• Oziqlanish — tirik organizmning oziq moddalar va oziq-ovqatni oʻzlashtirish jarayoni.
• Ajratish — organizm uchun keraksiz yoki zararli boʻlgan hayot faoliyati mahsulotlarini chiqarish jarayoni.
• Harakatlanish — individ tanasi yoki uning qismlari fazodagi holatining oʻzgarishi.

• Irsiyat — oʻz belgilarini avlodlarga oʻtkazish xususiyati.
• Oʻzgaruvchanlik — bir turga mansub individlar oʻrtasidagi, jumladan irsiyat bilan bogʻliq belgi farqlari.

• Taʼsirlanuvchanlik va qoʻzgʻaluvchanlik — organizmning axborotni qabul qilish va unga tanlab javob qaytarish qobiliyati.

• Oʻsish — biosintez jarayonlari hisobiga individ massasi va oʻlchamlarining ortishi.
• Rivojlanish — organizmda hayot davomida yuz beradigan, asosan qaytmas oʻzgarishlar.
• Koʻpayish — oʻziga oʻxshash individlarni hosil qilish.

Bir hujayrali organizmlar — sistematik boʻlmagan tirik organizmlar toifasi boʻlib, ularning tanasi (koʻp hujayralilardan farqli ravishda) bitta hujayradan tashkil topadi (bir hujayralilik). Bu toifaga prokariotlar ham, eukariotlar ham kirishi mumkin. Yer yuzidagi ilk tirik organizmlar bir hujayrali boʻlgan deb hisoblanadi. Ulardan eng qadimgilari bakteriyalar va arxeyalar hisoblanadi. «Bir hujayralilar» atamasi baʼzan sinonim sifatida quyidagi nom uchun ishlatiladi: protistlar (lotincha Protozoa,Protista).

Koʻp hujayrali organizm — sistematik boʻlmagan tirik organizmlar toifasi boʻlib, ularning tanasi koʻplab hujayralardan tashkil topgan. Ularning aksariyati (oʻzak hujayralardan, masalan, oʻsimliklarning kambiy hujayralaridan tashqari) ixtisoslashgan, yaʼni tuzilishi va bajaradigan vazifalari bilan farqlanadi. Koʻp hujayralilik va koloniyalilik tushunchalarini farqlash kerak. Kolonial organizmlarda haqiqiy ixtisoslashgan hujayralar boʻlmaydi, shunga koʻra tana ham toʻqimalarga boʻlinmaydi. Koʻp hujayralilik va koloniyalilik oʻrtasidagi chegara aniq emas. Masalan, volvoks koʻpincha kolonial organizmlar qatoriga kiritiladi, holbuki uning «koloniyalarida» hujayralar jinsiy va somatik turlarga aniq ajratilgan. Hujayralarning ixtisoslashuvidan tashqari, koʻp hujayrali organizmlarda kolonial shakllarga nisbatan integratsiya darajasi ham yuqoriroq. Koʻp hujayrali hayvonlar Yerda 2,1 milliard yil avval paydo boʻlgan boʻlishi mumkin. Bu «kislorod inqilobidan keyingi davrga toʻgʻri keladi».

Eukariotlar yoki yadrolilar (lotincha Eucaryota, yunoncha εύ- — «yaxshi» va κάρυον — «yadro») — hujayralarida yadro mavjud boʻlgan tirik organizmlar domeni (yuqori olami). Bakteriyalar va arxeyalardan tashqari barcha hujayrali hayot shakllari yadroli hisoblanadi.

Yadrolilar yuqori olami toʻrtta olamga: hayvonlar, oʻsimliklar, zamburugʻlar, shuningdek, protistlarga boʻlinadi. Bunda protistlar parafiletik guruh boʻlib, qolgan uchala olamning ajdodlariga yaqin hisoblanadi. Organizmdagi hujayralar soni va ularning ixtisoslashuvidan qatʼi nazar, barcha eukariot organizmlar hujayralarining asosiy tuzilishi juda oʻxshash. Barcha eukariotlar umumiy kelib chiqishga ega, shu bois yadrolilar guruhi eng yuqori darajadagi monofiletik takson sifatida qaraladi. Eng keng tarqalgan baholarga koʻra, eukariotlar 1,5—2 milliard yil avval paydo boʻlgan. Eukariotlar evolyutsiyasida simbiogenez muhim rol oʻynagan: eukariot hujayra (ehtimol, oʻsha paytdayoq yadroga ega boʻlgan va fagotsitozga qodir hujayra) bilan u yutib yuborgan bakteriyalar — mitoxondriyalar va xloroplastlarning ajdodlari oʻrtasidagi simbioz.

Mezokariotlar (lotincha mesocaryota) — prokariotlar va eukariotlar oʻrtasidagi oraliq turdagi genetik apparat tuzilishiga ega organizmlardir. Mezokariotlarga dinofit suvoʻtlar — dinoflagellatlar kiradi.

Mezokariotlarda aniq ajralgan yadro mavjud boʻlsa-da, uning tuzilishida nukleoidga xos ayrim sodda belgilar saqlanib qolgan. Bunday ikkiyoqlama xususiyat hujayraning boshqa tuzilish belgilarida ham kuzatiladi. Mezokariotlar yadrosi dinokarion deb ataladi. U 5 dan 284 tagacha «xromosoma»ni oʻz ichiga oladi va yuqori DNK miqdori (3—200 pg) bilan ajralib turadi; kinetik koʻrsatkichlari boʻyicha eukariotlarga oʻxshaydi, lekin tarkibida 5-gidroksimetiluratsil (3—19 mol. %).

«Xromosomalar» doimiy kondensatsiyalangan holatda boʻladi, yaʼni molekulyar-genetik jarayonlar morfologik jihatdan barqaror boʻlgan shu tuzilmalarda yuz beradi. Gistonlar va nukleosomal tuzilish aniqlanmagan, ammo gistonlarga ham, prokariotlarning gistonga oʻxshash oqsillariga ham gomologik boʻlmagan oz miqdordagi gistonsimon oqsillar topilgan (oqsil/DNK nisbati — 0,1; boshqa eukariotlarda esa bu koʻrsatkich 1 ga yaqin). Hujayra boʻlinishida «xromosomalar»ning taqsimlanishi, aftidan, butunligi saqlanadigan yaxlit yadro membranasi bilan bogʻliqligi orqali amalga oshadi.

Eukariotlar interfazasidagi S fazaga oʻxshash DNK sintezi davri mavjudligi haqida maʼlumot yoʻq. Transkripsiya faolligi mezokariot «xromosomalari»ning chekka, tarqoq sohasidagina kechishi mumkin. Mezokariotlar genetik apparatining tuzilishini evolyutsion nuqtayi nazardan faqat prokariotlardan eukariotlarga oʻtish bosqichi sifatida emas, balki eukariotlar bilan umumiy ajdodlardan, masalan, qadimgi arxebakteriyalardan mustaqil rivojlangan tarmoq sifatida ham koʻrish mumkin.

Prokariotlar (lotincha Procaryota, qadimgi yunoncha προ «oldin» va κάρυον «yadro»), yaʼni yadrogacha boʻlganlar — bir hujayrali tirik organizmlar boʻlib, ular (eukariotlardan farqli ravishda) shakllangan hujayra yadrosiga va boshqa ichki membranali organoidlarga ega emas (fotosintez qiluvchi ayrim turlarda, masalan, sianobakteriyalarda uchraydigan yassi sisternalar bundan mustasno). Prokariot hujayralari uchun yadro qobigʻining yoʻqligi xos, DNK esa gistonlarsiz joylashadi. Oziqlanish turi — osmotrof.

Hujayradagi genetik materialning asosiy qismini oʻz ichiga olgan yagona katta halqasimon (ayrim turlarda chiziqsimon) ikki zanjirli DNK molekulasi (nukleoid) giston oqsillari bilan (xromatin deb ataladigan) kompleks hosil qilmaydi. Prokariotlarga bakteriyalar, jumladan sianobakteriyalar (koʻk-yashil suvoʻtlar) va arxeyalar kiradi. Prokariot hujayralardan kelib chiqqan tuzilmalar eukariot hujayralarning organoidlari — mitoxondriyalari va plastidalardir.

Prokariotlar ikki taksonga domen darajasida (yuqori olam sifatida) boʻlinadi: Bakteriyalar (Bacteria) va Arxeyalar (Archaea).

Bakteriyalarni oʻrganish genlarning gorizontal koʻchishi hodisasining kashf etilishiga olib keldi. Bu hodisa 1959-yilda Yaponiyada tavsiflangan. Jarayon prokariotlarda va baʼzi eukariotlarda keng tarqalgan. Prokariotlarda genlarning gorizontal koʻchishi kashf etilgach, hayot evolyutsiyasiga boʻlgan qarashlar oʻzgardi. Ilgari evolyutsiya nazariyasi turlar bir-biri bilan irsiy axborot almasha olmaydi degan fikrga asoslanardi. Prokariotlar genlarni bevosita (konyugatsiya, transformatsiya) hamda viruslar — bakteriofaglar orqali almashishi mumkin (transduksiya).

Prokariotlarning asosiy belgilari: aniq shakllangan yadroning yoʻqligi; xivchinlar, plazmidalar va gaz vakuolalarining mavjudligi; fotosintez amalga oshadigan tuzilmalar; koʻpayish shakllari; ribosoma oʻlchami (70s).

Mikroorganizmlar, (mikroblar) — juda kichik tirik organizmlar guruhining umumiy nomi boʻlib, ularni oddiy koʻz bilan koʻrib boʻlmaydi (odatdagi oʻlchami 0,1 mm dan kichik). Mikroorganizmlar tarkibiga yadrosizlar (prokariotlar: bakteriyalar, arxeyalar), shuningdek, eukariotlar: ayrim zamburugʻlar, protistlar kiradi, biroq viruslar odatda alohida guruhga ajratiladi. Mikroorganizmlarning aksariyati bir hujayrali boʻlsa-da, koʻp hujayrali mikroorganizmlar ham mavjud. Shu bilan birga oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin boʻlgan ayrim bir hujayrali makroorganizmlar ham uchraydi. Masalan, Thiomargarita namibiensis va Caulerpa turkumi vakillari (ular ulkan polikarionlar hisoblanadi). Bu organizmlarni mikrobiologiya fani oʻrganadi.

Kolonial organizm — ikki guruh organizmlarni birlashtiruvchi atama:

1. Koʻplab sust ixtisoslashgan, toʻqimalarga ajralmagan hujayralardan iborat organizmlar; koʻpincha ularning har bir hujayrasi koʻpayish qobiliyatini saqlaydi (volvokssimon yashil suvoʻtlar Pandorina, Eudorine va boshqalar, koʻplab suvoykalar va boshqa protistlar guruhlari).
2. Oʻzaro muayyan darajada bogʻlangan bir necha individdan koloniya hosil qiladigan koʻp hujayrali organizmlarning odatda genotipi bir xil, moddalar almashinuvi va boshqaruv tizimlari umumiy boʻladi. Hayvonlar orasida bunga koʻplab marjon poliplari, mshankalar, gubkalar va boshqalar misol boʻladi. Botanikada bunday organizmlar «modulli» deb yuritiladi (yakka birlikli organizmlardan farqli ravishda). Masalan, ildizpoyali gʻalladoshlar, marvaridgul va boshqalar.

Kolonial organizmlar haqiqiy koʻp hujayrali organizmlardan, avvalo, yaxlitlik darajasining pastligi bilan farqlanadi. Masalan, ayrim taʼsirlarga butun koloniya emas, balki alohida individlar javob beradi. Kolonial protistlarda hujayralarning ixtisoslashuvi ham sustroq. Yuqori darajada birlashgan koʻchma koloniyalarning koʻpchiligida (dengiz patlari, sifonoforalar va boshqalar) yaxlitlik darajasi yagona organizm darajasiga yetadi, alohida individlar esa koloniya organlari vazifasini oʻtaydi. Bunday va koʻplab boshqa koloniyalarda hech bir individga tegishli boʻlmagan umumiy qism (poya, tana) mavjud.

Transgen organizm — genomiga boshqa organizmning geni sunʼiy kiritilgan tirik organizm. Gen xoʻjayin organizm genomiga «genetik konstruksiya» — DNK ketma-ketligi shaklida kiritiladi. U oqsilni kodlaydigan qism va boshqaruvchi elementlarni (promotor, enhanser va boshqalarni), ayrim hollarda esa genomga maqsadli kiritilishni taʼminlovchi elementlarni (masalan, «yopishqoq uchlar»ni) oʻz ichiga oladi. Genetik konstruksiya bir nechta gen tashishi mumkin, koʻpincha u bakterial plazmida yoki uning qismidir.

Transgen organizm yaratishdan maqsad — yangi xususiyatli organizm olish. Uning hujayralari genomiga kiritilgan gen kodlaydigan oqsilni ishlab chiqaradi. Yangi oqsilni organizmning barcha hujayralari (yangi genning nospetsifik ekspressiyasi) yoki muayyan turdagi hujayralar (yangi genning spetsifik ekspressiyasi) ishlab chiqarishi mumkin.

Transgen organizmlar yaratish quyidagi maqsadlarda qoʻllanadi:

• ilmiy tajribalarda — transgen organizmlar yaratish texnologiyasini rivojlantirish, muayyan gen va oqsillarning ahamiyatini, turli biologik jarayonlarni oʻrganish uchun; marker genli transgen organizmlar juda muhim boʻlib, bunday genlar mahsulotini asboblar yordamida oson aniqlash mumkin. Masalan, yashil fluoressent oqsilni mikroskop yordamida koʻrish mumkin. Shu tarzda hujayralarning kelib chiqishi, organizmdagi keyingi taqdiri va hokazolarni oson aniqlash mumkin;
• qishloq xoʻjaligida — oʻsimliklarning yangi navlari va hayvonlarning yangi zotlarini yaratish uchun;
• biotexnologik ishlab chiqarishda — plazmidalar va oqsillar olish uchun.

Tirik organizmlar qatoriga viruslarni kiritish masalasi bahsli, chunki ular tirik hujayradan tashqarida mustaqil koʻpaya olmaydi.

• Hayot uchun zarur barcha organik moddalarni sintez qilish qobiliyatiga koʻra: avtotroflar — tayyor organik moddalarga muhtoj boʻlmaydi; geterotroflar — tayyor organik moddalarga muhtoj boʻladi.

• Muhit kislotaliligiga munosabatiga koʻra atsidofil va atsidofob organizmlar farqlanadi.
• Hayot faoliyati uchun kislorodga ehtiyojiga koʻra: aerob va anaerob organizmlar.

Simbioz (yunoncha συμ- — «birgalikda» va βίος — «hayot») — ikki yoki undan ortiq turga mansub organizmlar oʻrtasidagi oʻzaro foydali munosabat. Tabiatda oʻzaro foydali simbiozning turli-tuman misollari uchraydi (mutualizm). Oshqozon va ichakdagi bakteriyalardan tortib — ularsiz ovqat hazm boʻlishi imkonsiz boʻlar edi — oʻsimliklargacha (koʻpincha orxideyalar), ularning gulchangini faqat muayyan bir turdagi hasharotlar tarqatishi mumkin. Bunday munosabatlar ikkala hamkorning tirik qolish imkoniyatini oshirganida muvaffaqiyatli boʻladi. Simbioz jarayonida amalga oshiriladigan harakatlar yoki ishlab chiqariladigan moddalar hamkorlar uchun muhim va oʻrnini bosib boʻlmaydigan ahamiyatga ega. Umumiy maʼnoda bunday simbioz oʻzaro taʼsirlashish va birlashish oʻrtasidagi oraliq boʻgʻindir.

Kengroq ilmiy maʼnoda simbioz turli turlarga mansub organizmlar oʻrtasidagi har qanday oʻzaro munosabatni, jumladan, parazitizmni ham anglatadi (bir simbiontga foydali, boshqasiga esa zararli munosabat). Ikkala tomonga foydali simbioz turi mutualizm. Kommensalizm deb bir organizmga foydali, boshqasiga esa taʼsirsiz boʻlgan munosabatlar ataladi. Bunda boshqa simbiont hech qanday foyda yoki zarar koʻrmaydi, amensalizm esa biriga zararli, ikkinchisiga taʼsirsiz munosabatni bildiradi.

Yirtqichlik — trofik munosabatlar boʻlib, bunda organizmlardan biri (yirtqich) boshqasiga (oʻljaga) hujum qiladi va uning tana qismlari bilan oziqlanadi; odatda bunda oʻlja oʻldiriladi. Baʼzan bu atama keng maʼnoda bir organizmning boshqasini toʻliq yoki qisman, hatto oʻldirmasdan yeyishini ham anglatadi. Masalan, oʻsimliklar bilan oziqlanadigan hayvon — fitofaglar va ularning oziqa oʻsimliklari, parazitlar va xoʻjayinlari oʻrtasidagi munosabatlar ham shunga kiritiladi. Yirtqichlik odatda oʻlik tanalarni muntazam isteʼmol qilish (nekrofagiya, garchi koʻplab yirtqichlar vaqti-vaqti bilan oʻlimtik ham yesa-da) va ularning parchalanishidan hosil boʻlgan organik mahsulotlar bilan oziqlanishdan (detritofagiya).

Yirtqichlikning yana bir keng tarqalgan taʼrifiga koʻra, yirtqichlar deb faqat hayvonlar bilan oziqlanuvchi organizmlarni atash taklif qilinadi; ular oʻsimlikxoʻrlardan farq qiladi, chunki ular oʻsimliklar bilan oziqlanadi.

Hozirgi ekologiyada odatda birinchi, kengroq taʼrif qoʻllanadi. Unga parazitizm ham kiradi; unda parazit va xoʻjayin oʻrtasidagi simbioz qisman oʻtxoʻrlar bilan oʻsimliklarning oʻzaro munosabatiga oʻxshaydi. Shuningdek, oʻz turiga mansub individlarni yeyish (kannibalizm).

Faqat koʻp hujayrali hayvonlar emas, balki protistlar, zamburugʻlar va yuksak oʻsimliklar ham yirtqich boʻlishi mumkin.

Yirtqichlar pistirmada kutuvchilar (oʻljasini poylaydiganlar) va quvib ovlovchilarga boʻlinadi. Baʼzan jamoaviy ov ham kuzatiladi (masalan, sherlar, boʻrilar).

Neytralizm — turlararo oʻzaro taʼsirlashuv — biotik omillarning shunday munosabatiki, bunda ikkala tur bir-biriga hech qanday taʼsir koʻrsatmaydi. Tabiatda haqiqiy neytralizm nihoyatda kam yoki hatto imkonsiz, chunki barcha turlar oʻrtasida bilvosita aloqalar boʻlishi mumkin. Shu sababli turlar oʻrtasidagi taʼsir kuchsiz yoki ahamiyatsiz boʻlgan holatlar ham neytralizm deb yuritiladi. Masalan, olmaxon va losning bir-biriga munosabati yoki streptokokk hamda laktobakteriya shtammlarining oʻsishi.

Antibioz (qadimgi yunoncha ἀντι- — «qarshi», βίος — «hayot») — antagonistik munosabatli turlarning oʻzaro taʼsiri boʻlib, bunda bir organizm boshqasining imkoniyatlarini cheklaydi va ular birga yashay olmay qoladi. Masalan, bir organizmning boshqasini zaharlashi (antibiotiklar, fitonsidlar) taʼsirida yashash muhitini boshqa organizmlar uchun yaroqsiz holga keltirishi tufayli ham yuz beradi. Salbiy taʼsir faqat bir tomonga yoʻnalsa, bu amensalizm deb ataladi; ikkala organizmning bir-biriga salbiy taʼsiri esa raqobat.

Atamani mikrobiolog Zelman Vaksman 1942-yilda fanga kiritgan. Misol — sut kislotasi hosil qiluvchi va chirituvchi bakteriyalar.