Gregor Mendel haqida

Tirik organizmlar sistematikasi mutaxassisi
Tirik organizmlar sistematikasi mutaxassisi
	Bir qancha botanik taksonlarga nom bergan. Botanika (binar) nomenklaturasida bu nomlar muallifning quyidagi qisqartmasi bilan to‘ldiriladi: «Mendel». ; Shunday taksonlar ro‘yxati — IPNI; Shaxsiy sahifasi — IPNI ;

Gregor Iogann Mendel
Gregor Iogann Mendel
	nem. Gregor Johann Mendel
Tug‘ilgandagi ismi	nem. Johann Mendel
Tug‘ilgan sanasi	20-iyul 1822[…]
Tug‘ilgan joyi	Ginchitse[Vikima’lumot], Avstriya Sileziyasi, Avstriya imperiyasi;
Vafot etgan sanasi	6-yanvar 1884[…] (61 yosh)
Vafot etgan joyi	Brno, Moraviya markgrafligi, Avstriya-Vengriya[…];
Davlati	Sisleytaniya; Avstriya imperiyasi;
Faoliyat turi	biolog, genetik, asalarichi, matematik, botanik, katolik ruhoniy, tabiatshunos, ilmiy kolleksioner, botanika namunalarini to‘plovchi, tilanchilik ordeni rohibi, katolik ilohiyotshunosi
Ilmiy sohasi	genetika
Ish joyi	Eski Brno monastiri
Ta’lim olgan oliygohi	Vena universiteti
Shogirdlari	Leosh Yanachek
Mashhurligi sababi	genetika fanining otasi, irsiyat qonunlarini kashf etgan olim
Mukofot va sovrinlari
Dastxati
Veb-sayti	mendelweb.org (ingl.)
	Vikimanbadagi asarlari
	Vikiombordagi mediafayllari

Gregor Iogann Mendel (nem. Gregor Johann Mendel, chex. Řehoř Jan Mendel; 20-iyul 1822^[…], Ginchitse^{[Vikima’lumot]}, Avstriya Sileziyasi, Avstriya imperiyasi — 6-yanvar 1884^[…], Brno, Moraviya markgrafligi, Avstriya-Vengriya^[…]) — chex-avstriyalik biolog-genetik, avgustinchi rohib, abbat.

U irsiyat haqidagi ilmiy ta’limotga asos solgan. U irsiy belgilarni tashuvchi birliklar mavjudligi haqidagi g‘oyani ilgari surib, ularni irsiy «omillar» deb atagan. Mendel «omillar»ning muqobil shakllari mavjudligini aniqlagan. Hozir ular genlar deb ataladi va irsiy belgilar o‘rtasidagi farqlarni tushuntiradi. Uning bir gen bilan belgilanadigan xususiyatlarning irsiylanish qonuniyatlarini kashf etishi zamonaviy genetikaBu qonuniyatlarning hozirgi nomi — Mendel qonunlari.

Tarjimayi holi

20-iyul kuni, 1822-yilda Moraviya va Sileziya chegarasidagi kichik Xaynzendorf shaharchasida dehqon oilasida tug‘ilgan (Avstriya imperiyasi, keyinchalik Avstriya-Vengriya, hozirda Vrajne qishlog‘i tarkibidagi Ginchitse, Novi-Yichin, (Chexiya) yaqinida). Adabiyotlarda ko‘pincha uning tug‘ilgan kuni sifatida keltiriladigan 22-iyul aslida cho‘qintirilgan sanasidir.

Anton va Rozina Mendellar oilasida Iogann bilan birga ikki qiz — uning opasi Veronika va singlisi Tereziya ham bo‘lgan. U tabiatga yoshligidanoq qiziqa boshlagan va bolaligida bog‘bon bo‘lib ishlagan. Qishloq maktabidan so‘ng Mendel 1840-yilda Troppau shahridagi gimnaziyaning olti sinfini tamomlagan (hozirgi Opava). So‘ng 1841-yilda Olmyuts institutining falsafa bo‘limiga (hozirgi Olomouts, Chexiya) o‘qishga kirib, uni bitirgan. Universitetda dars beruvchi ruhoniylar bilan yaxshi munosabatlari, shuningdek, jiddiy moddiy qiyinchiliklar Mendelni «tirikchilik tashvishlaridan xalos etadigan mavqeni egallash»ga undagan. 1843-yilda u rohiblikka qabul qilinib, avgustinchilarning Avliyo Foma monastiriga (Bryunn shahrida, hozirgi Brno, Chexiya) kirgan va Gregor ismini olgan. 1844—1848-yillarda Bryunn ilohiyot institutida tahsil olgan. 1847-yilda ruhoniy bo‘lgan. Ko‘plab fanlarni mustaqil o‘rgangan, maktablardan birida yo‘q bo‘lgan yunon tili va matematika o‘qituvchilarining o‘rnini bosgan. O‘qituvchi malakasini olish uchun imtihon topshirganida biologiya va geologiya fanlaridan qoniqarsiz baholar olgan. 1849—1851-yillarda Znojmo gimnaziyasida matematika, lotin va yunon tillaridan dars bergan. 1851—1853-yillarda monastirining boshlig‘i (keyinchalik Mendel uning o‘rnini egallagan) qo‘llab-quvvatlashi tufayli tabiiyot tarixini Vena universitetida quyidagi olimlar rahbarligida o‘rgangan: Frans Unger — dunyodagi dastlabki sitologlardan biri — va buyuk fizik K. Dopler.

Aynan Venada Mendel o‘simliklarni duragaylash jarayoniga, xususan, duragay avlodlarning turli shakllari va ular o‘rtasidagi statistik nisbatlarga qiziqib qolgan.

1854-yilda Mendel Bryunn shahridagi Oliy real maktabda fizika va tabiiyot tarixi o‘qituvchisi bo‘lib ish boshlagan, garchi mutaxassislik diplomi bo‘lmasa ham. 1856-yilda biologiyadan o‘qituvchilik diplomini olish uchun yana ikki marta imtihon topshirgan, ammo ikkala safar ham og‘zaki sinovdan o‘ta olmagan. Shu sababli u avvalgidek kanonik bo‘lib qolgan, keyinchalik esa abbat sifatida quyidagi monastirga rahbarlik qilgan: Eski Brnodagi avgustinchilar monastiri.

O‘simliklar belgilarining o‘zgarishini o‘rganishdan ilhomlanib, 1856—1863-yillarda monastir bog‘ida no‘xat ustida tajribalar o‘tkazgan va irsiylanish jarayonining tashqi qonuniyatlarini ifodalovchi qonunlarni shakllantirgan.

8-fevral va 8-mart kunlari, 1865-yilda bo‘lib o‘tgan ikki yig‘ilishda Mendel tajribalarining natijalarini Bryunn tabiatshunoslar jamiyatiga ma’lum qilgan. Jamiyat keyingi yil oxirida uning ma’ruzasi bayonini «Bryunn tabiiyot tarixi jamiyati ishlari»ning navbatdagi jildida «O‘simlik duragaylari ustida tajribalar» nomi bilan chop etgan. Mazkur jild dunyodagi 120 ta universitet kutubxonasiga yetib borgan. Mendel ishining 40 ta alohida nusxasini buyurtma qilib, ularning deyarli barchasini yetakchi botanik tadqiqotchilarga yuborgan, ammo bu ish zamondoshlarining qiziqishini uyg‘otmagan.

O‘ziga yuborilgan maqola nusxasi va ilova xatga javob bergan taniqli botanik K. V. fon Negelining maslahatiga ko‘ra, Mendel kashfiyotini boshqa biologik turlarda ham tasdiqlashga bir necha bor uringan. Shu maqsadda u avval qirg‘iygul — murakkabguldoshlar oilasiga mansub o‘simlik navlarini, keyin esa asalarilarning turli shakllarini chatishtirish tajribalarini o‘tkazgan. Har ikki holatda ham uni qattiq umidsizlik kutgan: no‘xat ustida olingan natijalar boshqa turlarda tasdiqlanmagan. Sababi shundaki, qirg‘iygul va asalarilarning urug‘lanish mexanizmlarida o‘sha paytda hali ma’lum bo‘lmagan o‘ziga xos xususiyatlar — partenogenez orqali ko‘payish mavjud edi. Mendel tajribalarida qo‘llagan chatishtirish usullari bu xususiyatlarni hisobga olmagan. Oxir-oqibat buyuk olimning o‘zi ham kashfiyot qilganiga ishonmay qo‘ygan.^{[manba 469 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

1868-yilda Mendel Eski Brno monastirining abbati etib saylangan va shundan so‘ng biologik tadqiqotlar bilan shug‘ullanmagan.^{[manba 469 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Mendel monastirni boshqarish bilan bir qatorda hududning ijtimoiy hayotida ham faol qatnashgan. 1876-yilda u Moraviya ipoteka banki direktorlaridan biriga aylangan, shuningdek, Moraviya landtagi deputati bo‘lgan.

6-yanvar kuni, 1884-yilda 61 yoshida vafot etgan. O‘limiga sabab — surunkali nefrit.^{[manba 469 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Mendelning ilmiy ishlari faqat XX asr boshlarida, genlar haqidagi tasavvurlar rivojlangach, e’tirof etilgan. 1900-yilda K. Korrens, X. de Friz va E. Chermak bir-biridan mustaqil ravishda Mendel kashf etgan irsiylanish qonunlarini qayta ochganlar.^{[manba 469 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Xotirasi

Brnodagi Mendel muzeyi eksponatlari
Olim meteorologik tadqiqotlarida foydalangan barometr
Olimning saqlanib qolgan ko‘zoynagi
Mendelning mikroskopi
Mendel mikroskopda tadqiq qilish uchun tayyorlagan preparatlar

Brnodagi muzeyda saqlanayotgan Mendel buyumlari
Saqlanib qolgan bog‘dorchilik asboblari
Mendelning kichik mikroskopi
27 mingta no‘xat dukkagini tekshirgan Mendelning o‘z qo‘li bilan yozib qoldirgan tajriba natijalari
Mendel Darvin asarlarini nemischa tarjimada o‘qigan

Brno chekkasidagi Eski Brno avgustinchilar monastirida buyuk biolog xotirasiga atab, kichik bog‘ yonida yodgorlik lavhasi va haykal o‘rnatilgan. Mendel muzeyi^[ingl.]da uning qo‘lyozmalari, hujjatlari va rasmlari saqlanadi. U yerda turli asboblar, masalan, qadimgi mikroskop hamda olim ish faoliyatida foydalangan boshqa jihozlar ham bor.
1970-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi Mendel nomi bilan kraterlarni atagan. Bu kraterlar Oyning orqa tomonida va Marsda
obyektlarga bergan. Uning surati 1984-yilgi Avstriya pochta markasida tasvirlangan.
2022-yilda Mendel tavalludining 200 yilligi munosabati bilan olimlar uning jasadini qabrdan chiqarib, sekvensiyalash orqali genomini o‘qib chiqishgan.

Bibliografiya

Asosiy nashrlari:

Mendel G. Versuche über Pflanzen-Hybriden (O‘simlik duragaylari ustida tajribalar) : [nem.] // Verhandlungen des naturforschenden Vereines in Brünn (Bryunn tabiatshunoslar jamiyati ishlari). — Bryunn, 1866. — jild. IV (1865-yilgi ilmiy maqolalar). — bet. 3—47.
Mendel G. O‘simlik duragaylari ustida tajribalar // Amaliy botanika byurosi ishlari. 1910. 3-jild. 11-son. 479—529-betlar.

Adabiyotlar

Volodin B. G. Mendel (Vita aeterna — Abadiy hayot). — M.: Molodaya gvardiya, 1968. — 256 bet. — (Ajoyib insonlar hayoti. 17-son (458)). — 100 000 nusxa. — UDK 631
Hugo Iltis. Gregor Iogann Mendel. Hayoti, ilmiy faoliyati va ta’siri (Gregor Johann Mendel. Leben, Werk und Wirkung). — Berlin: Julius Springer nashriyoti, 1924. — 197 bet.
Mendel G. O‘simlik duragaylari ustida tajribalar / K. A. Flyaksberger tarjimasi, N. I. Vavilovning kirish maqolasi va tahriri. — Moskva, Leningrad: OGIZ — Selxozgiz, 1935. — 113 bet. — (Tabiatshunoslik klassiklari). — 10 000 nusxa. — UDK 631

Havolalar

Mendel Gregor Iogann — maqola quyidagi ensiklopediyadan: Katta sovet ensiklopediyasi.
MendelWeb (ingl.)
Mendel genetikasi — o‘quv filmi (professor Graham Walker) (ingl.) (Murojaat sanasi: 15- iyul 2010)

1 2 https://mendelmuseum.muni.cz/en/about-the-museum/gregor-johann-mendel
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 https://www.biography.com/people/gregor-mendel-39282
1 2 Gregor (Ordensname seit 1843) Mendel // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) — F.A. Brockhaus, 1796.
1 2 База данных Национальной библиотеки Чешской Республики
↑ Jean Gayon (2016). From Mendel to epigenetics: History of genetics. Comptes Rendus Biologies. 339 (7—8): 225—230. doi:10.1016/j.crvi.2016.05.009. PMID 27263362.
1 2 3 Гайсинович А. Е. Грегор Мендель (биографический очерк). Из книги «Грегор Мендель // Опыты над растительными гибридами» / ред. и комм. Гайсинович А. Е., отв. ред. Астауров Б. Л.. — М.: Наука, 1965. — С. 118—132.
↑ Mendel: Man and Mind Архивировано 23 марта 2013 года. // Статья на сайте Музея Менделя. (англ.) (Дата обращения: 15 июля 2010)
1 2 3 Henig R. M. Full Moon in February // The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Genetics. — Boston, New York: Houghton Mifflin Harcourt, 2001. — С. 134—138. — ISBN 9780618127412.
↑ Володин, с. 229
↑ http://www.stampworld.com . Дата обращения: 17 августа 2016. Архивировано 18 августа 2016 года.
↑ Nell Greenfieldboyce. Why scientists dug up the father of genetics, Gregor Mendel, and analyzed his DNA . NPR (30 декабря 2022). Дата обращения: 21 мая 2023. Архивировано 30 мая 2023 года.

[_8a0ec4790c1c3c23-1] 1 2 https://mendelmuseum.muni.cz/en/about-the-museum/gregor-johann-mendel

[_31ebf37a8c401f23-2] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 https://www.biography.com/people/gregor-mendel-39282

[_e07f58fa208b2d03-3] 1 2 Gregor (Ordensname seit 1843) Mendel // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) — F.A. Brockhaus, 1796.

[_4d603a46bcbafa2f-4] 1 2 База данных Национальной библиотеки Чешской Республики

[5] Jean Gayon (2016). From Mendel to epigenetics: History of genetics. Comptes Rendus Biologies. 339 (7—8): 225—230. doi:10.1016/j.crvi.2016.05.009. PMID 27263362.

[-6] 1 2 3 Гайсинович А. Е. Грегор Мендель (биографический очерк). Из книги «Грегор Мендель // Опыты над растительными гибридами» / ред. и комм. Гайсинович А. Е., отв. ред. Астауров Б. Л.. — М.: Наука, 1965. — С. 118—132.

[7] Mendel: Man and Mind Архивировано 23 марта 2013 года. // Статья на сайте Музея Менделя. (англ.) (Дата обращения: 15 июля 2010)

[:0-8] 1 2 3 Henig R. M. Full Moon in February // The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Genetics. — Boston, New York: Houghton Mifflin Harcourt, 2001. — С. 134—138. — ISBN 9780618127412.

[9] Володин, с. 229

[10] ttp://www.stampworld.com . Дата обращения: 17 августа 2016. Архивировано 18 августа 2016 года.

[11] Nell Greenfieldboyce. Why scientists dug up the father of genetics, Gregor Mendel, and analyzed his DNA . NPR (30 декабря 2022). Дата обращения: 21 мая 2023. Архивировано 30 мая 2023 года.