Kaloriya nima

Kaloriya
cal, kal
Kattalik energiya
Turi hosilaviy

Kaloriya (lot. calor — issiqlik, jazirama) — issiqlik miqdorining tizimdan tashqari o‘lchov birligi; 1 gramm suvni 19,5 dan 20,5 Selsiy darajagacha isitish uchun zarur energiya. Hozirda qiymatlari bir-biridan ozgina farqlanadigan kaloriyaning uch turi aniqlangan va qo‘llanadi. Rossiya Federatsiyasida kaloriyaning har uchala turidan ham «sanoat» sohasida tizimdan tashqari o‘lchov birliklari sifatida muddatsiz foydalanishga ruxsat berilgan. Shu bilan birga, Xalqaro qonuniy metrologiya tashkiloti (MOZM) kaloriyani «hozir qo‘llanayotgan joylarda imkon qadar tezroq muomaladan chiqarilishi va qo‘llanmayotgan joylarda esa joriy etilmasligi kerak bo‘lgan» o‘lchov birliklari qatoriga kiritadi. «Kaloriya» atamasini birinchi bo‘lib qo‘llagan olim — shved fizigi Iogann Vilke (1732—1796).

Etimologiyasi va tarixi

Bu so‘z frans. calorie so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, u o‘z navbatida lot. calor so‘ziga borib taqaladi va «issiqlik» degan ma’noni anglatadi. Ilgari «kichik kaloriya» (hozirgi kaloriya) va «katta kaloriya» (hozirgi kilokaloriya) atamalari ham keng tarqalgan edi. «Katta» kaloriyani ilk bor Nikola Kleman-Dezorm 1819—1824 yillardagi ma’ruzalarida issiqlik energiyasi birligi sifatida taqdim etgan. «Kichik» kaloriyani 1852 yilda kimyogar Per Antuan Favr va fizik Iogann T. Zilberman joriy etishgan. 1879 yilda Marselen Bertlo gramm-kaloriya (hozirgi kaloriya) va kilogramm-kaloriya (hozirgi kilokaloriya) o‘rtasidagi farqni belgilagan.

Oziqlanishda kilogramm-kaloriyadan (kkal) foydalanishni Ueslian universiteti professori Uilbur Olin Etuoter 1887 yilda taklif qilgan.

Zamonaviy kaloriya (kal) birinchi marta SGS tizimining birligi sifatida 1896 yilda shu tizimda avvaldan mavjud bo‘lgan energiya birligi — erg bilan birga tan olingan (erg birligini birinchi marta 1864 yilda Klauzius «ergon» nomi bilan taklif qilgan, 1882 yilda esa u rasman qabul qilingan).

1928 yildayoq kaloriyaning ikkita asosiy ta’rifi tufayli yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan chalkashliklar haqida jiddiy e’tirozlar bildirilgan va ularni farqlash uchun bosh harfdan foydalanish maqsadga muvofiqmi, degan savol qo‘yilgan. 1948 yilda O‘lchovlar va tarozilar bo‘yicha to‘qqizinchi Bosh konferensiyada kaloriyadan foydalanish rasman ma’qullanmagan.

Ta’riflar

Kaloriyani ta’riflashning umumiy yondashuvi suvning solishtirma issiqlik sig‘imiga asoslanadi: kaloriya 1 gramm suvni 1 Selsiy darajaga, standart atmosfera bosimi 101 325 Pa bo‘lganda isitish uchun zarur issiqlik miqdori sifatida belgilanadi. Biroq suvning issiqlik sig‘imi haroratga bog‘liq bo‘lgani sababli, bunday ta’riflangan kaloriya qiymati ham isitish sharoitiga qarab o‘zgaradi. Shu sabab va tarixiy omillar tufayli kaloriyaning bir necha turi mavjud bo‘lib, ulardan quyidagilari eng ko‘p ishlatiladi:

  • Kaloriya (xalqaro kaloriya) (ruscha belgilanishi: кал; xalqaro belgilanishi: cal), 1 кал = 4,1868 Дж (aniq).
  • Termokimyoviy kaloriya (ruscha belgilanishi: калТХ; xalqaro belgilanishi: calth), 1 калТХ = 4,1840 Дж (aniq).
  • 15 darajali kaloriya (ruscha belgilanishi: кал15; xalqaro belgilanishi: cal15), 1 кал15 ≈ 4,1855 Дж.

Bu uch o‘lchov birligi orasidagi farq 0,07 % dan kichik, shuning uchun yuqori aniqlik talab etilmaydigan hisoblash va o‘lchashlarda ularni bir-birining o‘rnida ishlatish mumkin.

Shuningdek, 0 darajali kaloriya, 20 darajali kaloriya, 25 darajali kaloriya va o‘rtacha kaloriya ham qo‘llangan. Xususan, SSSRda 1934—1957 yillarda 20 darajali kaloriya standartlashtirilgan va ishlatilgan; uning qiymati 0,02 % aniqlik bilan 1 gramm suvni 19,5 dan 20,5 Selsiy darajagacha isitish uchun zarur issiqlik miqdoriga teng bo‘lgan (4,181 Дж).

Xalqaro kaloriya 1929 yilda Londonda suv va bug‘ning xossalariga bag‘ishlangan 1-jahon konferensiyasida joriy qilingan. Uning qiymati 1/861100 ulush sifatida «xalqaro» kilovatt-soat birligiga nisbatan belgilangan (bu birlik SI tizimida vatt qayta ta’riflangani sababli hozirgi ta’rifdan farq qiladi: 1 mutlaq vatt yoki SI vatti eski «xalqaro» vattning taxminan 1,00019 baravariga teng bo‘lib, bu eski vatt 1909—1948 yillarda qo‘llangan).

Ilgari kaloriya energiya, ish va issiqlik miqdorini o‘lchashda keng qo‘llangan; yoqilg‘ining «kaloriyaliligi» deb uning yonish issiqligi tushunilgan. Hozirgi kunda SI tizimiga o‘tilganiga qaramay, issiqlik energetikasi, isitish tizimlari va kommunal xo‘jalikda ko‘pincha karrali birlik — issiqlik energiyasi miqdorini o‘lchash birligi bo‘lgan gigakaloriya (Гкал) (109 kaloriya) ishlatiladi. issiqlik quvvatini o‘lchashda Гкал/ч (soatiga gigakaloriya) hosila birligidan foydalaniladi. U asbob-uskunalar bir birlik vaqt ichida ishlab chiqargan yoki iste’mol qilgan issiqlik miqdorini tavsiflaydi.

Bundan tashqari, kaloriya oziq-ovqat mahsulotlarining energiya qiymatini («kaloriyaliligini») baholash uchun ishlatiladi. Odatda, energiya qiymati kilokaloriyalarda (kkal) ko‘rsatiladi. Dietologiya va unga yaqin sohalarda tushunmovchilik yuzaga kelmaydigan hollarda kilo- old qo‘shimchasi ko‘pincha tushirib qoldiriladi, ya’ni oziq-ovqat energiya qiymatini bildiruvchi kilokaloriya oddiygina kaloriya deb ataladi. Buning tarixiy sababi bor: ilgari kaloriya va kilokaloriya mos ravishda quyidagi nomlar bilan atalgan: kichik kaloriya va katta kaloriya.

Energiya miqdorini ifodalashda, shuningdek, megakaloriya (1 Мкал = 106 kal) va terakaloriya (1 Ткал = 1012 kal) birliklaridan foydalaniladi.

Karrali birliklar Ulushli birliklar
qiymati nomi belgilanishi qiymati nomi belgilanishi
101 кал dekakaloriya дакал dacal 10−1 кал detsikaloriya дкал dcal
102 кал gektokaloriya гкал hcal 10−2 кал santikaloriya скал ccal
103 кал kilokaloriya ккал kcal 10−3 кал millikaloriya мкал mcal
106 кал megakaloriya Мкал Mcal 10−6 кал mikrokaloriya мккал µcal
109 кал gigakaloriya Гкал Gcal 10−9 кал nanokaloriya нкал ncal
1012 кал terakaloriya Ткал Tcal 10−12 кал pikokaloriya пкал pcal
1015 кал petakaloriya Пкал Pcal 10−15 кал femtokaloriya фкал fcal
1018 кал eksakaloriya Экал Ecal 10−18 кал attokaloriya акал acal
1021 кал zettakaloriya Зкал Zcal 10−21 кал zeptokaloriya зкал zcal
1024 кал yottakaloriya Икал Ycal 10−24 кал yoqtokaloriya икал ycal
1027 кал ronnakaloriya Рнкал Rcal 10−27 кал rontokaloriya рнкал rcal
1030 кал kvettakaloriya Квкал Qcal 10−30 кал kvektokaloriya квкал qcal
 qo‘llash tavsiya etiladi  qo‘llash tavsiya etilmaydi

Boshqa birliklar bilan bog‘liqligi

Quyida standart xalqaro kaloriya qabul qilingan: 1 кал = 4,1868 Дж.

Bog‘liq birliklar

Frigoriya

Sovitish texnikasida qo‘llanadigan, son jihatdan manfiy ishora bilan olingan bir kilokaloriyaga teng sovuqlik o‘lchov birligi. Bir frigoriya minus bir kilokaloriyaga teng.

Termiya

Issiqlik miqdori birligi bo‘lib, son jihatdan 1 megakaloriyaga (106 kaloriyaga) teng.

Britaniya issiqlik birligi

BTU (Britaniya issiqlik birligi) — ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda issiqlik energiyasini o‘lchash uchun ishlatiladigan birlik. Uning ta’rifi uslubiy jihatdan kaloriya ta’rifiga yaqin, biroq imperiya o‘lchov birliklariga asoslanadi: 1 BTU 1 funt suv haroratini 1 Farengeyt darajasi miqdorida oshirish uchun zarur energiyaga teng. Son jihatdan 251,7 kaloriyaga teng.

TNT kilotonnasi

Portlash jarayonlarida ajralib chiqadigan energiyani o‘lchash uchun trotil ekvivalentidan foydalaniladi. 1 gramm trotil (trinitrotoluol, TNT) portlaganda ajraladigan energiya 1 kilokaloriyaga deyarli teng (farq bir necha foiz doirasida) bo‘lgani uchun 1 kilotonna TNT energiyasi shartli ravishda 1 termokimyoviy terakaloriyaga teng deb qabul qilinadi (1012 kaloriyaТХ).

Kaloriyalilik

Oziq moddasi Bir grammga kilokaloriya
Uglevodlar 3,75
Oqsillar 4
Yog‘lar 9
Etil spirti 7

Taomning kaloriyaliligi yoki energiya qiymati deganda uni organizm to‘liq o‘zlashtirganda oladigan energiya miqdori tushuniladi. Oziq-ovqatning to‘liq energiya qiymatini aniqlash uchun uni kalorimetrda yoqib, kalorimetrni o‘rab turgan suv hammomiga ajralib chiqadigan issiqlik o‘lchanadi. Insonning energiya sarfi ham shunga o‘xshash tarzda o‘lchanadi: kalorimetrning germetik kamerasida inson ajratadigan issiqlik o‘lchanadi va u «sarflangan» kaloriyalarga aylantiriladi. Shu tariqa oziq-ovqatning fiziologik energiya qiymatini aniqlash mumkin. Shu usul orqali istalgan insonning yashashi va faoliyat yuritishi uchun zarur energiyani ham hisoblash mumkin. Jadvalda ushbu tajribalarning empirik natijalari keltirilgan bo‘lib, mahsulot qadoqlaridagi energiya qiymati shu natijalar asosida hisoblanadi. Sun’iy yog‘lar (margarinlar) va dengiz mahsulotlari yog‘larining energiya samaradorligi 4—8,5 ккал/г bo‘ladi, shu sabab ulushining umumiy yog‘ miqdoridagi taxminiy qiymatini aniqlash mumkin.

Adabiyotlar

Havolalar