Og‘irlik markazi haaqida

Uchburchakning massa markazi

Massa markazi (shuningdek, inertsiya markazi) — geometrik nuqta, uning joylashuvi massaning jismdagi taqsimlanishi bilan belgilanadi, siljishi esa harakatni, ya’ni jism yoki mexanik tizimning yaxlit holdagi harakatini tavsiflaydi. Radius-vektori ushbu nuqta uchun quyidagi formula bilan aniqlanadi

r→c=(∫ρ(r→)dV)−1∫ρ(r→)r→dV,

bu yerda ρ(r→) — koordinatalarga bog‘liq zichlik, integrallash esa jismning butun hajmi bo‘yicha bajariladi. Massa markazi jismning ichida ham, tashqarisida ham joylashishi mumkin.

Massa markazi tushunchasidan va unga bog‘langan koordinatalar tizimidan foydalanish mexanikaning ko‘plab amaliy masalalarida qulay bo‘lib, hisoblashlarni soddalashtiradi. Agar mexanik tizimga tashqi kuchlar ta’sir etmasa, uning massa markazi kattaligi va yo‘nalishi o‘zgarmaydigan tezlik bilan harakatlanadi.

Jovanni Cheva massa markazlarini geometrik masalalarni yechishda qo‘llagan; buning natijasida Menelay teoremalari va Cheva teoremalari.

Moddiy nuqtalar va jismlar bir jinsli gravitatsion maydonda bo‘lganda massa markazi og‘irlik markaziga mos keladi, biroq umumiy holda bular turli tushunchalardir.

Klassik mexanikada massa markazi

Ta’rif

Tizimning massa markazi (inertsiya markazi)ning moddiy nuqtalar tizimidagi o‘rni klassik mexanikada quyidagicha aniqlanadi:

r→c=∑imir→i∑imi,

bu yerda r→c — massa markazining radius-vektori, r→i — tizimdagi i-chi nuqtaning radius-vektori, mi — massa: i-chi nuqtaning massasi.

Massa uzluksiz taqsimlangan holda:

r→c=1M∫Vρ(r→)r→dV,
M=∫Vρ(r→)dV,

bu yerda M — tizimning umumiy massasi, V — hajm, ρ — zichlik. Shunday qilib, massa markazi jism yoki zarralar tizimida massaning qanday taqsimlanganini tavsiflaydi.

Agar tizim moddiy nuqtalardan emas, balki massalari Mi bo‘lgan o‘lchamli jismlardan tashkil topsa, bunday tizim massa markazining radius-vektori Rc jismlarning massa markazlari radius-vektorlari Rci bilan quyidagi munosabat orqali bog‘lanadi:

R→c=∑iMiR→ci∑iMi.

Haqiqatan, massalari M1,M2,...MN. bo‘lgan bir nechta moddiy nuqtalar tizimi berilgan bo‘lsin. R→cn n-chi tizimning radius-vektori:

R→cn=∑inminr→in∑inmin=∑inminr→inMn, n=1,2,...N.
R→c=∑n(∑inminr→inMn⋅Mn)∑nMn=∑iMiR→ci∑iMi.

Zichligi uzluksiz taqsimlangan o‘lchamli jismlarga o‘tilganda formulalardagi yig‘indilar o‘rniga integrallar keladi va natija o‘zgarmaydi.

Boshqacha aytganda, o‘lchamli jismlar uchun ham tuzilishi jihatidan moddiy nuqtalar uchun ishlatiladigan formulaga mos keluvchi formula o‘rinlidir.

Misollar

Bir jinsli yassi shakllarning massa markazlari

Bir jinsli yassi shakl massa markazining koordinatalarini quyidagi formulalar orqali hisoblash mumkin (ular Papp — Guldin teoremalari):

xs=Vy2πS va ys=Vx2πS, bu yerda Vx,Vy — shaklni tegishli o‘q atrofida aylantirishdan hosil bo‘lgan jismning hajmi, S — shaklning yuzasi.

Bir jinsli shakllar perimetrlarining massa markazlari

Qo‘llanilishi

Massa markazi tushunchasi fizikada, ayniqsa mexanikada keng qo‘llaniladi.

Qattiq jismning harakatini ikki harakatning superpozitsiyasi sifatida tasvirlash mumkin: massa markazining harakati va jismning aylanma harakati (uning massa markazi atrofida). Bunda massa markazi xuddi shu massaga ega, ammo o‘lchamlari cheksiz kichik bo‘lgan jism (moddiy nuqta) qanday harakatlansa, shunday harakat qiladi. Bu, xususan, bunday harakatni tavsiflash uchun barcha Nyuton qonunlari qo‘llanishi mumkinligini anglatadi. Ko‘p hollarda jismning o‘lchami va shaklini umuman hisobga olmay, faqat massa markazining harakatini o‘rganish kifoya.

Yopiq tizimning harakatini ko‘pincha uning massa markaziga bog‘langan sanoq tizimida ko‘rib chiqish qulay. Bunday sanoq tizimi massa markazi sanoq tizimi (M-tizim) yoki inertsiya markazi sanoq tizimi deb ataladi. Unda yopiq tizimning umumiy impulsi har doim nolga teng bo‘ladi, bu esa uning harakat tenglamalarini soddalashtirishga imkon beradi.

Relyativistik mexanikada massa markazi

Yuqori tezliklarda (taxminan yorug‘lik tezligiga yaqin), masalan, elementar zarralar fizikasida tizim dinamikasini tavsiflash uchun maxsus nisbiylik nazariyasi qo‘llaniladi. Relyativistik mexanikada (maxsus nisbiylik nazariyasida) massa markazi va massa markazi sanoq tizimi ham eng muhim tushunchalardan hisoblanadi, biroq massa markazining ta’rifi o‘zgaradi:

r→c=∑ir→iEi∑iEi,

bu yerda r→c — massa markazining radius-vektori, r→i — tizimdagi i-chi zarraning radius-vektori, Ei — to‘liq energiya i-chi zarraga tegishli.

Bu ta’rif faqat o‘zaro ta’sirlashmaydigan zarralar tizimlariga tegishli. O‘zaro ta’sirlashuvchi zarralar holatida ta’rifga zarralar hosil qiladigan maydonning impulsi va energiyasi ham aniq kiritilishi kerak.

Xatoga yo‘l qo‘ymaslik uchun maxsus nisbiylik nazariyasida massa markazi massa taqsimoti bilan emas, balki energiya taqsimoti bilan tavsiflanishini tushunish muhim. Landau va Lifshitsning nazariy fizika kursida «inertsiya markazi» atamasiga ustunlik beriladi. G‘arbning elementar zarralar haqidagi ilmiy adabiyotlarida «massa markazi» atamasi ishlatiladi (ingl. center-of-mass): ikkala atama bir xil ma’noni anglatadi.

Relyativistik mexanikada massa markazining tezligini quyidagi formula bilan topish mumkin:

v→c=c2∑iEi⋅∑ip→i.

Turdosh tushunchalar

Baritsentr

Osmon jismlarining baritsentr atrofidagi harakati.

«Massa markazi» atamasi baritsentr tushunchasining ma’nolaridan biriga mos keladi (so‘z qadimgi yunoncha βαρύς — «og‘ir» va κέντρον — «markaz» so‘zlaridan kelib chiqqan), ammo bu atama, asosan, astrofizika va osmon mexanikasi masalalarida ishlatiladi. Baritsentr bir nechta osmon jismlarining umumiy massa markazi bo‘lib, jismlar uning atrofida harakatlanadi. Sayyora va yulduzning birgalikdagi harakati (rasmga qarang) yoki qo‘shaloq yulduzlar tarkibiy qismlarining harakati bunga misol bo‘la oladi. Bunday holatda massa markazi (baritsentr) uzunligi l bo‘lgan, massalari m1 va m2 bo‘lgan jismlarni tutashtiruvchi kesmada, birinchi jismdan s=m2l/(m1+m2) masofada joylashadi. Birinchi jismning massasi m1.

«baritsentr» atamasining yana bir ma’nosi fizikadan ko‘ra ko‘proq geometriyaga tegishlidir; bu holda baritsentr koordinatasining ifodasi massa markazi formulasidan zichlikning qatnashmasligi bilan farq qiladi (go‘yoki har doim ρ= const bo‘lgandek).

Og‘irlik markazi

Og‘irlik markazi (bu holatda massa markaziga teng): namoyish

Jismning massa markazini og‘irlik markazi bilan chalkashtirmaslik kerak.

Og‘irlik markazi — mexanik tizimga ta’sir qiluvchi kuch momentlari (og‘irlik kuchlari)ning aynan shu nuqtaga nisbatan yig‘indisi nolga teng bo‘ladigan nuqta. Masalan, qattiq sterjen bilan tutashtirilgan bir xil massali ikkita jism bir jinsli bo‘lmagan gravitatsion maydonga (masalan, sayyora maydoniga) joylashtirilsa, massa markazi sterjenning o‘rtasida bo‘ladi, og‘irlik markazi esa sterjenning sayyoraga yaqinroq uchiga siljiydi: og‘irlik P = m·g erkin tushish tezlanishi g ga bog‘liq, bu tezlanish balandlik ortishi bilan kamayadi.

Bir jinsli gravitatsion maydonda og‘irlik markazi har doim massa markaziga mos keladi. Koinotga oid bo‘lmagan masalalarda gravitatsion maydonni odatda jism hajmi doirasida o‘zgarmas deb hisoblash mumkin. Shu sabab amalda bu ikki markaz deyarli bir joyda bo‘ladi.

Shu sababli massa markazi va og‘irlik markazi atamalari geometriya, statika va shu kabi sohalarda qo‘llanganda ko‘pincha bir xil ma’noni bildiradi. Bu sohalarda mazkur atamalar fizikadagiga qaraganda ko‘proq ko‘chma ma’noda ishlatiladi va ularning tengligi bilvosita nazarda tutiladi (chunki haqiqiy gravitatsion maydon bo‘lmaganda, uning bir jinsli emasligini hisobga olish ham ma’nosiz). Bunday qo‘llanishlarda an’anaviy ravishda ikkala atama sinonim hisoblanadi; ko‘pincha «og‘irlik markazi» atamasi shunchaki tarixan qadimiyroq bo‘lgani uchun afzal ko‘riladi.

Adabiyotlar