Aminokislotalar, shuningdek aminokarbon kislotalar, AMK — organik birikmalar bo‘lib, ularning molekulasida bir vaqtning o‘zida karboksil va amin guruhlari mavjud. Aminokislotalarning asosiy kimyoviy elementlari — uglerod (C), vodorod (H), kislorod (O) va azot (N). Biroq ayrim aminokislotalarning radikalida boshqa elementlar ham uchraydi. Tabiatda uchraydigan taxminan 500 ta aminokislota ma’lum (ulardan faqat 21 tasi genetik kodda ishlatiladi).

Ma’lum bo‘lgan taxminan 500 ta aminokislotaning aksariyati 1953-yildan keyin, jumladan, mikroorganizmlar, zamburug‘lar, urug‘lar, o‘simliklar, mevalar va hayvonlar suyuqliklari tarkibidan yangi antibiotiklarni izlash jarayonida kashf etilgan. Ularning qariyb 240 tasi tabiatda erkin holatda, qolganlari esa faqat moddalar almashinuvining oraliq mahsulotlari sifatida uchraydi.

Fizik xossalariga ko‘ra, aminokislotalar ularga mos keladigan kislotalar va asoslardan keskin farq qiladi. Ularning barchasi kristall moddalar bo‘lib, suvda organik erituvchilarga qaraganda yaxshiroq eriydi, erish harorati nisbatan yuqori; ko‘pchiligi shirin ta’mga ega. Bu xossalar ushbu birikmalarning tuzsimon xususiyatini yaqqol ko‘rsatadi. Aminokislotalarning fizik va kimyoviy xossalaridagi o‘ziga xosliklar ularning tuzilishi, ya’ni xossalari bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan ikki funksional guruhning bir vaqtda mavjudligi bilan bog‘liq: kislotali va asosli.

Barcha aminokislotalar — amfoter birikmalar bo‘lib, ular ham kislotali xossalarni (molekulasidagi karboksil guruh  —COOH tufayli), ham asosli xossalarni (molekulasidagi aminoguruh  —NH₂ tufayli) namoyon etadi. Aminokislotalar kislotalar va ishqorlar bilan reaksiyaga kirishadi:

NH₂ —CH₂ —COOH + HCl → HCl · NH₂ —CH₂ —COOH (Xlorid kislota bilan hosil bo‘lgan tuz — glitsin)

NH₂ —CH₂ —COOH + NaOH → H₂O + NH₂ —CH₂ —COONa (glitsinning natriyli tuziglitsinning)

Aminokislotalarning suvdagi eritmalari shu sababli bufer eritmalar xossalarini namoyon etadi, ya’ni ular ichki tuzlar holatida bo‘ladi.

NH₂ —CH₂COOH N⁺H₃ —CH₂COO^-

Muayyan sharoitlarda uchala ionogen guruh ham zaryadlanishi mumkin (masalan, gistidinda); bunday holda ular qo‘sh tuzlar hosil qiladi. Odatda aminokislotalar karbon kislotalar va aminlarga xos bo‘lgan barcha reaksiyalarda ishtirok etishi mumkin.

Eterifikatsiya:

NH₂ —CH₂ —COOH + CH₃OH → H₂O + NH₂ —CH₂ —COOCH₃ (glitsinning metil efiri)

Aminokislotalarning muhim xususiyatlaridan biri — ularning polikondensatsiyaga kirishish qobiliyati bo‘lib, bu reaksiya natijasida poliamidlar, jumladan, peptidlar, oqsillar, neylon, kapron kabi birikmalar hosil bo‘ladi.

Peptidlar hosil bo‘lish reaksiyasipeptidlar:

HOOC —CH₂ —NH —H + HOOC —CH₂ —NH₂ → HOOC —CH₂ —NH —CO —CH₂ —NH₂ + H₂O

Izoelektrik nuqta deb aminokislotaning shunday pH qiymatiga aytiladiki, bunda aminokislota molekulalarining eng ko‘p qismi nol zaryadga ega bo‘ladi. Bunday pH qiymatida aminokislota elektr maydonida eng kam harakatchan bo‘ladi. Bu xossadan aminokislotalarni, shuningdek, oqsillar va peptidlarni ajratish uchun foydalanish mumkin.

Svitter-ion deb aminoguruhi -NH₃⁺, karboksil guruhi esa -COO⁻ shaklida bo‘lgan aminokislota molekulasiga aytiladi. Bunday molekulaning umumiy zaryadi nolga teng bo‘lsa-da, uning dipol momenti sezilarli bo‘ladi. Aksariyat aminokislotalarning kristallari aynan shunday molekulalardan tuzilgan.

Ba’zi aminokislotalarda bir nechta aminoguruh va karboksil guruhlar mavjud. Bunday aminokislotalarda aniq bir svitter-ionni ajratib ko‘rsatish qiyin.

Aminokislotalarning aksariyatini oqsillarning gidrolizi yoki kimyoviy reaksiyalar natijasida olish mumkin:

CH₃COOH + Cl₂ + (katalizator) → CH₂ClCOOH + HCl; CH₂ClCOOH + 2NH₃ → NH₂ —CH₂COOH + NH₄Cl

Tirik organizmlar tarkibidagi barcha α-aminokislotalar, glitsindan tashqari, asimmetrik uglerod atomiga ega (treonin va izoleysin ikkita asimmetrik atomga ega) va optik faollikka ega. Tabiatda uchraydigan α-aminokislotalarning deyarli barchasi L-konfiguratsiyaga ega; faqat shu aminokislotalar oqsil sintezida ribosomalarda qo‘llanadi.

Asparagin kislota qoldiqlari metabolik jihatdan nofaol tuzilmaviy oqsillarda o‘z-o‘zidan sekin kechadigan nofermentativ ratsemizatsiyaga uchraydi. Tishlarning dentin va emalidagi oqsillarda L-aspartat yiliga ~0,1 % tezlikda D-shaklga o‘tadi. Bu hodisadan sutemizuvchilarning yoshini aniqlashda foydalanish mumkin. Aspartatning ratsemizatsiyasi kollagen qariganda ham kuzatiladi. Bu ratsemizatsiya asparagin kislotaga xos bo‘lib, uning erkin karboksil guruhi suksinimid halqasini hosil qilish jarayonida peptid bog‘ining azot atomini molekula ichida atsillashi tufayli ro‘y beradi, deb taxmin qilinadi.

Aminokislotalarni juda kichik miqdorlarda tahlil qilish usullari rivojlangach, D-aminokislotalar avval hujayra devorlari tarkibida, xususan, ayrim bakteriyalarda (1966), so‘ngra yuqori organizmlarning to‘qimalarida ham aniqlangan. Masalan, D-aspartat va D-metionin sutemizuvchilarda neyromediatorlar bo‘lishi mumkin, deb taxmin qilinadi.

Ayrim peptidlar tarkibiga posttranslyatsion modifikatsiya jarayonida hosil bo‘ladigan D-aminokislotalar kiradi. Masalan, D-metionin va D-alanin opioid geptapeptidlar tarkibiga kiradi; bu peptidlar Janubiy Amerika amfibiyalari — fillomeduzalar terisida uchraydi (dermorfin, dermenkefalin va deltorfinlar). D-aminokislotalarning mavjudligi ushbu peptidlarning og‘riq qoldiruvchi vositalar sifatidagi yuqori biologik faolligini belgilaydi.

Shunga o‘xshash tarzda grammusbat bakteriyalarga qarshi ta’sir qiluvchi bakterial kelib chiqishli peptid antibiotiklar — nizin, subtilin va epidermin ham hosil bo‘ladi.

D-aminokislotalar ko‘pincha ribosomasiz sintez orqali zamburug‘ va bakteriya hujayralarida hosil bo‘ladigan peptidlar va ularning hosilalari tarkibida uchraydi. Aftidan, bu holda ham boshlang‘ich moddalar L-aminokislotalar bo‘lib, ular izomerlanadi — bu ishni ferment majmuasining peptid sintezini amalga oshiruvchi subbirliklaridan biri bajaradi.

Oqsil biosintezi jarayonida polipeptid zanjiriga 20 ta α-aminokislota kiritiladi; ular genetik kod orqali kodlanadi. Ushbu aminokislotalar Proteinogen yoki standart deb ataladi. Ayrim oqsillarda posttranslyatsion modifikatsiya natijasida standart aminokislotalardan hosil bo‘ladigan o‘ziga xos nostandart aminokislotalar ham uchraydi. So‘nggi vaqtlarda translyatsiya jarayonida qo‘shiladigan selenotsistein (Sec, U) hamda pirrolizin (Pyl, O) ham ba’zan proteinogen aminokislotalarga kiritiladi. Bular 21- va 22-aminokislotalar deb ataladi.

Nega aynan shu 20 ta aminokislota «tanlangan» degan savol haligacha javobsiz qolmoqda. Bu aminokislotalarning boshqa o‘xshash aminokislotalardan nimasi bilan ustun bo‘lgani to‘liq aniq emas. Masalan, treoninning, izoleysinning va metioninning biosintezida muhim oraliq metabolit bo‘lgan α-aminokislota — gomoserindir. Gomoserin juda qadimiy metabolit hisoblanadi, biroq treonin, izoleysin va metionin uchun maxsus aminoatsil-tRNK-sintetazalar, va tRNK mavjud, gomoserin uchun esa yo‘q.

Nazariy jihatdan, 20 tadan kam aminokislotali organizmlar ham mavjud bo‘lishi mumkin. 2026-yilda o‘tkazilgan tadqiqotda ichak tayoqchasi bakteriyasining o‘zgartirilgan turini yaratishga erishildi; unda hujayraning muhim qismi faoliyati uchun atigi 19 ta aminokislota ishlatilgan (asosiy ribosomal oqsillar^[ingl.] tarkibida izoleysin bo‘lmagan).

20 ta proteinogen aminokislotaning tuzilish formulalari odatda proteinogen aminokislotalar jadvalida keltiriladi:

Tibbiyotda aminokislotalarning ayrim biologik vazifalarini bajarishga qodir bo‘lgan bir qator moddalar ham aminokislotalar deb ataladi:^{[manba 1875 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

• Taurin

Aminokislotalarning muhim xususiyatlaridan biri — ularning polikondensatsiyaga kirishish qobiliyati bo‘lib, bu reaksiya natijasida poliamidlar, jumladan, peptidlar, oqsillar, neylon, kapron, enant kabi birikmalar hosil bo‘ladi.

Aminokislotalar sport ozuqalari hamda omuxta yem tarkibiga kiradi. Aminokislotalar oziq-ovqat sanoatida ta’m beruvchi qo‘shimchalar sifatida ishlatiladi, masalan, glutamin kislotaning natriy tuzi.

• Aminokislotalar : [arxivl. 3-yanvar, 2023-yil] / Lipkin V. M., Rodionov I. L. // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.
• Zbarskiy I. B., Simakova R. A., Budkovskaya N. G. Aminokislotalar // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1974. — J. 1 : A — Antibioz. — 576 b. : rasmli.
• Miller — Yuri tajribalari va muhokamalar:
  • Miller S. L. Dastlabki Yerda bo‘lishi mumkin bo‘lgan sharoitlarda aminokislotalarning hosil bo‘lishi. Science, 117-jild, 15-may, 1953-yil
  • Miller S. L. va H. C. Yuri. Ibtidoiy Yerda organik birikmalar sintezi. Science, 130-jild, 31-iyul, 1959-yil
  • Miller Stenli L. va Lesli E. Orgel. Yerda hayotning paydo bo‘lishi. Englvud-Kliffs, Nyu-Jersi, Prentice-Hall, 1974.
• Umumiy biologiya. Umumta’lim maktabining 9–10-sinflari uchun darslik. Yu. I. Polyanskiy tahriri ostida. 17-qayta ishlangan nashr. — M.: Prosveshcheniye, 1987. — 288 b.
• Aminokislotalar, peptidlar, oqsillar. Yu. V. Mitin tahriri ostida
• Aminokislotalar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 j. (82 j. va 4 qo‘sh.). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.

• Kimyoda aminokislotalar
• N. S. Entelis. Aminoatsil-tRNK-sintetazalar: fermentlarning ikki sinfi // Soros ta’lim jurnali, 1998, № 9, 14–21-b.