
1 – Metall katod;
2 – bo‘yoq plyonkasi: elektronlarni injeksiyalash;
3 – eksitonlar chiqaruvchi qatlam;
4 – kovaklarni injeksiyalash;
5 – shaffof anod;
6 – taglik.
Organik yorug‘lik chiqaruvchi diod (ingl. organic light-emitting diode, qisqacha OLED) — yarimo‘tkazgich qurilmasi bo‘lib, u organik birikmalardan tayyorlangan va ulardan elektr toki o‘tganda samarali ravishda yorug‘lik chiqaradi.
OLED texnologiyasi asosan axborotni aks ettirish qurilmalarini yaratishda (displeylar).

Ishlash prinsipi
Organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlarni (OLED) yaratishda bir nechta polimer qatlamlaridan tashkil topgan yupqa plyonkali ko‘p qatlamli tuzilmalardan foydalaniladi. Anodga katodga nisbatan musbat kuchlanish berilganda, elektronlar oqimi qurilma ichida katoddan anodga qarab oqadi. Shunday qilib, katod elektronlarni emissiya qatlamiga beradi, anod esa o‘tkazuvchi qatlamdan elektronlarni tortib oladi yoki boshqacha aytganda, anod kovaklarni o‘tkazuvchi qatlamga beradi. Emissiya qatlami manfiy, o‘tkazuvchi qatlam esa musbat zaryad oladi. Elektrostatik kuchlar ta’sirida elektronlar va kovaklar bir-biriga qarab harakatlanadi va uchrashganda rekombinatsiyalanadi. Bu katodga yaqinroq joyda sodir bo‘ladi, chunki organik yarimo‘tkazgichlarda kovaklarning harakatchanligi elektronlarnikidan yuqori bo‘ladi. Rekombinatsiya jarayonida elektron energiyasini yo‘qotadi, bu esa ko‘rinadigan yorug‘lik sohasida fotonlar nurlanishi (emissiyasi) bilan kechadi. Shu sababli bu qatlam emissiya qatlami deb ataladi.

Qurilma ishlamaydi, agar anodga katodga nisbatan manfiy kuchlanish berilsa. Bunday holatda kovaklar anodga, elektronlar esa qarama-qarshi yo‘nalishda katodga harakatlanadi va kovaklar hamda elektronlarning rekombinatsiyasi sodir bo‘lmaydi.
Materiallar va texnologiyalar
OLED materiallari kichik molekulali («small molecule» OLED) turlarga, polimerlarga (Polymer Light Emitting Diodes — PLED) va dastlabki ikki tur gibridlariga bo‘linadi. Yorug‘lik diodlarini ishlab chiqarishdagi asosiy farq yorug‘lik chiqaruvchi kristallarni taglikka qoplash usulidadir. SM-OLED ishlab chiqarishda vakuumda bug‘latib qoplash, PLED esa purkagichli bosma (inkjet printing) orqali ishlab chiqariladi (bu usul soddaroq va arzonroq). 1990-yillarning oxirida Universal Display Corporation (UDC) polimerda eriydigan fosforessensiyalanuvchi quyi molekulyar material asosida kovak va elektron qatlamlari hosil qilingan fosforessent organik yorug‘lik diodlarini ishlab chiqdi. PHOLED diodlaridan foydalanish panellar yorqinligini an’anaviy OLED bilan solishtirganda to‘rt baravar oshiradi.
Anod materiali sifatida odatda indiy oksidi qalay bilan legirlangan. U ko‘rinadigan yorug‘likni o‘tkazadi va yuqori chiqish ishiga ega bo‘lib, bu polimer qatlamiga kovaklar injeksiyasiga yordam beradi. Katod ko‘pincha alyuminiy va kalsiy kabi metallardan tayyorlanadi, chunki ular past chiqish ishiga ega bo‘lgani uchun polimer qatlamiga elektronlar injeksiyasiga yordam beradi.
Tarixi
Fransuz olimi Andre Bernanoz (frans. André Bernanose) va uning hamkasblari elektrolyuminessensiyani 1950-yillarning boshlarida organik materiallarda yuqori kuchlanishli o‘zgaruvchan tokni shaffof, yupqa bo‘yoq plyonkalariga berish orqali akridin to‘q sariq bo‘yog‘i va xinakrin. 1960-yilda Dow Chemical kompaniyasi tadqiqotchilari legirlangan antrasen.
Bunday materiallarning past elektr o‘tkazuvchanligi sababli, texnologiya rivojlanishi zamonaviyroq organik materiallar, jumladan, poliasetilen va polipirrol kabi moddalar paydo bo‘lguniga qadar cheklangan edi. 1963-yilda olimlar bir nechta maqolalarida yod bilan legirlangan polipirrolda yuqori elektr o‘tkazuvchanlik kuzatilgani haqida xabar berdilar. Ular o‘tkazuvchanlik darajasiga yetdilar: 1 S/sm. Bu kashfiyot «unutilib ketdi». Faqat 1974-yilda bistabil kalitning xususiyatlarini o‘rgandilar; uning asosi melanin bo‘lib, u «yoqilgan» holatda yuqori elektr o‘tkazuvchanlikka ega edi. U yoqilish vaqtida yorug‘lik chaqnashini chiqarardi.
1977-yilda boshqa bir tadqiqotchilar guruhi shunga o‘xshash tarzda oksidlangan va yod bilan legirlangan poliasetilenda yuqori elektr o‘tkazuvchanligi borligi haqida xabar berdi. 2000-yilda Alan Higer, Alan MakDiarmid va Xideki Sirakava Kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini «elektr o‘tkazuvchi organik polimerlarni kashf etish va tadqiq qilish» uchun oldilar. Undan oldingi kashfiyotlarga havola berilmagan.
Kichik molekulalarga asoslangan birinchi diodli qurilma 1980-yillarda Eastman Kodak kompaniyasida Den Sinyun va Stiven van Slayk (ingl. Steven Van Slyke) (u hozir Kateeva kompaniyasining texnik direktori). OLED ixtirosi uchun 2014-yilda olimlar Nobel mukofotining 2014-yilgi Kimyo bo‘yicha nomzodlari qisqa ro‘yxatiga kiritildilar. 1999-yil fevral oyida Sanyo Electric va Eastman-Kodak korporatsiyalari OLED-displeylarni ishlab chiqish va bozorda ilgari surish uchun ittifoq tuzdilar.
Birinchi yorug‘lik chiqaruvchi polimer — polifenilen-vinilen (ingl. Poly(p-phenylene vinylene)) — Kavendish laboratoriyasida, Kembrij universitetida 1989-yilda sintez qilingan. 1990-yilda Nature jurnalida olimlarning yashil rangda yorug‘lik chiqaradigan va «juda yuqori samaradorlikka» ega polimer haqida xabar bergan maqolasi chop etildi. 1992-yilda polimer asosidagi yorug‘lik chiqaruvchi materiallar ishlab chiqarish uchun Cambridge Display Technology (CDT) kompaniyasi tashkil etildi. Shu vaqtdan boshlab yorug‘lik diodlarini ishlab chiqarishning ikki yo‘nalishi parallel rivojlana boshladi: kichik molekulalar (SM-OLED) va polimerlar (P-OLED) asosidagi texnologiyalar.
Rossiyada OLED bo‘yicha birinchi patent 1995-yilda Fizika muammolari ilmiy-tadqiqot institutiga berilgan.
Yaqinda[qachon?] tarkibida yorug‘lik chiqaruvchi o‘tkazuvchan molekulalar qo‘shilgan, elektr tokini o‘tkazmaydigan polimerlardan foydalaniladigan gibrid yorug‘lik chiqaruvchi qatlam ishlab chiqildi. Polimerdan foydalanish optik xususiyatlarni yomonlashtirmasdan mexanik xususiyatlar bo‘yicha afzallik beradi. Yorug‘lik chiqaruvchi molekulalar dastlabki polimerdagidek uzoq xizmat qiladi.
Texnologik ishlanmalar
- Ishlanmalar Samsung va LG Electronics
- 2009-yil yozida Janubiy Koreyaning LG kompaniyasi ommaviy ishlab chiqariladigan ilk 15 dyuymli televizorni tijoriy ishlab chiqarish va sotishni boshlash rejalarini e’lon qildi; televizor organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlar texnologiyasi asosida yaratilgan. LG OLED texnologiyasini ommaviy ishlab chiqarishga joriy qilgan dunyodagi birinchi ishlab chiqaruvchiga aylandi.
- Ko‘rgazmada CES 2012-yilda Samsung va LG diagonali 55 dyuymli, qalinligi mos ravishda 7,6 mm va 4 mm bo‘lgan OLED televizorlarini namoyish etdilar. Samsung OLED matritsalarini ishlab chiqarishda texnologik muammolarga duch keldi: nuqsonlar darajasining yuqoriligi tufayli televizorlarni ommaviy ishlab chiqarishni maqbul narxlarda yo‘lga qo‘yib, bozorga darhol chiqish imkoni bo‘lmadi.
WRGB to‘rt rangli piksel texnologiyasining nisbatan arzonligi tufayli LG OLED televizorlarining kengroq va hamyonbop assortimentini avvalroq taqdim eta oldi.
- 2013-yilgi IFA ko‘rgazmasida LG dunyodagi birinchi 4K OLED televizorini, diagonali 77 dyuymli modelni e’lon qildi.
- CES 2013 ko‘rgazmasida Samsung 4,99 dyuymli, 1080 p aniqlikdagi Super AMOLED displeyini hamda egiluvchan OLED-displeyga ega Samsung Galaxy S IV smartfonini taqdim etdi. 2014-yilning ikkinchi yarmida Samsung Display egiluvchan AMOLED panellarini ishlab chiqarishni boshladi.
- Ishlanmalar Sony


- 2007-yilgi CES ko‘rgazmasida Las-Vegasda Sony 11 dyuymli (28 sm, 960×540 aniqlikdagi) va 27 dyuymli (68,5 sm, HD — 1920×1080 aniqlikdagi) modellarni taqdim etdi. Ularning kontrast nisbati «bir millionga bir», umumiy qalinligi esa 5 mm edi. Sony ushbu monitorlarning tijoriy versiyasini (XEL-1) Yaponiyada 2007-yil dekabr oyida sotuvga chiqardi.
- 25-may 2007 sanasida Sony 2,5 dyuymli (6,3 sm) egiluvchan FOLED-ekranni taqdim etdi; uning qalinligi 0,3 millimetr edi. Bukilgan ekranda video namoyish qilindi.
- 16-aprel 2008 sanasida Sony qalinligi 0,2 millimetr va diagonali 3,5 dyuym (9 sm) bo‘lgan, 320x200 piksel aniqlikdagi OLED-displeyni, shuningdek 11 dyuymli, qalinligi 0,3 mm va aniqligi 960x540 piksel bo‘lgan ekranni taqdim etdi.
- 2014-yilda Sony o‘zining OLED matritsalarini ishlab chiqarish va ishlab chiqish ishlarini to‘xtatib, kuch-g‘ayratini tijoriy jihatdan muvaffaqiyatliroq bo‘lgan 4K ULTRA HD LCD televizorlariga yo‘naltirdi.
- 2017-yilda Sony diagonali 55, 65 va 77 dyuymli OLED televizorlar turkumini taqdim etdi. Ularda LG tomonidan ishlab chiqarilgan matritsalardan foydalanilgan. Flagman model — Sony Bravia A1 televizorining 55 dyuymli displeyida o‘zidan yorug‘lik chiqaruvchi 8 milliondan ortiq organik yorug‘lik diodi mavjud.
- Boshqa kompaniyalar
Monoxrom OLED-displeyli Pioneer avtomobil magnitolalari turkumi 1999-yilda, jumladan Pioneer KEH-P8800R modeli bilan sotuvga chiqdi.
Telefon Samsung X120 — OLED-ekranli birinchi telefon, 2004-yil.[manba ko‘rsatilmagan, 2647 kun]
Telefon Nokia N85, 2008-yil avgustida e’lon qilingan va 2008-yil oktabrida sotuvga chiqqan — Finlyandiya kompaniyasining AM-OLED displeyiga ega birinchi smartfoni.
11-mart 2008 sanasida GE Global Research rulon ko‘rinishida ishlab chiqarilgan birinchi OLED namunasini namoyish etdi.
Chi Mei EL Corp of Taynan (Taynan korporatsiyasi) konferensiyada Los-Anjelesda (20–22-may 2008 sanalarida) 25 dyuymli, past haroratda ishlab chiqarilgan shaffof kremniyli OLED-displeylarini namoyish etdi.
Epson 2004-yilda 40 dyuymli displey chiqargan.
2017-yil yozida Koreya ilg‘or texnologiyalar instituti mutaxassislari KAIST organik diodli, matoga to‘qib kiritish mumkin bo‘lgan displeylarni ishlab chiqishga muvaffaq bo‘ldilar.
Qo‘llanilishi
Displeylar organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlar asosida quyidagi qurilmalarga o‘rnatiladi: smartfonlar (masalan, Samsung Galaxy (Note 8, J5, S9), OnePlus 5T, Google Pixel 2 va boshqalar), planshetlar, elektron kitoblar[manba ko‘rsatilmagan, 986 kun], raqamli fotoapparatlar, avtomobil bort kompyuterlari, kichik OLED-displeylar quyidagi qurilmalarning old panellaridagi raqamli indikatorlari uchun ishlab chiqariladi: avtomobil magnitolalari, cho‘ntak raqamli audio pleyerlari, aqlli soatlar, fitnes-bilaguzuklar (XIAOMI Mi Band, Fitbit Charge 2, Garmin Vivosport). Organik displeylar taqdim etadigan afzalliklarga bo‘lgan talab yildan-yilga ortib bormoqda. Bu holat yaqin kelajakda OLED texnologiyasi asosida ishlab chiqarilgan displeylar elektronika bozorida yetakchi o‘rinni egallashi ehtimoli yuqori ekanini ko‘rsatadi.
OLED televizorlari (qarang: televizor).
Hozirgi vaqtda OLED texnologiyasi ko‘plab tor ixtisoslashgan ishlanmalarda, masalan, tungi ko‘rish qurilmalarini.[manba ko‘rsatilmagan, 986 kun]
OLED texnologiyasidan foydalanish mumkin bo‘lgan sohalardan biri — golografiyada yuqori aniqlik bilan (hajmiy displey — volumetric display). 12-may 2007 sanasida EXPO-Lissabon ko‘rgazmasida uch o‘lchamli video namoyish etildi (bu materiallardan foydalanishning ehtimoliy yo‘nalishi).[manba ko‘rsatilmagan, 986 kun]
Organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlardan yorug‘lik manbalari sifatida ham foydalaniladi. OLED umumiy yoritish manbalari sifatida ham qo‘llanadi (Yevropa Ittifoqida — OLLA loyihasi).
Afzalliklari va kamchiliklari — OLED-displeylar
Afzalliklari
- Yorqinlik: OLED-displeylar nurlanishning yorqinligini bir necha cd/m² (tunda ishlatish uchun) dan 100 000 cd/m² dan yuqori bo‘lgan juda katta qiymatlargacha ta’minlaydi. Bundan tashqari, ularning yorqinligini juda keng dinamik diapazonda boshqarish mumkin. Displeyning xizmat muddati uning yorqinligiga teskari proporsional bo‘lgani sababli, qurilmalarni past yorqinlik darajasida — 1 000 cd/m² gacha — ishlatish tavsiya etiladi;
- Kontrast: OLED-displeylar cheksiz darajadagi kontrastga — 2 000 000:1 va undan ham yuqori qiymatga ega;
- Quvvat sarfi: LCD bilan quvvat sarfini solishtirish qiyin, chunki suyuq kristalli yacheyka ishlash vaqtida juda kichik tok talab qiladi. Biroq uning ishlashini ta’minlaydigan yordamchi vositalar (apparat drayverlari, orqa yoritish) juda ko‘p yoki, aksincha, juda kam energiya sarflashi mumkin — bu muayyan LCD-displey mo‘ljallangan foydalanish sharoitiga bog‘liq. OLED-displeylarda quvvat sarfi yorqinlik va yoritilayotgan maydon yuzasiga to‘g‘ri proporsional. Ya’ni u ayni paytda har bir alohida pikselning yorqinligiga bog‘liq.
Taqqoslashda plazmali displeylar bilan:
- o‘lchamlari va vazni kichikroq;
- nisbatan kam quvvat sarfi bir xil tasvir yorqinligida;
- egiluvchan ekranlar yaratish imkoniyati;
- ekran o‘lchamiga nisbatan yuqoriroq aniqlikdagi displeylar yaratish imkoniyati.
Taqqoslashda suyuq kristalli displeylar bilan:
- o‘lchamlari va vazni kichikroq;
- orqa yoritish zaruratining yo‘qligi;
- keng ko‘rish burchaklari — tasvirni istalgan burchakdan sifatini yo‘qotmasdan ko‘rish mumkin;
- tezkor javob qaytarish (LCDga qaraganda bir necha tartib tezroq) — mohiyatan, inersiyaning deyarli yo‘qligi;
- yuqori kontrast;
- egiluvchan ekranlar yaratish imkoniyati;
- keng ish harorati oralig‘i (−40 dan +70 °C gacha).
Kamchiliklari
- xizmat muddati qisqa bo‘lgan ko‘k rangda nur chiqaruvchi diodlar;
- birinchi kamchilikning oqibati sifatida, uzoq xizmat qiladigan to‘laqonli TrueColor-displeylarni yaratish imkonsizligi;
- matnning buzilib ko‘rinishi: subpiksel tuzilishining o‘ziga xos xususiyatlari tufayli (oddiy LCD-displeylarda subpiksellar ketma-ket joylashadi — avval qizil, keyin yashil, so‘ng ko‘k (RGB); ko‘plab OLED-ekranlarda esa tuzilish boshqacha: BGR, RBG yoki hatto RGBW (qizil, yashil, ko‘k, oq)). Natijada ekrandagi matn xira, LCD-panellardagidek tiniq bo‘lmaydi — belgilar chetida fotosuratlardagi keraksiz optik aberratsiyalarga o‘xshash kamalak rangli hoshiya paydo bo‘ladi (biroq bu media kontentiga ta’sir qilmaydi).
- yorqinlikning pastligi: suyuq kristalli displey matritsalarida yorqinlik odatda taxminan 400 nit bo‘ladi, maksimal qiymati esa taxminan 800 nitga yetadi. OLED-ekranlarda bu ko‘rsatkich allaqachon 1600 nit va undan yuqori qiymatlarga yetadi.
- PWMdan foydalanish (impuls kengligi modulyatsiyasi, ekran yorqinligini boshqarish uchun zarur) — OLED texnologiyasining jiddiy kamchiliklaridan biridir. OLED matritsasida yorqinlikni pasaytirish uchun subpiksellarga beriladigan kuchlanishni shunchaki kamaytirib bo‘lmaydi, chunki bu tasvir sifatini yomonlashtiradi. Shu sababli PWM qo‘llanadi. PWM ta’sirini kamaytirishning yagona yo‘li — yorqinlikni oshirish: yorqinlik qanchalik yuqori bo‘lsa, miltillash shunchalik kam bo‘ladi.
- OLED-displeylar namlik ta’siriga juda sezgir.
- katta, hatto o‘rta o‘lchamli OLED-matritsalarni yaratish texnologiyasi hali to‘liq takomillashmagani va buning oqibatida qimmatligi;
Bularni yangi texnologiyaning shakllanish davriga xos vaqtinchalik qiyinchiliklar — «bolalik kasalliklari» deb hisoblash mumkin, chunki hozirda xizmat muddati uzoq bo‘lgan yangi lyuminoforlar[manba ko‘rsatilmagan, 2054 kun]. Shuningdek, ishlab chiqarish quvvatlari ham kengaymoqda, jumladan, matritsalar.
Ishlab chiqaruvchilar va savdo bozori
OLED-displeylar bozori sekin, ammo izchil o‘sib bormoqda. Asosiy ishlab chiqaruvchilar: Samsung (27 %), Pioneer (20 %), RiTdisplay (18 %), LG Display (18 %).
Bugungi kunda tijoriy OLED-televizorlar jahon bozorida quyidagi kompaniyalar tomonidan ishlab chiqariladi: LG (birinchi bo‘lib sotuvni Koreyada 2013-yil fevralida boshlagan, yozda esa AQShda va Yevropada), Sony, Panasonic (2015-yildan), Toshiba, shuningdek, quyidagi kompaniyalar alyansi: Matsushita Electric Industrial, Canon va Hitachi.
Quyida matritsalarning eng taniqli ishlab chiqaruvchilari keltirilgan:
- AU Optronics[ingl.] — «B» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: B101AW03, B156XW02, B173RW01
- Chi Mei Optoelectronics[ingl.] — «N» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: N101L06-L02 Rev.C2, N156B6-L06 Rev.C1,
- Chunghwa Picture Tubes — «CLAA» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: CLAA101NB03A, CLAA154WA05 V.1, CLAA156WB11
- HannStar — «HSD» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: HSD089IFW1-A00, HSD101PFW2, HSD121PHW1
- Hitachi — «TX» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: TX39D80VC1GAA, TX39D99VC1FAA, TX36D97VC1CAA 14.1"
- Hosiden — «HLD» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: HLD1505-010120
- Hyundai-BOEhydis — «HT» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: HT15X34-110
- IDTech — «ITX» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: ITXG71D
- Innolux — «BT» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: BT101IW03 V1, BT140GW01 V.2, BT156GW01 V.1
- LG Philips — «LP» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: LP101WSA (TL)(B1), LP156WH2 (TL)(Q1), LP173WD1 (TL)(A1),
- NEC — «NL» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: NL10276AC28-01A
- Quanta Display[ingl.] — «QD» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: QD12TL02 REV01, QD14TL01 REV.03, QD15TL02 Rev.01
- Samsung — «LTN» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: LTN101NT02-101, LTN156AT02, LTN173KT01
- Sanyo-Torisan — «TM» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: TM150XG-22L04B
- Sanyo-Torisan — Pokistondagi LG mobil telefonlari narxlari Arxiv nusxasi 13-may 2019 sanasida Wayback Machine
- Toshiba Matsushita — «LTD» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: LTD121EXVV, LTD133EWMZ, LTD133EE10000
- Unipac — «UB» qisqartmasi bilan belgilanadi, masalan: UB141X01-2
Rivojlanish istiqbollari
OLED-displeylar o‘rnini yanada samarali va tejamkor displeylar egallashi mumkin, deb kutilmoqda. Bunday displeylar TMOS (Time-Multiplexed Optical Shutter — «vaqt bo‘yicha multiplekslangan optik zatvor») — inson ko‘zi to‘r pardasining inersiyasidan foydalanadigan texnologiya.
Shuningdek, O-TFT (Organic TFT) — organik tranzistorlar texnologiyasi ham ishlab chiqilmoqda.
- Tadqiqot va ishlanmalarning asosiy yo‘nalishlari
OLED-panel ishlab chiquvchilarining bugungi kunda amaliy natijalarga erishilgan asosiy tadqiqot va ishlanma yo‘nalishlari:
Passiv/aktiv matritsa (AMOLED)
- asosiy: Organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlar asosidagi faol matritsa (Active-Matrix OLED, AMOLED)
Rangli OLED-displeyning har bir pikseli uchta tarkibiy qismdan — ko‘k, yashil va qizil ranglar uchun mo‘ljallangan organik yacheykalardan tashkil topadi.
OLED texnologiyasining asosini yacheykalarni boshqaruvchi passiv va aktiv matritsalar tashkil etadi.
Passiv matritsa satrlar bo‘ylab joylashtirilgan anodlar majmuasidan va ustunlar bo‘ylab joylashtirilgan katodlar majmuasidan iborat. Har bir kesishuv OLED-diodni hosil qiladi. Muayyan organik diodga zaryad berish uchun maqsadli piksel joylashgan kesishuvdagi katod va anod raqamlarini tanlab, tok o‘tkazish kerak. Beriladigan kuchlanish qanchalik yuqori bo‘lsa, piksel shunchalik yorqin yonadi. Bu texnologiya diagonali 2—3 dyuym bo‘lgan monoxrom ekranlarda (mobil telefonlar displeylari, elektron soatlar va turli texnikalarning axborot ekranlari) qo‘llanadi.
Aktiv matritsa: LCD-monitorlardagi kabi, OLED-ning har bir yacheykasini boshqarish uchun piksel yorqinligini saqlab turish uchun zarur ma’lumotni eslab qoladigan tranzistorlardan foydalaniladi. Boshqaruv signali muayyan tranzistorga uzatiladi, shu tufayli yacheykalar yetarlicha tez yangilanadi. Bunda TFT (Thin Film Transistor — yupqa plyonkali tranzistor) texnologiyasi qo‘llanadi. Displeyning organik qatlami ostidagi taglikka bevosita joylashtiriladigan matritsa ko‘rinishida tranzistorlar majmuasi yaratiladi. TFT qatlami polikristalli yoki amorf kremniydan tayyorlanadi.
PHOLED
PHOLED[ingl.] (Phosphorescent OLED) — Universal Display Corporation (UDC) tomonidan ishlab chiqilgan texnologiya; uni ishlab chiqishda Prinston universiteti va Janubiy Kaliforniya universiteti ham hamkorlik qilgan. Boshqa barcha OLED-lar singari, PHOLED ham quyidagicha ishlaydi: organik molekulalarga elektr toki uzatiladi va ular yorqin yorug‘lik chiqaradi. Biroq PHOLED elektro-fosforessensiya tamoyilidan foydalanib, elektr energiyasining qariyb 100 foizini yorug‘likka aylantiradi. Masalan, an’anaviy fluorestsensiyalanuvchi OLED-lar elektr energiyasining taxminan 25—30 foizinigina yorug‘likka aylantiradi.
Energiya samaradorligi nihoyatda yuqori bo‘lgani, hatto boshqa OLED turlaridan ham ustunligi sababli, PHOLED texnologiyasi televizor monitorlari yoki yoritish ehtiyojlari uchun mo‘ljallangan katta displeylarda qo‘llash imkoniyati nuqtayi nazaridan o‘rganilmoqda. PHOLED-ning yoritish uchun ehtimoliy qo‘llanilishi: devorlarni ulkan PHOLED-displeylar bilan qoplash mumkin. Bu lampochkalardan foydalanish o‘rniga butun xonani bir tekis yoritish imkonini beradi, chunki lampochkalar yorug‘likni xona bo‘ylab notekis taqsimlaydi. Yoki devor-monitorlar va deraza-displeylar tashkil etish mumkin — bu tashkilotlar yoki interyer bilan tajriba o‘tkazishni yoqtiradiganlar uchun qulay.
PHOLED-displeylarning afzalliklariga yorqin, to‘yingan ranglar hamda ancha uzoq xizmat muddati ham kiradi[qanday?].
TOLED
TOLED (Transparent and Top-emitting OLED — shaffof va yuqoriga nur chiqaruvchi OLED) — shaffof displeylar yaratish va yanada yuqori darajadagi kontrastga erishish.
Shaffof TOLED-displeylarda yorug‘lik faqat yuqoriga, faqat pastga yoki ikkala yo‘nalishda (shaffof tarzda) tarqalishi mumkin. TOLED kontrastni sezilarli darajada oshirishi mumkin, bu esa displeyni yorqin quyosh nurida ham o‘qishni osonlashtiradi.
TOLED o‘chirilgan holatda 70 foiz shaffof bo‘lgani uchun ularni avtomobilning old oynasiga, do‘kon vitrinalariga yoki virtual reallik shlemiga bevosita o‘rnatish mumkin. Shuningdek, TOLED shaffofligi ulardan metall, folga, kremniy kristali va displeylar uchun boshqa shaffof bo‘lmagan tagliklar bilan birgalikda foydalanish imkonini beradi (kelajakdagi dinamik kredit kartalarida qo‘llanishi mumkin). Ekran shaffofligi shaffof organik elementlar va materiallardan tayyorlangan elektrodlar orqali ta’minlanadi.
TOLED-displeyda qaytarish koeffitsiyenti past bo‘lgan yutgichdan taglik sifatida foydalanish hisobiga, kontrast nisbati LCD-displeylarnikidan o‘n baravar yuqori bo‘lishi mumkin (mobil telefonlar va harbiy qiruvchi samolyotlar kabinalari uchun).
TOLED texnologiyasi yordamida ko‘p qatlamli qurilmalar (masalan, SOLED) va gibrid matritsalar ham ishlab chiqarilishi mumkin. Ikki tomonlama TOLED ekran o‘lchamini o‘zgartirmagan holda aks ettiriladigan maydonni ikki baravar oshirish imkonini beradi. Bu chiqarilishi kerak bo‘lgan axborot hajmi mavjud ekran imkoniyatlaridan kengroq bo‘lgan qurilmalar uchun qulay.
SOLED
Stacked OLED — UDC[ingl.] kompaniyasining ekran texnologiyasi (ustma-ust joylashtirilgan OLED qatlamlari). SOLED arxitekturasi quyidagicha: subpiksellar tasviri (har bir pikseldagi qizil, ko‘k va yashil elementlar) vertikal ravishda ustma-ust joylashtiriladi; yonma-yon joylashtirish esa LCD-displeylarda yoki elektron-nur trubkalarida qo‘llanadi.
SOLED-da har bir subpiksel elementini mustaqil boshqarish mumkin. Uchta rangli elementdan o‘tadigan tokni o‘zgartirish orqali piksel rangini sozlash mumkin (rangli bo‘lmagan displeylarda impuls kengligi modulyatsiyasidan foydalaniladi). Yorqinlik tok kuchini o‘zgartirish orqali boshqariladi.
SOLED-ning afzalliklari: displeyda organik yacheykalarning joylashish zichligi yuqori bo‘lib, bu yaxshi aniqlik va, demak, yuqori sifatli tasvirni ta’minlaydi.
Egiluvchan displey (FOLED)
Egiluvchan displeylar[ingl.] (Flexible OLED, FOLED[ingl.]) uchun egiluvchan smartfonlar (Samsung Galaxy Fold, Escobar Fold va boshqalar). Asosiy xususiyati — displeyning egiluvchanligidir. Bir tomonda taglik sifatida plastik yoki egiluvchan metall plastina, ikkinchi tomonda esa germetik yupqa himoya plyonkasiga joylashtirilgan OLED-yacheykalar ishlatiladi. FOLED-ning afzalliklari: displeyning o‘ta yupqaligi, nihoyatda yengilligi, mustahkamligi, uzoq xizmat qilishi va egiluvchanligi. Bu xususiyatlar OLED-panellarni eng kutilmagan joylarda qo‘llash imkonini beradi.
Shuningdek, egri ekranli displey ham qo‘llanadi (masalan, smartfonlarda — Samsung Galaxy S6/S7 Edge yoki televizorlarda). Bunda qalinligi 1 mm dan sal ko‘proq bo‘lgan plyonkadan foydalaniladi; uning ichida organik yorug‘lik chiqaruvchi diodlar joylashadi (matritsaning orqa tomonida, mis folga qatlami ostida zarbani yutuvchi qatlam joylashgan).
Bu qurilmalarning kamchiliklari ham bor: ular mo‘rt va ishonchsiz deb hisoblanadi (garchi zamonaviy egiluvchan ekranlarning tirnalishga chidamliligi haqidagi ko‘plab e’tirozlar to‘liq asosli bo‘lmasa-da); buklanadigan kitob shaklidagi smartfonlarning aksariyati oddiy smartfonlarga qaraganda qalinroq va og‘irroq (bu konstruksiyaning o‘ziga xosligi bilan bog‘liq); ular chang va namlikdan himoyalanmagan. Ilgari buklanadigan smartfonlarning kameralari klassik flagmanlarnikidan biroz ortda qolardi. Bundan tashqari, buklanadigan smartfonlarga eng yuqori unumdor protsessorlar o‘rnatilmaydi, ularning avtonom ishlash vaqti qisqa va simsiz quvvatlash imkoniyati yo‘q. Dasturiy ta’minot buklanadigan smartfonlar uchun yaxshi optimallashtirilmagan. Shu bilan birga, ular ancha qimmat (narx va sifat nisbati past).
Honor Magic V2 (2024-yilgi model) modelining qalinligi ) buklangan holatda 9,9 mm gacha, yoyilgan holatda esa 4,7 mm gacha yupqalashtirildi, vazni 231 grammgacha kamaytirildi.
25-may 2007-yilda Sony 2,5 dyuymli (6,3 sm), qalinligi 0,3 millimetr bo‘lgan egiluvchan FOLED-ekranni taqdim etdi. Bukilgan ekranda video namoyish qilindi.
Ko‘rgazmada CES 2013 Samsung 4,99 dyuymli, 1080 p aniqlikdagi Super AMOLED displeyini hamda egiluvchan OLED-displeyga ega Samsung Galaxy S IV smartfonini taqdim etdi. 2014-yilning ikkinchi yarmida Samsung Display egiluvchan AMOLED panellarini ishlab chiqarishni boshladi.
Egiluvchan ekranga ega birinchi smartfon (2019-yilda chiqarilgan) — Xitoyning Royole FlexPai[ingl.].
Tandem OLED
2019-yilda LG Display Tandem OLED texnologiyasini ishlab chiqmoqda. Bu texnologiya ikkita OLED qatlamini ustma-ust joylashtirish usulidan iborat. Standart OLED bilan taqqoslaganda, Tandem OLED yorqinligi uch baravar yuqori, xizmat muddati esa ikki baravar uzoq. Bundan tashqari, Tandem OLED 40 % yupqaroq va 28 % yengilroq. Tandem OLED texnologiyasi yangi iPad Pro modelida qo‘llanadi va u yerda 1600 nitlik eng yuqori yorqinlikni ta’minlaydi. 2025-yil avgust oyida LG dunyodagi birinchi 27 dyuymli OLED-panelni taqdim etdi: uning aniqligi 1440p, yangilanish chastotasi 540 Hz (720p rejimida esa chastota 720 Hz).
Havolalar
- V. Mayskaya Organik yorug‘lik diodlari. Kichik ekranlarning yangi yulduzlari // ELEKTRONIKA: Fan, texnologiya, biznes : jurnal. — 2005. — № 8. — 10—14-betlar.
- A. Borzenko Organik va polimer displeylar // PC Week/RE : jurnal. — 2005. — № 9. — 18-bet.
- Sony tanga qalinligidagi televizorni taqdim etdi Arxiv nusxasi 6-oktabr 2007 sanasida Wayback Machine’da // membrana.ru, 2-oktabr 2007 sanasida
- Xitoyning birinchi OLED televizori Arxiv nusxasi 3-dekabr 2019 sanasida Wayback Machine’da // 11.12.2013
- OLED hamjamiyati: ma’lumotlar va yangiliklar Arxiv nusxasi 20-iyun 2008 sanasida Wayback Machine’da
- OLED texnologiyasi yangiliklari va ma’lumotlari Arxiv nusxasi 14-iyul 2008 sanasida Wayback Machine’da // oled-display.net
- OLED Arxiv nusxasi 22-may 2020 sanasida Wayback Machine’da // universaldisplay.com
- OLED va elektroluminessent displeylarning tuzilishi hamda ishlash prinsipi Arxiv nusxasi 11-oktabr 2008 sanasida Wayback Machine arxivida IEEE
- saytida OLED texnologiyasi Arxiv nusxasi 26-yanvar 2013 sanasida Wayback Machine — Vikipediyadan qisman ko‘chirib olingan
- Organik OLED yorug‘lik diodlarini mustaqil tayyorlash Arxiv nusxasi 30-oktabr 2020 sanasida Wayback Machine’da