iban tilibo‘lib, unda 600 mingdan ortiq kishi so‘zlashadi.

Negara masjidi Kuala-Lumpurda

Malayziya xitoylari asosan turli janubiy xitoy shevalarida (janubiy min, kanton, hakka, haynan va boshqalar), kamroq darajada esa shimoliy xitoytilida so‘zlashadi. Mamlakatdagi hindlar asosan tamil tilidan foydalanadi.

Eshitish qobiliyati cheklangan kishilar Malayziyada malay imo-ishora tilida, shuningdek yo‘qolib borayotgan Pinang va Selangor imo-ishora tillarida muloqot qiladi.

Din

Petaling-Jayadagi Avliyo Pavel anglikan cherkovi

Malayziya konstitutsiyasi malay bo‘lmagan aholi uchun e'tiqod erkinligini kafolatlaydi. Islom mamlakatda davlat dini maqomiga ega. 2010-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma'lumotlariga ko‘ra, aholining taxminan 61,3 foizi islomga, 19,8 foizi buddizmga, 9,2 foizi xristianlikka, 6,3 foizi hinduizmga, 1,3 foizi konfutsiychilik, daosizm va boshqa xitoy dinlariga e'tiqod qiladi. Aholining 0,7 foizi dinga e'tiqod qilmasligini, 1,4 foizi esa boshqa dinlarga e'tiqod qilishini bildirgan yoki ma'lumot bermagan.

Mamlakat konstitutsiyasiga ko‘ra barcha etnik malaylar musulmondir. 2010-yilgi aholini ro‘yxatga olishda mamlakat xitoy aholisining aksariyati (83,6 foizi) buddizmga, 11 foizi xristianlikka, 3,4 foizi daosizmga e'tiqod qilgani qayd etilgan; shuningdek, xitoy musulmonlarining kichik jamoasi ham bor. Hind aholisi orasida 86,2 foiz hinduizmga, 6 foiz xristianlikka va 4,1 foiz islomga e'tiqod qiladi. Xristianlik mamlakatning tub aholisi (orang asli) orasida keng tarqalgan: ularning 46,5 foizi xristian, 40,4 foizi musulmon. Xristianlar orasida katoliklar va protestantlar bor. Protestantlar jumlasiga anglikanlar, metodistlar, baptistlar, adventistlarhamda Xudo assambleyalari izdoshlari.

1983-yildan buyon mamlakatda Malayziya Buddizm, xristianlik, hinduizm, sikxizm va daosizm maslahat kengashi.

Ta'lim

Malaya universiteti

Malayziyada ta'lim ikki vazirlik tomonidan boshqariladi: Ta'lim vazirligi va Oliy ta'lim vazirligi. Ta’lim masalalari federal hukumat zimmasida bo‘lsa-da, har bir shtat o‘z hududida bu sohaga ayrim o‘zgartirishlar kiritishi mumkin. Ta’limni tartibga soluvchi asosiy qonun — 1996-yilgi Ta’lim to‘g‘risidagi qonun. Davlat maktablarida barcha malayziyaliklar bepul ta’lim olishi mumkin; xususiy maktablarda va uyda ham o‘qish mumkin. Qonunga ko‘ra, boshlang‘ich ta’lim majburiy bo‘lib, 6 yil davom etadi. O‘rta ta’lim esa 5 yil davom etadi.

Mamlakatda asosiy ta’lim tili — malay tili. Bu ko‘plab siyosiy jamoalar uchun muhim muammo. Shu bilan birga, boshlang‘ich maktablarda xitoy tili yoki tamil tilita’lim tili sifatida ham qo‘llanadi. 1981-yilgacha ingliz tilida o‘qitadigan maktablar mavjud edi, ammo 1970-yildan ularning soni malay tiliga o‘tish natijasida qisqarib bordi va 1982-yilga kelib butunlay yo‘qoldi. Bu holat mamlakatning malay bo‘lmagan aholisi, ayniqsa xitoylar orasida norozilik uyg‘otadi. Ular malay tilining asosiy ta’lim tili bo‘lishiga qarshi chiqib, bu ularning madaniyati kamsitilishiga olib kelishini ta’kidlaydi.[manba 251 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Eng qadimgi va nufuzli universitet — Malaya universiteti.

Sog‘liqni saqlash

Malayziyada sog‘liqni saqlash tizimi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan boshqariladi va davlat hamda xususiy sektorlardan iborat. Ijtimoiy sohani rivojlantirish uchun ajratiladigan umumiy budjetning taxminan 5 foizi sog‘liqni saqlashga yo‘naltiriladi. Hukumat mavjud shifoxonalarni ta'mirlash, yangilarini qurish va jihozlash, poliklinikalar sonini ko‘paytirish, tibbiyot xodimlari malakasini oshirish va teletibbiyotni.

rivojlantirishga intilmoqda. Mamlakat sog‘liqni saqlash tizimining asosiy muammolaridan biri — qishloqlarda shifoxonalar yetishmasligi. Yana bir muammo — yuqori malakali shifokorlar tanqisligi. Masalan, turli shaharlarga tibbiy uskunalar yuborish harakatlari xodimlarning bu uskunalar bilan ishlash tajribasi yetishmasligi sababli qiyinlashgan. Shu bois ko‘plab tibbiy xizmat turlaridan faqat Malayziyaning yirik shaharlarida foydalanish mumkin. Xususiy klinikalar aksariyat davlat shifoxonalaridan farqli ravishda odatda eng zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan.[manba 251 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Shaharlar

Malayziyaning eng yirik shaharlari
№ Shahar Shtat Aholi
1 Kuala-Lumpur Poytaxt hududi 1 809 699
2 Subang-Jaya Selangor 1 321 672
3 Klang Selangor 1 055 207
4 Johor-Baru Johor 895 509
5 Ampang-Jaya Selangor 756 309
6 Ipoh Perak 710 798
7 Kuching Saravak 658 562
8 Shoh-Olam Selangor 617 149
9 Kota-Kinabalu Sabah 579 304
10 Kota-Baru Kelantan 577 301
11 Petaling-Jaya Selangor 543 415
12 Tebrau Johor 525 351
13 Cheras Selangor 515 961
14 Sandakan Sabah 479 121

Iqtisodiyot

Moyli palma plantatsiyasi
Petronas minoralari, Kuala-Lumpur

2023-yil holatiga ko‘ra, Malayziya iqtisodiyoti XVJ ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda 31-o‘rinda turadi: YaIM ( XQPbo‘yicha 1,23 trln AQSH dollari); nominal YaIM bo‘yicha esa dunyoda 36-o‘rinda (431 mlrd AQSH dollari). Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatning aholi jon boshiga YaIMi (nominal) 245 AQSH dollari dan ( 1960-yil) 11 972 AQSH dollarigacha (2022-yil) oshgan. XVJ ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatning aholi jon boshiga YaIMi ( XQPbo‘yicha) 3 338 AQSH dollari dan ( 1980-yil) 34 834 AQSH dollarigacha (2022-yil) ko‘tarilgan. Malayziya yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlariga ega (Osiyodagi eng yuqorilardan biri). YaIMning o‘rtacha yillik o‘sishi taxminan 6,5 foiz bo‘lib, 1957—2005-yillarda shu darajada davom etgan. 2014-yilda Malayziya YaIMi 336,9 mlrd AQSH dollarini tashkil qilgan.

1970-yillarda asosan qazib olish sanoati va qishloq xo‘jaligiga tayangan mamlakat iqtisodiyoti ko‘p tarmoqli tuzilishga o‘ta boshladi; 1980-yillarda sanoat sektori jadal rivojlandi. Bunda xorijiy investitsiyalar muhim rol o‘ynadi. Osiyo iqtisodiy inqirozi dan keyin, 1997-yilda, Malayziya iqtisodiyoti qo‘shni davlatlar iqtisodiyotidan ancha tez tiklandi.

Malakka bo‘g‘ozi orqali o‘tuvchi muhim dengiz savdo yo‘li tufayli rivojlangan xalqaro savdo va ishlab chiqarish mamlakat iqtisodiyotining eng muhim tarmoqlaridir. Malayziya qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va tabiiy resurslarning yirik eksportchisi bo‘lib, ular ichida eng ahamiyatlisi neftdir. Tasdiqlangan neft zaxiralari taxminan 4,3 mlrd barrelni tashkil etadi. Malayziyaning davlat neft kompaniyasi — Petronas. Bir vaqtlar mamlakat qalay, tabiiy kauchuk va palma moyi ishlab chiqarish bo‘yicha dunyoda yetakchi bo‘lgan. Malayziya islomiy bank xizmatlari.

ning rivojlangan markazidir. Mamlakatda ilm-fan Fan, texnologiyalar va innovatsiyalar vazirligi tomonidan tartibga solinadi. Malayziya elektrotexnika hamda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari mahsulotlarining yirik eksportchisi (elektron chiplar va maishiy konditsionerlar ishlab chiqarishda dunyoda 1-o‘rin). Avtomobil sanoati ham rivojlanmoqda (mamlakatning milliy brendi — Proton).

). 2002-yilda mamlakat o‘z kosmik dasturini ishga tushirdi. Mustaqil mudofaa salohiyatini shakllantirish maqsadida hukumat mudofaa sanoati va uning raqobatbardoshligini rivojlantirishni davom ettirmoqda.

Mamlakatda eng kam oylik ish haqi hududga qarab 1100—1200 Malayziya ringgitiga (taxminan 230—255 yevro) teng. 2022-yilda Malayziyada o‘rtacha ish haqi oyiga taxminan 2500 ringgit yoki 530 yevro. 1-fevral 2020-yildan boshlab 16 ta shahar va 40 ta munitsipal kengash hududlarida eng kam ish haqi oyiga 1200 RM (291,51 $va soatiga 5,77 RM (1,4 $gacha oshirildi; sanab o‘tilgan hududlardan tashqarida esa avvalgi darajada — oyiga 1100 RM (267,22 $va soatiga 5,29 RM (1,29 $bo‘lib qoldi.

Turizm

Malayziya hukumati iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, uni tovarlar eksporti va ishlab chiqarishga kamroq qaram qilish maqsadida turizmni rivojlantirishga kirishdi. Natijada turizm xorijiy valyuta daromadlarining uchinchi eng yirik manbaiga aylandi va mamlakat iqtisodiyotining 7 foizini tashkil etdi, 2005-yil ma’lumotlariga ko‘ra. 2009-yilda Malayziya eng ko‘p tashrif buyuriladigan mamlakatlar ro‘yxatida 9-o‘rinni egallagan, Germaniyadan keyingi o‘rinda. Biroq atrof-muhitning yomonlashuvi va o‘rmonsizlanish bilan bog‘liq sanoat o‘sishining salbiy oqibatlari turizmning mavjudligi va keyingi taraqqiyotiga xavf tug‘dirmoqda.

Mamlakat sayyohlarni asosan sharqiy qismida joylashgan milliy bog‘lari bilan jalb etadi. Uzun qirg‘oq chizig‘iga ega Malayziya buzilmagan tabiiy plyajlari va dayving uchun qulay joylari bilan ham mashhur. Zamonaviy, an'anaviy va mustamlakachilik davri me'morchiligini uyg‘unlashtirgan yirik shaharlari ham qiziqish uyg‘otadi.

Transport

North-South Expressway — mamlakat yarimorol qismini shimoldan janubgacha kesib o‘tadigan pulli avtomagistral

Malayziyada jami 98 721 km avtomobil yo‘llari mavjud, shundan 80 280 km qoplamali yo‘l, 1 821 km esa tezkor avtomagistrallardir (expressways)dir. Mamlakatning asosiy avtomagistrali 966 km uzunlikda bo‘lib, Tailand chegarasini Singapur bilan bog‘laydi. Yarimorol qismidagi yo‘l tarmog‘i sharqiy qismga qaraganda ancha rivojlangan va sifatliroq. Malayziyada transport chap tomondan harakatlanadi.

Malayziya temir yo‘llari 1 849 km uzunlikda bo‘lib, yarimorol qismidagi aksariyat shaharlarni bog‘laydi. Sharqiy Malayziyadagi yagona temir yo‘l — Sabah shtatidagi 134 km uzunlikdagi tarmoq. Mamlakat temir yo‘llari Singapur va Tailand tizimlari bilan tutashgan. Kuala-Lumpurni aeroport bilan bog‘laydigan 57 km uzunlikdagi tezyurar temir yo‘l mavjud. Poytaxtda yengil relsli shahar transporti ham rivojlangan.

Mamlakatda jami 58 ta aeroport bor, shundan 37 tasi yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatadi. Malayziyaning 8 ta aeroporti xalqaro maqomga ega; ular ichida eng gavjumi — Kuala-Lumpur (inglizcha Kuala Lumpur International Airportxalqaro aeroporti, ikkinchi eng gavjumi esa Kota-Kinabalu (inglizcha Kota Kinabalu International Airportaeroportidir. Mamlakatning milliy davlat aviakompaniyasi — Malaysia Airlines. Malayziyaning eng yirik porti — Kuala-Lumpurdan 38 km janubi-g‘arbda, Selangor shtatida joylashgan Klang porti.

Madaniyat

Malayziya ko‘p millatli va ko‘p tilli mamlakat. Bu yerlarning dastlabki madaniyati malaylarkelishidan avval yashagan tub xalqlar hamda keyinchalik kelgan malaylarning madaniyatidan shakllangan. Sharqda savdo rivojlanishi bilan xitoylar va hindlar Malayziya madaniyatiga katta hissa qo‘shdi. Fors, arab va britan ta'sirlari ham ancha kuchli seziladi.[manba 251 kundan beri ko‘rsatilmagan].

1971-yilda mamlakat hukumati Malayziya madaniyatini belgilab beruvchi Milliy madaniy siyosatni e'lon qildi. Unga ko‘ra, Malayziya madaniyati mamlakat tub xalqlari madaniyatiga asoslanishi kerak. U boshqa madaniyatlardan o‘zlashtirilgan ayrim unsurlarni ham qamrab olishi mumkin; mamlakat madaniyatida islom muhim rol o‘ynashi lozim. Shuningdek, malay tili boshqa tillardan yuqoriroq mavqega ega bo‘lishi kerakligi e'lon qilindi.

Davlatning madaniyatga bunday aralashuvi malay bo‘lmagan aholi orasida keng norozilik uyg‘otdi. Ular o‘z madaniy erkinliklari cheklanayotganini hisobladi. Xitoylar va hindlar uyushmalari hukumatga memorandumlar topshirib, uni demokratik bo‘lmagan madaniy siyosatda aybladi.[manba 251 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Adabiyot

Kitob sahifasi: Abdulloh bin Abdulqodir Munshiy ning «Abdulloh tarixi» (1849) kitobidan bir sahifa; malay tilida javi

yozuvida yozilgan. Mintaqada yozuv paydo bo‘lishidan avval kuchli og‘zaki an'analar mavjud edi; ular XV asr oxirida islom bilan birga hozirgi Malayziya hududiga kirib kelgan javi yozuvi (o‘zgartirilgan arab alifbosi) paydo bo‘lganidan keyin ham uzoq vaqt davomida yashab kelgan. Og‘zaki an'analarga hind eposikatta ta'sir ko‘rsatgan. Har bir malay sultoni og‘zaki ijod va islom bilan birga Eron hamda Yaqin Sharq.

dan kelgan hikoyalarga tayangan o‘z adabiy an'anasini yaratgan. Kitob bosishning paydo bo‘lishi adabiyot taraqqiyotida katta ahamiyat kasb etdi. Bu yerda ko‘plab shakl va janrlarga ega she'riyat an'anaviy ravishda yaxshi rivojlangan. XIX asr boshlarigacha malay adabiyoti asosan hukmdorlar haqidagi hikoyalarga e'tibor qaratgan, keyinroq asarlar mavzusi kengaygan. XX asr boshidan adabiyot jamiyatdagi o‘zgarishlarni aks ettirgan holda keskin o‘zgara boshladi. Dastlabki eng mashhur asarlardan biri — «Malay shajaralari» yoki «Sultonlar shajarasi» (Sulalatus Salatin) dastlab XV asrda yozilgan, ammo bizgacha yetib kelgan eng qadimgi nusxalari XVI asrga tegishli. «Hang Tuah tarixi» (Hikayat Hang Tuah) ham o‘sha davrning eng mashhur asarlaridan biridir.

Malayziya adabiyotining asosiy tillari — malay, ingliz va xitoytillaridir. 1971-yilda mamlakat hukumati turli tillardagi adabiyotga ta'rif berdi: malay tilidagi adabiyot «Malayziya milliy adabiyoti», boshqa bumiputra tillaridagi adabiyot «mintaqaviy adabiyot», qolgan tillardagi adabiyot esa «tarkibiy adabiyot» deb ataladigan bo‘ldi.[manba 251 kundan beri ko‘rsatilmagan].

San'at

Joget — an'anaviy malay raqsi
Ko‘cha rassomi Kuala-Lumpurda
Zamonaviy iban uzun uyi

An'anaviy Malayziya san'ati asosan yog‘och o‘ymakorligi, savat to‘qish va kumush buyumlar yasashga qaratilgan. Pichog‘i egri va nosimmetrik shakldagi an'anaviy malay xanjar — kris keng tanilgan. Mintaqaga xos matoga naqsh tushirish usuli — batikhamda matolarni bezashning boshqa usullari tarqalgan. Sharqiy Malayziya xalqlari uchun yog‘och niqoblar yasash an'anaviy hunardir. An'anaviy zargarlik san'atida kumush va oltin buyumlarni turli qimmatbaho toshlar bilan bezash keng tarqalgan. Mamlakatning ayrim hududlarida sopol buyumlarni naqshlash uslublari mavjud. Mahalliy sahna san'atiga hind madaniyati kuchli ta'sir qilgan. Mintaqaning boshqa mamlakatlariga ham xos bo‘lgan vayang-kulit soyalar teatri asrlar davomida keng tarqalgan. Vayang qo‘g‘irchoq tomoshalarining syujetlari odatda Ramayana yoki Mahabharataeposlaridan olinadi. Qo‘g‘irchoqlar sigir yoki buyvol terisidan tayyorlanib, qo‘lda bo‘yaladi. Mamlakat xitoy jamoasi uchun ajdarho raqsi va sher raqsikabi tomoshalar an'anaviy bo‘lib, ular odatda Xitoy Yangi yilikabi yirik bayramlarda ijro etiladi. Zamonaviy rassomlar orasida Ibrohim Husayn, Said Tojuddin, Abdul G‘affor Bahoriy, Aris Aziz, Mazlan Nur Along, Greys Lim, akvarelchilar Abey Zul va Abdul G‘ani Ahmad, karikaturachi Rossem Semhamda batik uslubida ijod qiluvchi rassom Muhammad Najib Ahmad Dava.

Me'morchilik

Mamlakat me’morchiligi an’anaviy hind va xitoy uslublaridan Yevropa mustamlakachilari keltirgan uslublargacha bo‘lgan ko‘plab yo‘nalishlarni birlashtiradi. Me’moriy an’analar hududlarga qarab farqlanadi. An’anaviy qurilish materiallari — yog‘och, bambuk va barglar. Mamlakat sharqidagi tub xalqlarga uzun uylar va qoziqlar ustida qurilgan suv qishloqlari xos.

Musiqa

An’anaviy musiqa asosan zarbli cholg‘ularga asoslanadi; ulardan eng muhimi — gendang. Umumiy hisobda kamida 14 turdagi baraban mavjud. Boshqa cholg‘ular — rebab (kamonli torli cholg‘u), seruling (nay turi) va boshqa puflama cholg‘ular. Sharqiy Malayziyada turli xil gonglar xos. Musiqa an’anaviy ravishda hikoyalarni aytib berishda hamda turli bayramlarda ishlatilgan.

Oshxona

Nasi lemak

Malayziya oshxonasi aholisining ko‘p millatli tarkibini aks ettiradi. Mamlakat va qo‘shni hududlar xalqlarining turli madaniyatlari unga ta’sir ko‘rsatgan. Eng kuchli ta’sir malay, xitoy, hind, tay, yava va Sumatra madaniyatlaridan keladi; bunga qadimda bu hududlardan ziravorlar savdo yo‘lio‘tgani ham sabab bo‘lgan. Ko‘plab taomlarda bir necha madaniyat unsurlari birlashib, Malayziya oshxonasiga o‘ziga xoslik bag‘ishlaydi. Malayziya oshxonasi Singapur, Bruney va Filippinoshxonalariga eng o‘xshash. Pazandalik an’analari, taomlar va ularni tayyorlash usullari shtatdan shtatga farqlanishi mumkin.

Mintaqaning boshqa mamlakatlaridagi kabi Malayziya oshxonasining asosiy mahsulotlaridan biri — guruch. Guruchdan tayyorlanadigan eng mashhur an'anaviy taom — nasi lemak: kokos sutida bug‘da pishirilgan guruch; odatda qovurilgan anchous baliqlari, yong‘oq, bodring, qattiq qaynatilgan tuxum va sambaldeb ataluvchi achchiq chili pastasi bilan tortiladi. Ko‘pincha nasi lemak to‘yimliroq bo‘lishi uchun rendang go‘shtli taomi bilan ham beriladi. Unga o‘xshash nasi datangtaomi yarimorol Malayziyasining sharqiy sohilida mashhur. Guruchdan tashqari yana bir muhim masalliq — ugrabo‘lib, u nafaqat mahalliy xitoylar, balki boshqa etnik guruhlar orasida ham ommalashgan. Dengiz bo‘yida joylashgani uchun mamlakatda baliq va dengiz mahsulotlaridan tayyorlangan taomlar keng tarqalgan. Musulmonlar orasida eng mashhur go‘sht — mol go‘shti; musulmon bo‘lmaganlar orasida cho‘chqa go‘shti ham iste'mol qilinadi.

Bayramlar

Sulton Abdul Samad binosi Kuala-Lumpurda, Mustaqillik kuni munosabati bilan bezatilgan

Yil davomida malayziyaliklar ko‘plab bayramlarni nishonlaydi. Ularning ayrimlari federal darajada, boshqalari esa alohida shtatlar hukumatlari tomonidan belgilangan. Shuningdek, bayramlarni nishonlash muayyan etnik va diniy guruhga bog‘liq. Shunga qaramay, har bir guruhning asosiy bayramlari davlat bayramlari deb e'lon qilingan. Eng muhimlaridan biri — Mustaqillik kuni (Hari Merdeka), 31-avgustda nishonlanadi va Malaya Federatsiyasi 1957-yilda mustaqillik e’lon qilganini yodga soladi. Yana bir muhim davlat bayrami — 16-sentabrda nishonlanadigan Malayziya kuni; u 1963-yilda federatsiya tuzilganini xotirlaydi. Boshqa umummilliy bayramlar — Mehnat kuni (1-may) va Qirol tug‘ilgan kuni (iyunning birinchi haftasi).

Islom dinining asosiy bayramlari ham keng nishonlanadi: Ramazon hayiti (Hari Raya Puasa), Qurbon hayiti (Hari Raya Haji) va Mavlid an-Nabiy (Maulidur Rasul). Xitoylar Xitoy Yangi yili va boshqa asosiy an'anaviy festivallarni nishonlaydi. Hindlar Divali, Taypusam va boshqa hinduiy bayramlarni o‘tkazadi. Xristianlar Rojdestvo, Pasxa va boshqalarni nishonlaydi. Sharqiy Malayziya etnik guruhlariGavay Dayakhosil bayramini ham keng nishonlaydi. Bayramlarning ko‘pi muayyan etnik va diniy guruhlarga tegishli bo‘lsa-da, asosiy bayramlar umumiy hisoblanadi va ko‘pincha mamlakatdagi boshqa etnik guruhlar vakillari ham ularni nishonlaydi.

Ommaviy axborot vositalari

Malayziyaning markaziy matbuoti

Elektron ommaviy axborot vositalarida davlatning «Malayziya radio va televideniyesi» (RTM) korporatsiyasi yetakchi o‘rin egallaydi. U barcha davlat OAV idoralari faoliyatini muvofiqlashtiruvchi Axborot vazirligiga hisobdor. Uning tarixi 1-aprel 1946-yildan, Radioeshittirish departamenti tashkil etilib, «Malaya radiosi» (1963-yildan «Malayziya radiosi») o‘rta to‘lqinlarda efirga chiqa boshlagan paytdan hisoblanadi. 1950-yilda o‘rta to‘lqinlarda ingliz tilidagi The Blue Network (hozirgi TraXX FM) ishga tushirilgan. Hozir «Malayziya radiosi»da 6 ta umummilliy radiostansiya bor: Radio Klasik, TraXX FM, Asyik FM, Nasional FM, Ai FM, Minnal FMva 22 ta mintaqaviy radiostansiya mavjud. Bundan tashqari, 15-fevral 1963-yildan beri «Malayziya ovozi» radiosi xorijga 8 tilda (arab, malay, ingliz, indonez, xitoy, birma, tagalog, tay) haftasiga 168 soat eshittirish uzatadi. «Klasik Nasional» («Milliy klassika») musiqiy radiostansiyasi ommabopdir.

Televizion ko‘rsatuvlar 28-dekabr 1963-yildan efirga uzatiladi. Rangli televideniye 28-dekabr 1978-yilda paydo bo‘lgan. Ikki kanal (TV-1 va TV-2) mavjud. Uzatuvchi stansiyalar soni 131 ta, haftalik ko‘rsatuv hajmi 206 soat (126 soat TV-1, 80 soat TV-2). 1-iyun 1984-yilda birinchi xususiy kanal — TV-3 ishga tushdi; uning 24 ta uzatuvchi stansiyasi bor. U 31-avgust 1997-yildan sutka davomida efirga chiqib, mamlakat aholisining 96 foizini qamrab olmoqda. 1-iyul 1995-yilda poytaxt va uning atroflarida 4-kanal — «Metrovision» ish boshlagan; uni taxminan 3,3 mln kishi tomosha qiladi.

Milliy axborot agentligi — BERNAMA 1968-yilda tashkil etilgan. Hukumatning 1-may 1984-yildagi qarori bilan u xorijiy axborot agentliklari xabarlarini tarqatish bo‘yicha mutlaq huquq oldi. Agentlik Osiyo va Tinch okeani axborot agentliklari tashkiloti (OANA) a’zosi. Har shtatda bo‘limlari, Singapur, Jakarta, Xanoyda doimiy xorijiy byurolari, Vashington, London, Dakka, Melburn, Tokio va Dehli.

da esa mustaqil muxbirlari mavjud. Mamlakatda 56 ta gazeta (14 tasi malay, 12 tasi ingliz, 18 tasi xitoy, 4 tasi tamil, 4 tasi yapon tilida va 4 tasi ko‘p tilli) hamda 1 801 ta davriy nashr (959 tasi malay, 495 tasi ingliz, 255 tasi xitoy, 62 tasi tamil va 30 tasi yapon tilida) chop etiladi. 2006-yildan beri taniqli shoir Rahimiddin Zahari.

muharrirligida har chorakda «Pentas» («Sahna») teatr jurnali nashr etiladi. Eng yirik gazeta nashriyot birlashmalari — 1961-yilda tashkil etilgan «New Straits Times Press» bo‘lib, u beshta kundalik («New Straits Times», «Berita Harian», «Business Times», «Malay Mail», «Harian Metro»), to‘rtta yakshanbalik gazeta («New Sunday Times», «Berita Minggu», «Sunday Mail», «Metro Ahad») va sakkizta jurnal chiqaradi; gazetalarining umumiy tiraji 1,5 mln nusxadan oshadi. Yana bir yirik birlashma — «Utusan Melayu (Malaysia) Berhad» (1938), u ikkita kundalik («Utusan Malaysia» — lotin yozuvida, «Utusan Melayu» — arab yozuvida) va bitta yakshanbalik («Mingguan Malaysia») gazeta (jami taxminan 700 ming nusxa tiraj) hamda o‘nta jurnalni chop etadi. Boshqa nufuzli gazetalar: yakshanbalik «Sunday Star» soni bilan birga «Star» (tiraji 170 ming), «Nanyang Siang Pau» (145 ming), «Sin Chew Jit Poh» (210 ming), «Tamil Nesan» (30 ming), «Zhongguo Bao» (110 ming). Bosma nashrlar litsenziyalari 2012-yilgacha har yili yangilanib kelgan. 1974-yildan buyon Malayziya Matbuot instituti mavjud bo‘lib, unda jurnalistlar malakasini oshiradi.

Adabiyotlar

  • Malayziya. Ma'lumotnoma. Moskva: Nauka, 1987, 368 bet.
  • Pogadayev V. A. Malayziya. Cho‘ntak ensiklopediyasi. Moskva: Muravey-gayd, 2000. — 352 bet.
  • Pogadayev V. A. Malay dunyosi (Bruney, Indoneziya, Malayziya, Singapur). Lingvomamlakatshunoslik lug‘ati. 9000 dan ortiq lug‘at maqolasi / Pogadaev, V.A. Dunia Melayu (Brunei, Indonesia, Malaysia, Singapura). Kamus Lingua-Budaya / Pogadaev, V.A. Malay World (Brunei, Indonesia, Malaysia, Singapore). Lingua-Cultural Dictionary). Moskva: Vostochnaya kniga, 2012. — 798 bet. — ISBN 978-5-7873-0658-3
  • Malayziya. Qisqa ma'lumotnoma. Ruscha-malaycha so‘zlashgich. Malayziya bilan hamkorlik bo‘yicha ishbilarmonlar kengashi. Tuzuvchi: Viktor Pogadayev. Moskva: Klyuch-S, 2014. — 224 bet. — ISBN 978-5-906751-01-0
  • Travnikov A. I. Malayziyada armiyaning ijtimoiy-siyosiy roli (1930—1987). — Krasnodar: M&D production, 2004. — 120 bet. — ISBN 5-902830-01-X
  • Milne, R. S. Federation of Malaysia. // Military Review. — 1963-yil noyabr. — 43-jild — 11-son. (harbiy va siyosiy-geografik tavsif)
  • Alois Karl Leinweber: Leben und Arbeiten in Malaysia. GD Gentlemen’s Digest, Berlin, 2007, ISBN 978-3-939338-26-0.
  • Jürgen Kremb: Todesdrohungen im Paradies Nashr: Der Spiegel. 24-iyul 2007-yil.
  • Pierre Boulle, Le Sacrilège Malais, Julliard, 1951-yil.
  • Chai Lean Huang, History of Malaysia and Singapore (1400—1965-yillar), Singapur, Pan Pacific Book va Manhattan Press hamkorligida, 1982-yil, 96 bet. ISBN 9971633701, ISBN 9789971633707.
  • Laurent Metzger, Les sultanats de Malaisie : XX asrdagi monarxik tuzum, Parij, L’Harmattan, 2000, 262 bet.
  • Michel Gilquin, La Malaisie, Ed. Karthala, Parij, 1996-yil.
  • Jérôme Bouchaud, Malaisie — Modernité et traditions en Asie du Sud-Est, Jeneva, Olizane, 2010-yil, 320 bet. ISBN 9782880863814.
  • Gina Laurent, L’Histoire de la Malaisie.

Havolalar