Streptokokklar (lot. Streptococcus; yunoncha στρεπτός — «zanjir» va yunoncha κόκκος — «don») — sharsimon yoki tuxumsimon, spora hosil qilmaydigan grammusbat xemoorganotrof fakultativ anaerob bakteriyalar urug‘i; taksonomik oilasi — Streptococcaceae. Ular hayvonlar va odamlarda parazitlik qiladi. Nafas olish va ovqat hazm qilish yo‘llarida, ayniqsa, og‘iz va burun bo‘shliqlarida hamda yo‘g‘on ichakda.
Tuzilishi
Bunda guanin va sitozin miqdorlari yig‘indisining DNK molekulasidagi barcha azotli asoslar massasiga nisbati 33—42 % ni tashkil etadi. Odatdagi hujayralarning diametri 1 mkm dan kichik bo‘lib, juft-juft yoki zanjir shaklida joylashadi; D guruhiga mansub shtammlardan tashqari harakatsizdir. Kapsula hosil qiladi va osonlik bilan L-shaklga o‘tadi. Oziq moddalarga ehtiyoji murakkab. Odatda qon, qon zardobi, assit suyuqligi va uglevodlar qo‘shilgan oziqa muhitlarida o‘sadi. O‘sishi uchun eng maqbul harorat — 37°, pH 7,2—7,4. Qattiq muhitlarda mayda, yassi, kulrang koloniyalar hosil qiladi; suyuq muhitlarda idish devori va tubida mayda donador o‘sish kuzatiladi; qonli agarda — alfa- yoki beta-gemoliz zonalarini hosil qiladi. Gemolizga sabab bo‘lmaydigan shtammlar ham uchraydi. Uglevodlarni kislota hosil qilib fermentlaydi, aminokislotalarni (arginin, serin) parchalaydi. B va D guruhlari vakillari qizil va sariq pigmentlar ishlab chiqaradi. Oziqa muhitlarida hamda xo‘jayin organizmida quyidagi hujayradan tashqari moddalarni sintez qiladi: streptodornaza, streptolizinlar, streptokinaza, leykotsidin, bakteriotsinlar. Genetik material almashinuvi transformatsiya va transduksiya orqali sodir bo‘ladi, kon’yugatsiya yo‘li bilan esa amalga oshmaydi. Streptokokklar pasterizatsiya jarayonida hamda ko‘plab dezinfeksiyalovchi vositalar va antiseptiklarning ishchi eritmalari ta’sirida nobud bo‘ladi. Ular penitsillin, tetratsiklinlar, aminoglikozidlar va boshqa preparatlarga sezgir. Chidamlilik sekin rivojlanadi. Biroq invaziv streptokokk infeksiyasini davolashda penitsillindan foydalanish samarasiz bo‘lib, hatto jiddiy asoratlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Urug‘ni o‘ziga xos C-polisaxarid va oqsil tabiatli sirt antigenlariga asoslanib tasniflash qabul qilingan (R. Lensfild tasnifi bo‘yicha). C-polisaxaridga ko‘ra A, B, C, D … O seroguruhlari ajratiladi. C-polisaxarid ekstraktlari kulturani 1,1 atm bosimda 15 daqiqa avtoklavlash, unga issiq xlorid kislota, nitrat kislota, formamid, pepsin yoki tripsin bilan ishlov berish orqali olinadi. Serologik o‘ziga xoslik aminoshakarlar bilan bog‘liq. Xira yoki shilimshiq koloniyalar hosil qiladigan A guruhidagi S. bakteriyalarining yuzasida tipga xoslikni belgilovchi M-oqsil mavjud. A guruhida ushbu belgi bo‘yicha tipga xos zardoblar bilan agglutinatsiya yoki pretsipitatsiya reaksiyasi yordamida aniqlanadigan 55 ta variant ajratiladi. M-oqsil fagotsitozga qarshi faollikka va kuchli himoyalovchi xususiyatlarga ega. Farqlashda sirt T- va R-antigenlari ham yordamchi ahamiyat kasb etadi. T-antigen issiqlikka chidamsiz, ammo pepsin, tripsin va kislotalarga chidamli.
Streptokokklar guruhlari
Streptokokklar kashf etilganidan buyon ularning turli belgilariga asoslangan bir nechta tasnif taklif etilgan. Bu tasniflar bir-birini o‘zaro to‘ldiradi.
1903 yilda Shot-Myuller streptokokklarni qonli agarda hosil qiladigan gemoliz turiga ko‘ra tasniflashni taklif etdi. Ushbu tasnifda streptokokklarning 3 guruhi ajratiladi: α-gemolitik (eritrotsitlardagi gemoglobinni oksidlaydi, biroq eritrotsitlarni to‘liq parchalamaydi; shu sababli koloniyalar atrofidagi muhit yashil tus oladi va ular «yashillanuvchi» deb ham ataladi), β-gemolitik (eritrotsitlarni butunlay parchalaydi, natijada muhit butunlay shaffoflashadi) hamda γ-gemolitik streptokokklar (gemolizga sabab bo‘lmaydi).
1933 yilda Rebekka Lensfild β-gemolitik streptokokklar tasnifini aniqlashtirib, hujayra devoridagi C-uglevodning tuzilishiga ko‘ra ularning 21 ta guruhini ajratdi. Keyinchalik yana 3 ta guruh qo‘shildi. Ushbu tasnifga ko‘ra guruhlar lotin alifbosining A dan W gacha bo‘lgan harflari bilan belgilanadi. Boshqa guruhlardagi (α- va γ-gemolitik) streptokokklarning hujayra devorida C-uglevod mavjud emas, shuning uchun ular bu tasnifga kirmaydi.
1937 yilda Sherman streptokokklarni o‘sish qobiliyatiga ko‘ra tasniflashni taklif qildi: 10 va 45 ℃ haroratlarda (ya’ni, 20-40 ℃ ni tashkil etuvchi maqbul harorat oralig‘idan tashqarida), tarkibida 40% o‘t suyuqligi bo‘lgan muhitda hamda 6,5 % NaCl bo‘lgan muhitda o‘sishi hisobga olindi. Bu tasnifda streptokokklarning 4 guruhi tavsiflandi: yiring hosil qiluvchilar, yashillanuvchilar, sut kislotasi bakteriyalari va enterokokklar.
1978 yilda Jons streptokokklarni yetti guruhga ajratish mezonlarini tavsifladi: yiring hosil qiluvchilar, pnevmokokklar, og‘iz bo‘shlig‘iga xos streptokokklar, ichak streptokokklari, sut kislotasi streptokokklari, anaeroblar va boshqalar.
Streptokokklar urug‘ining keyingi tadqiqotlari natijasida uning bir qator vakillari mustaqil urug‘larga ajratildi.
1984 yilda D guruhiga mansub β-gemolitik streptokokklarning 4 vakili (Stre. faecalis, Str. faecium, Str. avium va Str. gallinarum — Sherman tasnifidagi enterokokklar) alohida Enterococcus urug‘iga ajratildi. Ularning dastlabki ikkitasi tibbiy jihatdan ahamiyatli bo‘lib, siydik yo‘llari infeksiyalarini va septik jarayonlarni keltirib chiqaruvchi uropatogenlardir. 1985 yilda N guruhidagi β-gemolitik streptokokklar (Sherman tasnifidagi sut kislotasi streptokokklari) mustaqil turga — Lactococcus ajratildi. 1990-yillarda α-gemolitik streptokokklarning ayrim vakillari mustaqil urug‘larga ajratildi: Aerococcus, Gemella, Leuconostos, Pediococcus.
Tibbiy ahamiyatga ega β-streptokokklarning A, B,C, D, F, G guruhlari:
- A) Streptococcus pyogenes (oldingi nomi Streptococcus haemolyticus) — A guruhidagi beta-gemolitik streptokokklar. Hujayralarining diametri — 0,6—1 mkm, ko‘plab shtammlar kapsula hosil qiladi. Kapsulali shtammlar shilimshiq koloniyalar ko‘rinishida o‘sib, vaqt o‘tishi bilan xira koloniyalarga aylanadi; kapsulasiz shtammlar esa yaltiroq, silliq koloniyalar hosil qiladi. Ular 10 va 45 ℃ haroratlarda, tarkibida 6,5 % natriy xlorid bo‘lgan bulonda, pH 9,6 sharoitida hamda 0,1 % metilen ko‘ki. qo‘shilgan sutda o‘smaydi. Glyukoza, laktoza, saxaroza, salitsin va tregalozani fermentlaydi, biroq inulin, sorbit, glitserin va natriy gippuratni fermentlamaydi. Shtammlarning aksariyati streptolizinlar, streptokinaza va streptodornaza ishlab chiqaradi; ayrimlari esa eritrogen toksin hosil qiladi. Odatda odam halqumida yashaydi; sepsis hamda barcha a’zo va tizimlarning turli og‘irlikdagi kasalliklarini keltirib chiqarishi mumkin;
- B) Streptococcus agalactiae — ayollar jinsiy yo‘llarida yashovchi kommensal mikroorganizm (tashuvchilik 50 % gacha), homiladorlik asoratlari va yangi tug‘ilgan chaqaloqlar sepsisining keng tarqalgan qo‘zg‘atuvchisi; shuningdek, yuqori nafas yo‘llarining yallig‘lanishini keltirib chiqaradi;
- C) Streptococcus equi, Streptococcus equisimulans, Streptococcus zooepidermidis — faringit qo‘zg‘atuvchilari; barcha streptokokklarga xos streptolizin-D dan tashqari, o‘ziga xos streptolizin-O ni ham ishlab chiqaradi;
- D) Streptococcus equinus (taksonomik jihatdan Streptococcus bovis ning sinonimi);
- F) faringitni keltirib chiqaruvchi streptokokklarning turli xil vakillaridan iborat guruh;
- G) Streptococcus dysgalactiae, Streptococcus anginosus, Streptococcus milleri — angina va faringit qo‘zg‘atuvchilari; barcha streptokokklarga xos streptolizin-D dan tashqari, o‘ziga xos streptolizin-O ni ishlab chiqaradi;
Tibbiy jihatdan muhim bo‘lgan yagona α-gemolitik streptokokk — Streptococcus pneumoniae — pnevmokokk infeksiyalarining qo‘zg‘atuvchisidir. U kokklar bo‘lib, bir qutbi cho‘zilgan, juft-juft yoki qisqa zanjirlar shaklida joylashadi, harakatsiz, spora hosil qilmaydi, organizmda yashaganda kapsula hosil qiladi, xemoorganotrof va fakultativ anaerob hisoblanadi. Odam nafas yo‘llarida parazitlik qiladi. Me’yoriy holatda hamda turli kasalliklarda uchraydi. Quyidagi kasalliklarni keltirib chiqaradi: pnevmoniya, bronxit, LOR-a’zolar infeksiyalari, jumladan, to‘qimalarni yemiruvchi infeksiyalar, meningit va sepsis; keyinchalik infeksiya o‘choqlari istalgan a’zoga tarqalishi mumkin.
Odamning yuqori nafas yo‘llari normal mikroflorasi tarkibida uchraydigan α-gemolitik streptokokklar (Jons tasnifidagi «og‘iz bo‘shlig‘iga xos» streptokokklar) taksonomik bo‘lmagan Streptococcus viridans (lotincha viridis — «yashil» so‘zidan) guruhiga birlashtirilgan. Keyingi tadqiqotlarda ushbu guruhni tashkil etuvchi dastlabki 5 tur aslida bir-biriga yaqin qarindosh turlar guruhlari ekani aniqlandi:
- Streptococcus anginosus — 4 turdan iborat guruh (jumladan Str. consellatus, Str. intermedius);
- Streptococcus mitis — 3 turdan iborat guruh (Str. mitior, Str. oralis, Str. sanguis biovar-2);
- Streptococcus mutans — polisaxaridlar ishlab chiqaradigan va tish karashi hosil bo‘lishida ishtirok etadigan 6 turdan iborat guruh (Str. cricetus, Str. downei, Str. ferus, Str. macacae, Str. rattus, Str. sorbinus); ular kariyesning kelib chiqishida rol o‘ynashi mumkin;
- Streptococcus sanguis — 3 turdan iborat guruh (Str. gordonii, H va W guruhlariga mansub β-gemolitik streptokokklar vakillari);
- Streptococcus salivarius — 2 turdan iborat guruh (Str. intestinalis, Str. vestibularis).
Streptokokklar keltirib chiqaradigan kasalliklar
Adabiyotlar
- Krasilnikov A. P. Mikrobiologik lug‘at-ma’lumotnoma. — Minsk: «Belarus», 1986. — B. 288—289.
