Darvin keyingi nashrlarda evolyutsiya haqidagi g‘oyalar ildizini hatto Arastu davrigacha olib borgan. U iqtibos keltirgan matnda Arastu undan oldin yashagan yunon faylasufi Empedoklning g‘oyalarini qisqacha bayon qilgan. Ilk davrlarda xristian cherkovining otalari va o‘rta asr Yevropasi olimlari dunyoning yaratilishi haqidagi hikoyani ramziy tarzda, so‘zma-so‘z tarixiy bayon sifatida emas, talqin qilganlar. Organizmlar nafaqat jismoniy tuzilishiga, balki mifologik va geraldik ahamiyatiga ko‘ra ham tasvirlangan. Tabiat beqaror va injiq, turlarning qo‘shilishidan g‘ayritabiiy shakllar paydo bo‘ladi va hayot o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi deb hisoblangan.

Protestant islohoti Muqaddas Kitobni so‘zma-so‘z talqin qilishni kuchaytirdi. Bu esa yaratilish haqidagi tushunchalarni rivojlanayotgan fan kashfiyotlariga qarama-qarshi qo‘ydi. Fan mexanistik falsafa ^[ingl.] Rene Dekart va empirizm metodiga asoslangan izohlar izlar edi. Bu metodni Frensis Bekon ilgari surgan edi. Angliya inqilobi davridagi tartibsizliklardan so‘ng London Qirollik jamiyati fan diniy va siyosiy barqarorlikka tahdid solmasligini ko‘rsatishga intilgan. Jon Rey oqilona tartibga asoslangan ta’sirchan tabiiy ilohiyot ta’limotini ishlab chiqdi. Uning tasnifida turlar o‘zgarmas va qat’iy belgilangan deb qaralgan, ularning moslashuvi va murakkab tuzilishi Xudo tomonidan yaratilgan, kenja turlar mahalliy sharoitlar ta’sirida paydo bo‘lgan kichik farqlarni ko‘rsatgan. Bu qarashga ko‘ra, Xudoning marhamatli rejasi bilan yirtqichlar o‘ljasini tezda o‘ldirib, uzoq qiynalishdan saqlagan, ammo parazitlik keltirib chiqaradigan azob-uqubatlar hanuz sirli muammo bo‘lib qolgan. Biologik tasnifni Karl Linney 1735-yilda joriy etgan va unda ham turlar ilohiy reja asosida o‘zgarmas deb qaralgan. 1766-yilda Jorj Byuffon otlar bilan eshaklar yoki sher, yo‘lbars va qoplonlar kabi o‘xshash turlar umumiy ajdoddan kelib chiqqan shakllar bo‘lishi mumkinligini taxmin qilgan. Asher xronologiyasi^[ingl.] 1650-yillarda dunyo miloddan avvalgi 4004-yilda yaratilganini hisoblab chiqqan edi. Biroq 1780-yillarga kelib geologlar Yer ancha qadimiy ekanini taxmin qildilar. Verner tarafdorlari fikricha, qatlamlar — bu chekinib borayotgan dengizlar qoldirgan yotqiziqlar edi. Ammo Jeyms Xatton o‘z-o‘zini davom ettiruvchi cheksiz geologik siklni ilgari surib, keyinchalik uniformitarizm deb atalgan yondashuvni oldindan tasvirlagan.

Charlz Darvinning bobosi Erazm Darvin quyidagicha taxmin qilgan: turlar o‘zgarib boradi; u bu farazni 1790-yillarda bayon etgan. Jan-Batist Lamark esa 1809-yilda yanada batafsil nazariyani e’lon qilgan. Ikkalasi ham hayotning oddiy shakllari o‘z-o‘zidan paydo bo‘lib, asta-sekin murakkablashganini, muhitga moslashish jarayonida kattalarida yuz bergan o‘zgarishlar avlodlarga meros bo‘lib o‘tishini taxmin qilgan. Keyinchalik bu jarayon lamarkizm deb atalgan. Lamark organizmlarni tobora murakkablik sari yetaklovchi ichki taraqqiyot moyilligi mavjud, bu jarayon turli mustaqil yo‘nalishlarda parallel kechadi va turlar yo‘qolib ketmaydi, deb hisoblagan. Joffrua embrional rivojlanish o‘tmish davrlardagi organizmlar o‘zgarishlarini takrorlaydi va muhit embrionlarga ta’sir ko‘rsatadi, deb hisoblagan. Shuningdek, hayvonlarning tuzilishi yagona doimiy reja asosida shakllanganini gomologiyalar ko‘rsatgan. Jorj Kyuvye bunday g‘oyalarga qat’iy qarshi chiqqan. Uning fikricha, o‘zaro qarindosh bo‘lmagan, o‘zgarmas turlarning o‘xshashligi muayyan funksional ehtiyojlarga mos yaratilgan tuzilishni aks ettiradi. Uning paleontologik ishlari 1790-yillarda turlarning qirilib ketishi haqiqiy hodisa ekanini aniqladi. Kyuvye buni mahalliy falokatlar va ulardan keyin zarar ko‘rgan hududlarga boshqa turlarning joylashishi bilan tushuntirdi.

Britaniyada Uilyam Peylining tabiiy ilohiyot ta’limoti moslashuvni tabiat qonunlari orqali amal qiladigan Yaratganning foydali «rejasi» dalili deb hisoblagan. Angliyadagi ikkala universitetning barcha tabiatshunoslari (Oksford va Kembrij) ham Anglikan cherkovining ruhoniylari edi. Fan ushbu qonunlarni izlay boshladi. Geologlar global miqyosda qayta-qayta sodir bo‘lgan vayronagarchiliklarni va o‘zgargan muhitga mos yangi, o‘zgarmas turlarning yaratilishini tushuntirish uchun falokatlar nazariyasini moslashtirdilar. Dastlab eng so‘nggi falokatni Butunjahon to‘foni deb bilishgan. Ayrim anatomlar, masalan, Robert Grant^[ingl.] Lamark va Joffrua ta’sirida bo‘lgan, biroq tabiatshunoslarning aksariyati turlar o‘zgarishi haqidagi g‘oyalarni Xudo belgilagan ijtimoiy tartibga tahdid deb hisoblagan.

Shuningdek, qarang: Charlz Darvinning ta’lim olishi^[ingl.] va Darvin nazariyasining boshlanishi^[ingl.]

Darvin tibbiyot o‘rganish uchun Edinburg universitetiga 1825-yilda o‘qishga kirdi. Ikkinchi yili u tibbiyot fanlarini chetga surib, tabiiy fanlarga ko‘proq e’tibor qaratdi va to‘rt oy davomida Robert Grantga dengiz umurtqasizlarini tadqiq etishda yordam berdi. Grant yangi transformizm g‘oyasining ashaddiy tarafdori edi, ammo Darvin uni rad etgan. 1827-yildan boshlab Kembrij universitetida Darvin tabiiy fanlarni tabiiy ilohiyot sifatida botanik Jon Stivens Henslou rahbarligida o‘rgandi va Peyli, Jon Hershel va Aleksandr fon Gumboldt asarlarini o‘qidi. Ilmga ishtiyoqi baland Darvin geologiyani falokatlar nazariyasi bilan bog‘liq holda o‘rganishda Adam Sedjvik bilan ishlagan.

1831-yil dekabrda u «Bigl» kemasidagi ekspeditsiyaga tabiatshunos va geolog sifatida qo‘shilgan edi. U «Geologiya asoslari» Charlz Layell qalamiga mansub asarni o‘qidi. Qirg‘oqqa ilk tushgan joyi — Santyagu orolida uniformitarizm tamoyili landshaftlarning geologik tarixini tushunish uchun kalit ekanini angladi. Darvin ulkan gliptodonlarni eslatuvchi qazilma qoldiqlarini topdi va hozirgi turlarning geografik tarqalishini o‘rganib, ularning «yaratilish markazi»ni aniqlashga urindi. Ekspeditsiya Olovli Yer tub aholisidan bo‘lgan uch missionerni o‘z yurtiga — Olovli Yerga qaytardi. Ular xushmuomala va madaniyatli edilar, lekin Darvinga oroldagi qarindoshlari «bechora, tubanlashgan yovvoyilar» bo‘lib tuyulgan. Shundan so‘ng u inson bilan hayvonlar o‘rtasida yengib bo‘lmas tafovut bor, degan fikrdan voz kechdi. «Bigl» 1836-yilda Angliyaga yaqinlashganida Darvin turlar o‘zgarmas bo‘lishi mumkin emasligini tushundi.

Richard Ouen Darvin Janubiy Amerikada topgan qirilib ketgan turlar qoldiqlari o‘sha qit’adagi tirik turlar bilan qarindosh ekanini ko‘rsatdi. 1837-yil mart oyida ornitolog Jon Guld ma’lum qilganidek, Darvin nandusi ilgari tavsiflangan nandu turidan alohida tur bo‘lgan (ularning yashash hududlari qisman ustma-ust tushgan). Bundan tashqari, mazaxchi qushlar^[ingl.], ularning Galapagos orollaridan to‘plangan namunalari uchta alohida turni tashkil etgan bo‘lib, har biri ma’lum bir orolga xos edi. Bu orollardagi boshqa bir necha qush turi vyuroklar deb tasniflangan. Darvin bir necha daftarida «bir turning boshqasiga aylanishi» ehtimoli haqida mulohaza yuritgan. Taxminan iyul oyida bu kuzatuvlarni tushuntirish uchun bitta evolyutsiya daraxtining tarmoqlangan nasab chizmasini chizib, Lamarkning yuqori shakllarga rivojlanib boruvchi mustaqil yo‘nalishlarini^[ingl.] rad etgan. O‘sha davr uchun noodatiy tarzda Darvin olimlar bilan bir qatorda «fancy pigeon» (maxsus zotli kaptar) boquvchilari va chorvadorlarga ham savollar bergan. Hayvonot bog‘ida ilk bor maymunni ko‘rganida esa insonning orangutanga naqadar o‘xshashligidan qattiq ta’sirlangan.

1838-yil sentabr oxirida u «Aholi nufusi qonuni haqida esse» Tomas Maltusning asarini o‘qiy boshladi. Unda statistik dalillar asosida inson populyatsiyasi nazoratsiz ko‘paysa, mavjud resurslar chegarasidan oshib ketishi va yashash uchun kurashga olib kelishi ta’kidlangan edi. Darvin bu fikrni hayvonlar orasidagi yashash uchun kurash hamda botanik de Kandol ta’riflagan o‘simliklarning «turlar kurashi» bilan bog‘ladi. U darhol «yuz minglab ponalarga o‘xshash» kuchni tasavvur qildi: bu kuch turlarning muhitga yaxshi moslashgan shakllarini «tabiat iqtisodiyotidagi bo‘sh joylarga» siqib kiritadi, natijada tirik qolganlari o‘z shakli va qobiliyatlarini keyingi avlodga uzatadi, muvaffaqiyatsiz shakllar esa yo‘q bo‘lib ketadi. 1838-yil dekabrga kelib, u belgilarni tanlab nasl beradigan seleksionerlar faoliyati bilan maltuscha tabiatning «tasodifan» paydo bo‘lgan variantlar orasidan tanlab olishi o‘rtasidagi o‘xshashlikni ko‘rdi. Shu tariqa «yangi hosil bo‘lgan tuzilmaning har bir qismi to‘liq foydali va mukammal» bo‘lib borishini ta’kidladi.

Endi Darvinda tabiiy tanlanish nazariyasining asosiy poydevori mavjud edi, lekin u geologiya bilan bog‘liq ishlari bilan band bo‘lib, «Marjon riflarining tuzilishi va tarqalishi^[ingl.]» kitobini tugatmaguncha nazariyasini bayon qilishga kirishmadi. Tarjimai holida eslashicha, «nihoyat, ustida ishlash mumkin bo‘lgan nazariya paydo bo‘lgan», ammo faqat 1842-yil iyunida u «nazariyamning juda qisqa bayonini qalamda yozishdan zavqlanishga» o‘ziga ruxsat bergan.

Shuningdek, qarang: Darvin nazariyasining rivojlanishi^[ingl.]

Darvin nazariyasini tadqiq qilish va sinchiklab qayta ko‘rib chiqishni davom ettirdi. Ayni paytda uning asosiy ishi «Bigl» kemasidagi sayohati ilmiy natijalarini nashrga tayyorlash edi. U 1842-yil yanvarida o‘z g‘oyalari haqida Layellga dastlabki xat yozdi, iyun oyida esa nazariyasining 35 sahifalik «Qalamdagi qoralama»sini tayyorladi. Darvin botanik Jozef Dalton Guker bilan 1844-yil yanvarida nazariyasi yuzasidan yozishishni boshladi. Iyulga kelib esa «qoralama»sini 230 sahifalik essegacha kengaytirdi. U bu esseni keyingi tadqiqotlari bilan boyitishni yoki bevaqt vafot etsa, nashr etishni ko‘zlagan edi.

1844-yil noyabrida muallifi ko‘rsatilmasdan nashr etilgan ilmiy-ommabop «Yaratilishning tabiiy tarixi izlari» kitobi shotlandiyalik jurnalist Robert Chembers tomonidan yozilgan bo‘lib, jamoatchilikning transformizm g‘oyasiga qiziqishini kuchaytirdi. Unda tirik mavjudotlar vaqt o‘tishi bilan oddiy shakllardan murakkab shakllarga rivojlanadi, degan fikrni qo‘llab-quvvatlash uchun embriologiya va qazilma qoldiqlar dalillaridan foydalanilgan. Biroq asarda Darvin ishlarining asosini tashkil etuvchi umumiy ajdoddan tarmoqlanish nazariyasi o‘rniga chiziqli taraqqiyot taklif qilingan va moslashuv e’tibordan chetda qoldirilgan. Darvin kitobni nashrdan ko‘p o‘tmay o‘qigan va undagi geologiya hamda zoologiyaga oid havaskorona fikrlarni jiddiy qabul qilmagan. Ammo Adam Sedjvik kabi yetakchi olimlar asarning axloqiy nasihatlari va ilmiy xatolarini tanqid qilganidan keyin Darvin o‘z dalillarini sinchiklab qayta ko‘rib chiqqan.