Barcha leykotsitlar antigenlar va dushman mikroorganizmlarni ma’lum darajada tanib olish qobiliyatiga ega. Biroq ularni o‘ziga xos tarzda tanib olish mexanizmi limfotsitlarning vazifasidir. Organizm ko‘p millionlab retseptorlari bilan farqlanuvchi millionlab limfotsit klonlarini hosil qiladi. Limfotsitlarning o‘zgaruvchan retseptori asosini immunoglobulin (Ig) molekulasi tashkil etadi. Retseptorlarning xilma-xilligiga retseptor genlarining boshqariladigan mutagenezi, shuningdek, retseptorning o‘zgaruvchan qismidagi turli bo‘laklarni kodlovchi genlar allellarining ko‘pligi hisobiga erishiladi (qarang: Somatik gipermutatsiya, V(D)J-rekombinatsiya). Shu tariqa nafaqat ma’lum antigenlarni, balki mikroorganizmlar mutatsiyalari natijasida paydo bo‘ladigan yangi antigenlarni ham tanib olish mumkin bo‘ladi. Limfotsitlar yetilish jarayonida qat’iy tanlovdan o‘tadi — o‘zgaruvchan retseptorlari organizmning o‘z oqsillarini tanib oladigan limfotsitlarning boshlang‘ich hujayralari yo‘q qilinadi (bundaylar klonlarning katta qismini tashkil etadi).

T-hujayralar antigenni o‘z holicha tanib olmaydi. Ularning retseptorlari organizmning faqat o‘zgargan molekulalarini — antigenning bo‘laklari (epitoplari) biriktirilgan molekulalarni tanib oladi (oqsil tabiatli antigen epitoplari 8-10 ta aminokislotadan iborat bo‘ladi). Ushbu bo‘laklar asosiy gistomoslik kompleksi (МНС II) molekulalariga birikkan holda antigenni taqdim etuvchi hujayra (ATH) membranasida joylashadi. Antigenni ham ixtisoslashgan hujayralar (dendrit hujayralar, vualsimon hujayralar, Langergans hujayralari), ham makrofaglar va B-limfotsitlar taqdim eta oladi. MHC II faqat antigenni taqdim etuvchi hujayralar membranasida bo‘ladi. B-limfotsitlar antigenni mustaqil ravishda ham tanib olishi mumkin (lekin buning uchun uning qondagi konsentratsiyasi juda yuqori bo‘lishi kerak, bunday holat kam uchraydi). Odatda B-limfotsitlar ham, T-limfotsitlar kabi, antigenni taqdim etuvchi hujayra ko‘rsatgan epitopni tanib oladi. Tabiiy killerlar (NK-hujayralar yoki yirik donador limfotsitlar) xavfli o‘sma mutatsiyalari yoki virusli infeksiya vaqtida MHC I dagi o‘zgarishlarni (ushbu organizmning BARCHA normal hujayralari membranasida mavjud oqsillar to‘plami) tanib olishga qodir. Ular yuzasida МНС I bo‘lmagan yoki uning katta qismini yo‘qotgan hujayralarni ham samarali tanib oladi.

Dastlabki bosqichda immun javob tug‘ma immunitet mexanizmlari ishtirokida yuz beradi, ammo keyinchalik limfotsitlar o‘ziga xos (orttirilgan) immun javobni amalga oshira boshlaydi. Immun reaksiyani boshlash uchun antigenning limfotsit retseptoriga shunchaki bog‘lanishi yetarli emas. Buning uchun hujayralararo o‘zaro ta’sirlarning ancha murakkab zanjiri zarur. Antigenni taqdim etuvchi hujayralar talab etiladi. Bunday hujayralar muayyan turdagi antigenga mos retseptorga ega T-xelperlarning faqat ma’lum klonini faollashtiradi. Faollashgach, T-xelperlar faol bo‘linishni boshlaydi va sitokinlar ajratadi. Ular yordamida fagotsitlar va boshqa leykotsitlar, jumladan T-killerlar faollashadi. Immun tizimining ayrim hujayralari T-xelperlar bilan aloqa qilganda qo‘shimcha faollashadi. B-hujayralar (faqat ayni antigenga mos retseptori bo‘lgan klon hujayralari) faollashgach, ko‘payadi va plazmatik hujayralarga aylanadi. Bu hujayralar retseptorlarga o‘xshash ko‘plab molekulalarni sintez qila boshlaydi. Bunday molekulalar antitanalar deb ataladi. Ushbu molekulalar B-hujayralarni faollashtirgan antigen bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Natijada begona zarrachalar zararsizlantiriladi, fagotsitlarga nisbatan zaifroq bo‘lib qoladi va hokazo. Faollashgan T-killerlar begona hujayralarni o‘ldiradi. Shunday qilib, immun javob natijasida «o‘ziga mos» antigenni uchratgan kam sonli nofaol limfotsitlar guruhi faollashadi, ko‘payadi va antigenlar hamda ularning paydo bo‘lish sabablariga qarshi kurasha oladigan effektor hujayralarga aylanadi. Immun javob jarayonida organizmdagi immun jarayonlarni tartibga soluvchi supressor mexanizmlar ham ishga tushadi.

Limfotsitlar ishtirokidagi immun javob organizmda izsiz o‘tmaydi. Undan keyin immunologik xotirani ta’minlovchi limfotsitlar saqlanib qoladi. Ular o‘sha antigen bilan qayta uchrashguncha uzoq vaqt (yillar, ba’zan organizm hayotining oxirigacha) «uyqu holati»da bo‘ladi va antigen yana paydo bo‘lganda tezda faollashadi. Xotira hujayralari effektor hujayralar bilan bir vaqtda hosil bo‘ladi. T-hujayralar (xotira T-hujayralari) ham, B-hujayralar ham xotira hujayralariga aylanadi. Odatda antigen organizmga birinchi marta kirganda qonga asosan IgM sinfidagi antitanalar, takror kirganda esa IgG sinfidagi antitanalar chiqariladi.