CSS3 veb-dizayn texnologiyasi

CSS
Изображение логотипа
Fayl kengaytmasi .css
MIME-turi text/css
Ishlab chiquvchilar CSS ishchi guruhi, Bert Bos[Vikima’lumotlar] va Xokon Vium Li
Nashr etilgan 17-dekabr 1996
Format turi Uslublar jadvallari tili
Standart(lar) 1-daraja (tavsiya)
2-daraja (tavsiya)
2-daraja, 1-tahrir (tavsiya)
Veb-sayt w3.org/Style/CSS/ (ingliz tilida)
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

CSS (ingl. Cascading Style Sheets «kaskadli uslublar jadvallari») — formal til hujjatning tashqi ko‘rinishini tavsiflash va dekodlash uchun mo‘ljallangan (veb-sahifa), belgilash tili yordamida yozilgan (odatda HTML yoki XHTML). Shuningdek, undan istalgan XML-hujjatlar uchun, masalan, SVG yoki XUL.

Umumiy ma’lumot

CSS’dan foydalanish

CSS veb-sahifa yaratuvchilari tomonidan veb-sahifalar uchun ranglar, shriftlar, uslublar, alohida bloklarning joylashuvi va ushbu veb-sahifalar tashqi ko‘rinishining boshqa jihatlarini belgilashda ishlatiladi. CSS’ni yaratishdan asosiy maqsad veb-sahifaning mantiqiy tuzilishi tavsifini (u HTML yoki boshqa belgilash tillari yordamida yaratiladi) sahifaning tashqi ko‘rinishi tavsifidan (bu endilikda formal til CSS yordamida amalga oshiriladi) ajratishdir. Bunday ajratish hujjatdan foydalanish imkoniyatini oshirishi, uning ko‘rinishini boshqarishda ko‘proq moslashuvchanlik va qulaylik berishi, shuningdek, tarkibiy mazmundagi murakkablik va takrorlanishlarni kamaytirishi mumkin.

Bundan tashqari, CSS bitta hujjatni turli uslublarda yoki chiqarish usullari orqali, masalan, ekranda ko‘rsatish, chop etish, ovoz chiqarib o‘qish (maxsus ovozli brauzer yoki ekrandagi matnni o‘qish dasturi yordamida) yoxud Brayl shriftidan[manba ko‘rsatilmagan 2555 kun].

CSS’ni hujjatga ulash usullari

CSS qoidalari tashqi ko‘rinishini tavsiflaydigan veb-hujjatning o‘zida ham, alohida tashqi fayllar bo‘lib, quyidagi kengaytmaga ega: .css. CSS formati — bu matnli fayl bo‘lib, unda CSS qoidalari va ularga oid izohlar ro‘yxati saqlanadi.
CSS uslublarini ular tavsiflaydigan veb-hujjatga to‘rt xil usulda ulash yoki kiritish mumkin:

  • Alohida faylda joylashgan uslublar tavsifi hujjatga <link> tegi orqali ulanadi; u hujjatning bosh qismi — <head>:
<!DOCTYPE html>
<html>
   <head>
      .....
     <link rel="stylesheet" type="text/css" href="style.css">
   </head>
   <body>
      .....
   </body>
</html>
  • Uslublar fayli asosiy hujjatdan alohida joylashtirilgan bo‘lsa, uni hujjatga @import ko‘rsatmasi orqali element — <style>:
<!DOCTYPE html>
<html>
   <head>
      .....
      <style media="all">
         @import url(style.css);
      </style>
   </head>
</html>
  • Uslublar hujjatning o‘zida tavsiflangan bo‘lsa, ularni <style> tegi orqali kiritish mumkin; bu teg hujjatning bosh qismi — <head>:
<!DOCTYPE html>
<html>
   <head>
      .....
      <style>
         body { 
            color: red;
         }
      </style>
   </head>
   <body>
      .....
   </body>
</html>
  • uslublar hujjatning asosiy qismida tavsiflangan bo‘lsa, ular alohida elementning atributlarida joylashishi mumkin
<!DOCTYPE>
<html>
   <head>
      .....
   </head>
   <body>
      <p style="font-size: 20px; color: green; font-family: arial, helvetica, sans-serif">
         .....
      </p>
   </body>
</html>

Dastlabki ikki holatda hujjatga tashqi uslublar qo‘llanadi, keyingi ikki holatda esa — ichki uslublar.

CSS’ni XML-hujjatga qo‘shish uchun hujjatda uslublar fayliga olib boruvchi maxsus havola bo‘lishi kerak:

  <?xml-stylesheet type="text/css" href="style.css"?>

CSS qoidalarini tuzish

CSS uslublarini hujjatga ulashning dastlabki uchta holatida (yuqoriga qarang) fayldagi har bir CSS qoidasi ikki asosiy qismdan iborat: selektor va deklaratsiyalar bloki. Selektor qoidaning «{» belgisidan oldingi chap qismida joylashadi va qoida hujjatning qaysi qismlariga (ehtimol, maxsus belgilangan qismlariga) tatbiq etilishini belgilaydi. Deklaratsiyalar bloki qoidaning o‘ng qismida joylashadi. U jingalak qavslar ichiga olinadi va o‘z navbatida bir yoki bir nechta deklaratsiyadan iborat bo‘lib, ular «;» belgisi bilan ajratiladi. Har bir deklaratsiya quyidagilarning birikmasidan iborat: CSS xossasi va qiymat «:» belgisi bilan ajratiladi. Selektorlar vergul orqali bitta qatorda guruhlanishi mumkin. Bunday holda xossa ularning har biriga tatbiq etiladi.

селектор, селектор {
  свойство: значение;
  свойство: значение;
  свойство: значение;
}

CSS’ni hujjatga ulashning to‘rtinchi holatida (ro‘yxatga qarang) CSS qoidasi — u qo‘llanadigan elementning style atributi qiymati — deklaratsiyalar («CSS xossasi : qiymat»), ular «;» belgisi bilan ajratiladi.

Selektor turlari

Universal selektor
* {
   margin: 1; 
   padding: 1; 
}
Teg selektori
p {
   font-family: arial, helvetica, sans-serif; 
}
Sinf selektori
.note {
   color: red; 
   background-color: yellow; 
   font-weight: bold; 
}
Identifikator selektori
#paragraph1 {
    margin: 0; 
}
Atribut selektori
 
a[href="http://www.somesite.com"] {
   font-weight: bold; 
}
Avlod selektori (kontekstual selektor)
div#paragraph1 p.note {
   color: blue; 
}

.card {

 width: 420px;            /* можно изменить под размер картинки */
 margin: 0 auto;          /* центр по странице */
 text-align: center;      /* подпись по центру под картинкой */
 font-family: 'Comic Neue', cursive; /* или 'Luckiest Guy', cursive */
 background: linear-gradient(180deg, #f9e4e4 0%, #ffe6e6 100%);
 padding: 14px;
 border-radius: 14px;
 box-shadow: 0 6px 18px rgba(10, 25, 47, 0.08);

}

.card img {

 width: 100%;
 border-radius: 12px;
 display: block;

}

.caption {

 margin-top: 12px;
 font-weight: bold;
 font-size: 22px;        /* размер шрифта для подписи */
 color: #e84a26;         /* теплый оттенок */
 letter-spacing: 0.2px;

}

.elo {

 font-family: ui-monospace, 'Courier New', monospace; /* моноширинный шрифт для ELO */

}

Bir darajadagi elementlar selektori
h1 + p {
   font-size: 24px; 
}
Psevdosinf selektori
a:active {
   color: blue;
}
Psevdoelement selektori
p::first-letter {
   font-size: 32px;
}

Elementlarning sinflari va identifikatorlari

HTML elementi class yoki id atributlari yordamida sinf yoki identifikator bilan belgilanishi mumkin:

<!DOCTYPE html>
<html>
   <head>
    <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8">
    <title>
        Селекторы классов и идентификаторов
    </title>
    <style>
        p.big {
            font-family: arial, helvetica, sans-serif;
            color: red; 
        }
        
        div#first {
            background-color: silver; 
        }
    </style>
   </head>
   <body>
       <div id="first">
          <!-- Это div c серым фоном, стилизованный по id -->
       </div>
       <p class="big">
          <!-- Это текст красного цвета -->
       </p>
   </body>
</html>

Element sinflari va identifikatorlari o‘rtasidagi asosiy farq shundaki, identifikator bitta element uchun mo‘ljallangan, sinf esa odatda bir nechta elementga beriladi. Shunga qaramay, zamonaviy brauzerlar, odatda, bir xil identifikatorga ega bir nechta elementni to‘g‘ri ko‘rsatadi. Yana bir farqi shundaki, bir nechta sinf birgalikda mavjud bo‘lishi mumkin (element sinfi bo‘sh joy bilan ajratilgan bir nechta so‘zdan iborat bo‘lishi mumkin). Identifikatorlarda bunday qilish mumkin emas.

Identifikatorning sinfdan quyidagi farqini alohida ta’kidlash kerak: identifikatorlar JavaScript tilida hujjatdagi yagona elementni topish uchun keng qo‘llanadi.

Sayt uslubini o‘zgartirish haqida skrin-kast

Teglar va ularning atributlari nomlaridan farqli ravishda, sinf va identifikator nomlarida harflarning katta-kichikligi farqlanadi.

Sinf va identifikator xossalari tegishli selektorlar yordamida belgilanadi. Bunda butun sinfning xossasini (bu holda selektor «.» bilan boshlanadi, masalan, «.big») yoki identifikatorning o‘z xossasini (bu holda selektor «#» bilan boshlanadi, masalan, «#first»), shuningdek, shu sinfga mansub yoki shu identifikatorga ega bo‘lgan biror elementning xossasini belgilash mumkin.

Sahifa muallifi belgilaydigan sinflardan tashqari, CSS’da cheklangan miqdordagi psevdosinflar, ular hujjatdagi muayyan holatga ega gipermurojaatlarning, kiritish fokusi joylashgan elementning, shuningdek, boshqa elementlarning birinchi farzand elementi bo‘lgan elementlarning ko‘rinishini tavsiflaydi. CSS’da yana to‘rtta psevdoelement: birinchi harf, birinchi satr, elementdan oldin va keyin maxsus uslublarni qo‘llash.

CSS uslublarining meros olinishi, kaskadlanishi va ustuvorligi

CSS’ni HTML-hujjatlarga qo‘llash meros olish va kaskadlanish tamoyillariga asoslanadi. Meros olish tamoyiliga ko‘ra, ajdod elementlar uchun e’lon qilingan CSS xossalari deyarli har doim ularning avlod elementlariga ham meros bo‘lib o‘tadi.

Kaskadlanish tamoyili biror HTML elementiga bir vaqtning o‘zida bittadan ortiq CSS qoidasi mos kelganida, ya’ni ushbu qoidalardagi qiymatlar o‘zaro zid bo‘lganida qo‘llanadi. Bunday ziddiyatlarni hal qilish uchun ustuvorlik qoidalari joriy etiladi.

  • Eng past ustuvorlik brauzer uslubiga beriladi;
  • Keyingi o‘rinda foydalanuvchi brauzer sozlamalarida belgilagan uslub turadi;
  • Eng yuqori ustuvorlik esa bevosita sahifa muallifi belgilagan uslubga tegishli. Muallif uslubining o‘zida ustuvorlik quyidagi tartibda belgilanadi:
    • Hujjatda elementga uning ajdodlaridan meros bo‘lib o‘tgan uslublar eng past ustuvorlikka ega;
    • Hujjatga ulangan tashqi uslublar jadvallarida belgilangan uslublar yuqoriroq ustuvorlikka ega;
    • Bundan ham yuqori ustuvorlik hujjatning style konteynerlarida joylashgan, o‘nta turdagi selektor (qarang: «Selektor turlari» bo‘limi) orqali bevosita belgilangan uslublarga beriladi. Ko‘pincha biror elementga bir nechta shunday selektor ta’sir ko‘rsatib, uning ko‘rinishini belgilaydi. Ular o‘rtasidagi ziddiyatlar har bir selektorning spetsifikligini hisoblash va ularni spetsifiklik darajasi kamayib borish tartibida ushbu elementga qo‘llash orqali hal etiladi. Spetsifiklikni hisoblash usuli quyida bayon qilinadi.
      • Selektorlar spetsifikligi 4 guruhga bo‘linadi — a, b, c, d:
        • agar uslub elementning o‘zida belgilangan bo‘lsa (quyidagicha aniqlanadi: style="...", а=1 aks holda a=0) ;
        • qiymati b selektordagi identifikatorlar soniga teng (id=" " atributi, identifikatorlar #) selektorda;
        • qiymati c selektordagi sinflar soniga teng (class=" " atributi, sinflar . belgisi bilan boshlanadi), psevdosinflar esa : belgisi bilan boshlanadi, masalan, a:hover) va atribut selektorlari (input[type="text");
        • qiymati d element turlari selektorlari soniga teng (h1 { color: blue; }) va psevdoelementlar soniga (p::first-line { color: blue; }). Shundan so‘ng olingan qiymat songa (odatda, o‘nlik sanoq tizimida) aylantiriladi. Spetsifiklik qiymati kattaroq bo‘lgan selektor yuqoriroq ustuvorlikka ega bo‘ladi.
      • Spetsifiklikni hisoblash jadvali:
Selektor a, b, c, d Son
span 0, 0, 0, 1 1
div .class 0, 0, 1, 1 11
#id .class 0, 1, 1, 0 110
div span 0, 0, 0, 2 2
.class 0, 0, 1, 0 10
#id span 0, 1, 0, 1 101
  • Biroq eng yuqori ustuvorlik sahifa muallifi yoki foydalanuvchi tomonidan qo‘shimcha !importantqoida orqali belgilangan uslublarga beriladi. Agar bunday xossalar bir nechta bo‘lsa, avvalo muallif yoki foydalanuvchi tomonidan belgilangan uslublarga ustunlik beriladi. Sahifa muallifi belgilaydigan qolgan xossalar uchun esa yuqorida bayon qilingan tamoyillar asosida spetsifiklikni aniqlash va xossalarni spetsifiklik darajasi kamayib borish tartibida qo‘llash kerak.

Uslublar jadvaliga misol

Uslublar jadvali namunasi (uni alohida .css faylida joylashtirish yoki <style> teglari bilan o‘rab, u ta’sir qiladigan veb-sahifaning «sarlavha» qismiga joylashtirish mumkin):

p {
   font-family: arial, helvetica, sans-serif; 
}
h2 {
   font-size: 20pt; 
   color: red; 
   background: white; 
}
.note {
   color: red; 
   background-color: yellow; 
   font-weight: bold; 
}
p#paragraph1 {
   padding-left: 10px;
}
a:hover {
   text-decoration: none;
}
#news p {
   color: blue;
}
[type="button"] {
   background-color: green;
}

Bu yerda CSS’ning quyidagi yettita selektorli qoidasi keltirilgan: p, h2, .note, p#paragraph1, a:hover, #news p va [type="button"].

  1. Birinchi qoida HTML elementiga — p (abzasga) — biriktirilgan. Unga uslub tayinlangan. Abzaslar Arial shriftida yoki bu shrift mavjud bo‘lmasa, Helvetica yoxud Sans-serif oilasidagi boshqa shriftda ko‘rsatiladi.
  2. Ikkinchi qoida HTML elementiga — h2 (ikkinchi darajali sarlavhaga) biriktirilgan. Ikkinchi darajali sarlavha oq fonda qizil rangda va kattaroq o‘lchamda.
  3. Uchinchi qoida istalgan elementga tatbiq etiladi, uning class atributi «note» qiymatiga teng. Masalan, abzasga: <p class="note">Этот абзац будет выведен полужирным шрифтом красного цвета на жёлтом фоне. </p>
  4. To‘rtinchi qoida faqat p elementi uchun qo‘llanadi, uning atributi id quyidagi qiymatga teng bo‘ladi: paragraph1Bunday elementning ichki bo‘shlig‘i 10 piksel (padding) bo‘ladi.
  5. Beshinchi qoida hover uslubini a — gipermurojaat. Odatiy holatda aksariyat brauzerlarda a elementlari matnining tagiga chiziladi. Bu qoida sichqoncha ko‘rsatkichi ushbu elementlar ustiga olib borilganda tagidagi chiziqni olib tashlaydi.
  6. Oltinchi qoida pichida joylashgan istalgan atributi id «news» ga teng bo‘lgan element ichidagi elementlarga tatbiq etiladi (#news p — avlod selektorining odatiy misoli, qarang: yuqoridagi ro‘yxatning 5-bandi).
  7. Yettinchi qoida atributi type qiymatiga button teng bo‘lgan barcha elementlarga tatbiq etiladi. Masalan, bu qoida <input type="button"> yoki <button type="button">Кнопка</button> elementiga (oddiy tugmaga) qo‘llanib, uning fon rangini yashilga o‘zgartiradi.

CSS yordamida sahifa maketini yaratish

CSS paydo bo‘lishidan oldin veb-sahifalarning bezagi faqat HTML vositalari yordamida, bevosita hujjat mazmunining ichida amalga oshirilardi. Biroq CSS paydo bo‘lgach, hujjat mazmuni va uning taqdim etilishini tubdan ajratish imkoniyati yuzaga keldi. Bu yangilik tufayli o‘xshash hujjatlar to‘plamiga yagona bezak uslubini oson qo‘llash, shuningdek, ushbu bezakni tezda o‘zgartirish mumkin bo‘ldi.

Afzalliklari:

  • Turli qurilmalarda ko‘rish uchun sahifaning bir nechta dizayni. Masalan, ekranda dizayn katta kenglikka moslanadi, chop etishda menyu chiqarilmaydi, cho‘ntak shaxsiy kompyuterida va mobil telefonda esa menyu mazmun bilan birga siljiydi.
  • Ma’lumotlarni taqdim etish qoidalarini alohida CSS-faylga ko‘chirish hisobiga sayt sahifalarining yuklanish vaqtini qisqartirish. Bunda brauzer faqat hujjat tuzilishi va sahifada saqlanadigan ma’lumotlarni yuklaydi, bu ma’lumotlarning ko‘rinishi esa brauzer tomonidan faqat bir marta yuklanadi va keshga saqlanishi.
  • Dizaynni keyinchalik o‘zgartirishning osonligi. Har bir sahifani tahrirlash shart emas, faqat CSS-faylni o‘zgartirish kifoya.
  • Bezak yaratishning qo‘shimcha imkoniyatlari. Masalan, CSS yordamida matn blokini yaratish mumkin, bunda qolgan matn uning atrofidan aylanib o‘tadi (masalan, menyu uchun) yoki sahifani aylantirganda ham menyu doimo ko‘rinib turadigan qilish mumkin.

Kamchiliklari:

  • Turli brauzerlarda (ayniqsa, eskirgan brauzerlarda) sahifa maketining har xil ko‘rinishi: ular bir xil CSS ma’lumotlarini turlicha talqin qiladi.
  • Amaliyotda ko‘pincha faqat bitta CSS-faylni emas, balki CSS selektorlari bilan murakkab va ko‘zga tashlanmaydigan tarzda bog‘langan HTML teglarini ham tuzatishga to‘g‘ri keladi. Bu ba’zan yagona uslublar fayllaridan foydalanish qulayligini yo‘qqa chiqaradi va tahrirlash hamda sinovdan o‘tkazish vaqtini sezilarli darajada oshiradi.

CSS’ning yaratilishi va rivojlanish tarixi

CSS Snapshot 2021

CSS — W3C konsorsiumi tomonidan ma’qullangan va «Veb standartlari» deb ataladigan keng ko‘lamli texnologiyalardan biridir. 1990-yillarda Internetni standartlashtirish, dasturchilar va veb-dizaynerlar saytlarni loyihalashda amal qiladigan yagona qoidalarni yaratish zarurati ayon bo‘ldi. Shu tariqa HTML 4.01, XHTML tillari va CSS standarti paydo bo‘ldi.

1990-yillarning boshlarida turli brauzerlarning veb-sahifalarni ko‘rsatish uchun o‘z uslublari bor edi. HTML juda tez rivojlanib, o‘sha davrda axborotni bezashga oid barcha ehtiyojlarni qondira olardi. Shu sababli CSS o‘sha paytda keng e’tirof etilmadi.

«Kaskadli uslublar jadvallari» atamasini Xokon Vium Li 1994-yilda taklif qilgan. U Bert Bos bilan birgalikda CSS’ni rivojlantirishga kirishgan.

O‘sha davrda mavjud bo‘lgan ko‘plab uslublash tillaridan farqli ravishda, CSS ota elementdan avlod elementga meros olish mexanizmidan foydalanadi. Shu sababli ishlab chiquvchi avval belgilangan uslublarga asoslanib, turli uslublarni belgilashi mumkin.

1990-yillarning o‘rtalarida Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsorsiumi (W3C) CSS’ga qiziqish bildira boshladi va 1996-yil dekabr oyida CSS1 tavsiyasi e’lon qilindi.

1-daraja (CSS1)

W3C tavsiyasi, 17-dekabr 1996-yilda qabul qilingan, 11-yanvar 1999-yilda tuzatilgan. Ushbu tavsiya quyidagi imkoniyatlarni taqdim etgan:

  • Shrift parametrlari. Shrift garniturasi va o‘lchamini, shuningdek, uning oddiy, kursiv yoki yarim qalin uslubini belgilash imkoniyati.
  • Ranglar. Spetsifikatsiya matn, fon, ramka va sahifaning boshqa elementlari ranglarini belgilashga imkon beradi.
  • Matn atributlari. Harflar orasidagi intervalni, so‘zlar orasidagi masofani va satr balandligini (ya’ni satrlar orasidagi masofani) belgilash imkoniyati.
  • Matn, tasvirlar, jadvallar va boshqa elementlarni tekislash.
  • Bloklarning balandlik, kenglik, ichki (padding ) va tashqi (margin ) bo‘shliqlari hamda ramkalari kabi xossalari. Spetsifikatsiyada elementlarning joylashuvini belgilash uchun cheklangan vositalar, masalan, float va clear.

2-daraja (CSS2)

W3C tavsiyasi, 12-may 1998-yilda qabul qilingan. CSS1 asosida yaratilgan va ayrim istisnolardan tashqari, orqaga qarab moslikni saqlab qolgan. Quyidagi funksiyalar qo‘shilgan:

  • Blokli maket. Nisbiy, mutlaq va qat’iy joylashtirish usullari paydo bo‘ldi. Bu elementlarning sahifa bo‘ylab joylashuvini boshqarish imkonini beradi, jadvalli maketdan foydalanmasdan.
  • Media turlari. Turli axborot vositalari uchun har xil uslublarni belgilash mumkin (masalan, monitor, printer, cho‘ntak shaxsiy kompyuteri).
  • Ovozli uslublar jadvallari. Ovozli axborot vositalari (masalan, saytning ko‘zi ojiz foydalanuvchilari) uchun ovoz, balandlik va hokazolarni belgilaydi.
  • Sahifali media. Masalan, chop etishda juft va toq sahifalardagi elementlar uchun turli uslublarni belgilash imkonini beradi.
  • Selektorlarning kengaytirilgan mexanizmi.
  • Kursorlar.
  • Generatsiya qilinadigan mazmun. Asl hujjatda mavjud bo‘lmagan mazmunni kerakli elementdan oldin yoki keyin qo‘shish imkonini beradi.

Hozirgi vaqtda W3C CSS2’ni qo‘llab-quvvatlamaydi va CSS2.1’dan foydalanishni tavsiya qiladi.

2-daraja, 1-tahrir (CSS2.1)

W3C tavsiyasi, 7-iyun 2011-yilda qabul qilingan.

CSS2.1 CSS2 asosida yaratilgan. Xatolar tuzatilishidan tashqari, yangi tahrirda spetsifikatsiyaning ayrim qismlari o‘zgartirilgan, ba’zilari esa[qaysilari?]butunlay olib tashlangan. Olib tashlangan qismlar kelajakda CSS3’ga qo‘shilishi mumkin.

3-daraja (CSS3)

CSS3 taksonomiyasi va holati:
● Tavsiya
● Tavsiyaga nomzod
● So‘nggi chaqiriq
● Ishchi qoralama

CSS3 (ingl. Cascading Style Sheets 3 — uchinchi avlod kaskadli uslublar jadvallari — faol ishlab chiqilayotgan CSS spetsifikatsiyasi. U formal til bo‘lib, belgilash tili yordamida amalga oshiriladi. CSS1, CSS2 va CSS2.1 bilan taqqoslaganda, bu eng keng ko‘lamli tahrirdir. CSS3’ning asosiy xususiyati — JS dan foydalanmasdan animatsiyalangan elementlar yaratish, chiziqli va radial gradientlar, soyalar, tekislash va boshqa imkoniyatlarni qo‘llab-quvvatlashdir.

Asosan veb-sahifalarning tashqi ko‘rinishini tavsiflash va bezash vositasi sifatida ishlatiladi. Ular belgilash tillari HTML va XHTML yordamida yoziladi, biroq CSS’dan istalgan XML-hujjatlar uchun, masalan, SVG yoki XUL.

Ishlab chiqilayotgan versiya (barcha modullar ro‘yxati).

Oldingi versiyalardan farqli ravishda, spetsifikatsiya modullarga bo‘lingan bo‘lib, ularning har biri mustaqil ravishda ishlab chiqiladi va rivojlantiriladi. CSS3 CSS2.1 asosida yaratilgan, mavjud xossalar va qiymatlarni to‘ldiradi hamda yangilarini qo‘shadi.

Yangiliklar blok burchaklarini yumaloqlash kabi kichik o‘zgarishlardan tortib, animatsiya) va, ehtimol, o‘zgaruvchilarni.

4-daraja (CSS4)

Ishlab chiqilmoqda: W3C tomonidan 29-sentabr 2011-yildan boshlab.

CSS4 modullari CSS3 asosida yaratilgan va uni yangi xossalar hamda qiymatlar bilan to‘ldiradi. Hozircha ularning barchasi qoralama (working draft) ko‘rinishida mavjud.

Masalan:

Brauzerlarning CSS’ni qo‘llab-quvvatlashi

CSS standartini eng to‘liq qo‘llab-quvvatlaydigan brauzerlar quyidagi renderlash mexanizmlarida ishlaydi: Gecko (Mozilla Firefox va boshqalar), WebKit (Safari, Arora, Google Chrome) va Presto (Opera) brauzerlardir.

Ilgari eng keng tarqalgan brauzer bo‘lgan Internet Explorer 6 CSS’ni to‘liq qo‘llab-quvvatlamaydi.

Oradan yetti yil o‘tib chiqqan Internet Explorer 7 CSS’ni qo‘llab-quvvatlash darajasini sezilarli yaxshiladi, biroq unda hali ham ko‘plab xatolar mavjud edi.

Internet Explorer 8’da CSS 2.1’ni to‘liq va CSS 3’ni qisman qo‘llab-quvvatlaydigan yangi dvijok ishlatiladi.

Brauzerning veb-standartlarni, jumladan, CSS standartining turli qismlarini qo‘llab-quvvatlashini tekshirish uchun Acid.

Turli blok modellari

Konsorsiumning CSS standartlarida W3C modeli qo‘llanadi. Unda width xossasi blok mazmunining kengligini belgilaydi, ichki bo‘shliqlar va ramkalar esa bu kenglikka kiritilmaydi. Internet Explorerning dastlabki 4- va 5-versiyalarida esa o‘ziga xos model joriy etilgan: unda width blok ramkalari orasidagi masofani, shu jumladan, ichki bo‘shliqlarni (padding ) va ramkalarni (border ) ham belgilaydi. Internet Explorer 5’dan tashqari, bu modelni quyidagi brauzerlar ham tushunadi: Netscape 4 va Opera 7. W3C’ning standart modeli IE’da faqat oltinchi versiyadan boshlab qo‘llab-quvvatlangan.

CSS3 ishlab chiqish standartida bu muammoni hal qilish uchun box-sizing xossasi quyidagi qiymatlarga ega: content-box qiymati W3C standart modelidan foydalanishni bildiradi, border-box qiymati esa IE 5 modelidan foydalanishni bildiradi.

Brauzerda Mozilla ushbu xossaning o‘z «ishchi» nomi -moz-box-sizing ostida qo‘llab-quvvatlanib, yana bir qiymat — padding-box, shu tariqa uchinchi blok modeli yaratildi. Unda width — blok mazmuni va ichki bo‘shliqlarining o‘lchami, ramkalar esa hisobga olinmaydi.

CSS-filtrlar

Turli brauzerlarda CSS’ning har xil amalga oshirilishi veb-ishlab chiquvchilarni sahifaning barcha brauzerlarda bir xil ko‘rinishini ta’minlash yo‘llarini izlashga majbur qiladi. CSS-filtrlar (ko‘pincha CSS-haklar deb ham ataladi) uslublarni turli elementlarga tanlab qo‘llash imkonini beradi. Masalan, ma’lumki, Internet Explorer 6 quyidagi ko‘rinishdagi selektorlardan foydalanadigan qoidalarni qo‘llaydi: * html селектор (bu filtr «star html bug»). W3C va IE blok modellari rejimida ishlaganda, blokni kenglikda ko‘rsatishi uchun quyidagi kodni yozish mumkin:#someblock kengligi 100 piksel va ichki bo‘shliqlari 10 piksel bo‘lgan holda ko‘rsatish uchun quyidagi kodni yozish mumkin:

/* Модель W3C - 80px ширина содержимого и 10px отступы с каждой стороны */
#someblock { width: 80px; padding: 10px; }
/* Следующее правило применит только IE6. */
* html #someblock { width: 100px; padding: 10px; }

Internet Explorer uchun qoidalarni tanlab qo‘llashning yana bir usuli — shartli izohlar.

Xavfsizlik

2010-yilda qo‘llab-quvvatlangan Internet Explorer versiyalarining barchasi zaiflikka ega edi: brauzer kaskadli uslublarni (CSS) qayta ishlaganda, initsializatsiya qilinmagan xotira yuzaga kelishi mumkin edi. Keyinchalik bu xotiradan foydalanuvchi kompyuterida zararli kodni masofadan ishga tushirish uchun foydalanish mumkin bo‘lgan.

CSS-freymvork

CSS-freymvork (shuningdek, veb-dizayn freymvorki deb ham ataladi) — bu sahifa maketini tuzuvchi mutaxassis ishini soddalashtirish, ishlab chiqishni tezlashtirish va maketdagi xatolarni (brauzerlarning turli versiyalari o‘rtasidagi moslik muammolari va hokazo) imkon qadar kamaytirish uchun yaratilgan, oldindan tayyorlangan CSS kutubxonasidir. Dasturlash skript tillarining kutubxonalari singari, odatda tashqi .css fayli ko‘rinishidagi CSS-freymvorklar loyihaga «ulanadi» (veb-sahifaning sarlavha qismiga qo‘shiladi). Bu maket tuzishning nozik jihatlarini yaxshi bilmaydigan dasturchi yoki dizaynerga ham HTML-maketni to‘g‘ri yaratish imkonini beradi.

CSS kengaytmalari

Sahifa maketini tuzishda ko‘pincha bir xil qiymatdan ko‘p marta foydalanishga to‘g‘ri keladi: bir xil rang, bir xil shrift. Agar bu qiymatni o‘zgartirish kerak bo‘lsa, uni ko‘plab joylarda almashtirishga to‘g‘ri keladi.

Bu muammolarni hal qilish va ishlab chiqishni tezlashtirish uchun CSS tilining bir nechta kengaytmalari (preprotsessorlari) mavjud. Ular kengaytma uchun CSS kodi yaroqli kod bo‘lishi, biroq aksincha bo‘lmasligi ma’nosida kengaytma hisoblanadi. «Kengaytirilgan CSS» kodidan brauzer tushunadigan oddiy CSS-fayl hosil qilish uchun kompilyatsiya bajarilishi kerak. Kompilyatsiya bir necha xil bo‘lishi mumkin:

  • mijoz tomonida, sahifa ishga tushirilayotganda (JavaScript)
  • server tomonida, sahifa ishga tushirilayotganda
  • sayt maketi tayyorlanayotgan vaqtda maxsus kompilyator yordamida

CSS kengaytmalari (preprotsessorlari) misollari:

Adabiyotlar

  • Devid Soyer Makfarland. CSS bo‘yicha yangi keng qamrovli qo‘llanma = CSS: Yetishmayotgan qo‘llanma. — Sankt-Peterburg: Piter, 2017. — 720 b. — 1000 nusxa — ISBN 978-5-496-02080-0.
  • Ed Tittel, Jeff Nobl. Yangi boshlovchilar uchun HTML, XHTML va CSS, 7-nashr = HTML, XHTML va CSS — yangi boshlovchilar uchun, 7-nashr. — Moskva: «Dialektika», 2011. — 400 b. — ISBN 978-5-8459-1752-2.
  • Stiven Shafer. HTML, XHTML va CSS. Foydalanuvchi uchun qo‘llanma, 5-nashr = HTML, XHTML va CSS bo‘yicha mukammal qo‘llanma, 5-nashr. — Moskva: «Dialektika», 2011. — 656 b. — ISBN 978-5-8459-1676-1.

Havolalar

Ingliz tilidagi manbalar

Rus tilidagi manbalar