


Insonning ko‘rish qobiliyati (ko‘rish orqali idrok etish) — insonning axborot qabul qilish qobiliyati. Bunda inson idrok etish jarayoni uchun zarur axborotni elektromagnit nurlanishning yorug‘lik diapazonidagi qismini ko‘rish tizimi yordamida o‘zgartirish orqali oladi.
Yorug‘lik signaliga ishlov berish ko‘zning to‘r pardasida boshlanadi. So‘ng fotoretseptorlar qo‘zg‘aladi, ko‘rish axboroti neyron qatlamlarda uzatiladi va qayta ishlanadi, natijada bosh miya katta yarimsharlari po‘stlog‘ining ensa bo‘lagida ko‘rish tasviri shakllanadi.
Mavjud hisob-kitoblarga ko‘ra, insonning ko‘rish tizimi axborotni soniyasiga 10 million bit tezlikda qayta ishlaydi. Insonning sezgi a’zolari orqali keladigan axborotni qayta ishlashning umumiy tezligi esa soniyasiga taxminan 11 million bitni tashkil etadi.
Umumiy ma’lumotlar


Ko‘rish orqali idrok etish jarayoni ko‘p bosqichli bo‘lgani sababli uning ayrim xususiyatlari turli fanlar — optika (jumladan, biofizika), psixologiya, fiziologiya, kimyo (biokimyo) nuqtayi nazaridan o‘rganiladi. Idrok etishning har bir bosqichida buzilishlar, xatolar va uzilishlar yuzaga keladi, biroq inson miyasi kelgan axborotni qayta ishlaydi va zarur tuzatishlar kiritadi. Bu jarayonlar ongli ravishda sezilmaydi va buzilishlarni ko‘p darajali avtomatik tuzatish orqali amalga oshadi. Shu tariqa sferik va xromatik aberratsiyalar, ko‘r dog‘ ta’siri bartaraf etiladi, ranglarni tuzatish amalga oshiriladi, stereoskopik tasvir shakllanadi va hokazo. Axborotni ong ostida qayta ishlash yetarli bo‘lmagan yoki haddan tashqari kuchaygan hollarda optik illyuziyalar yuzaga keladi.
Mashhur britaniyalik neyrofiziolog Richard Masland (Richard H. Masland) fikricha, ko‘rish fiziologiyasida hali noma’lum jihatlar ko‘p, ko‘rishning oliy markazlari esa faqat umumiy tarzda o‘rganilgan.
Ko‘zning optik tizimi

To‘r pardaga qorachiq orqali tushadigan yorug‘lik kuchi qorachiq hajmini rangdor parda yordamida o‘zgartirish orqali boshqariladi. Rangdor parda ko‘zning optik diafragmasi vazifasini bajaradi. Juda yorqin yorug‘likdan qo‘shimcha himoya ko‘zni qisish yoki qovoqlarni yumish orqali ta’minlanadi.
Tasvir proyeksiyalarining o‘zgarishi
- Ikkala ko‘zning ko‘rish nervlari xiazmada qisman kesishganidan keyin o‘ng tomondagi ko‘rish yo‘li orqali talamusning o‘ng ko‘rish bo‘rtmalariga ikkala ko‘z ko‘rish maydonining chap yarmi haqidagi axborotni olib boruvchi nerv tutamlari yetib keladi. Chap yo‘l orqali esa o‘ng yarmi haqidagi axborot uzatiladi.
- Talamusdan keyin ko‘zlar qabul qilgan tasvirning (buyumlarning) ikki yarmi haqidagi axborot ham alohida uzatiladi: o‘ng va chap qismlar bosh miyaning ko‘rish po‘stlog‘i yarimlariga yetkaziladi.
- Ko‘rish po‘stlog‘ida har bir ko‘zdan kelgan tasvir yarimlari haqidagi axborot taqqoslanib, ikkala ko‘zning yagona umumiy tasviriga aylantiriladi. Bunda ko‘zning optik tizimi teskari aylantirgan tasvirlar 180° ga qayta moslashtiriladi.
Ko‘zning spektral sezgirligi

Evolyutsiya davomida yorug‘likka sezgir retseptorlar Yer yuzasiga yetib keladigan va dengiz hamda okean suvlarida yaxshi tarqaladigan Quyosh nurlanishiga moslashgan. Yer atmosferasining sezilarli darajada shaffof bo‘lgan sohasi faqat to‘lqin uzunliklari 300—1500 nm diapazonida mavjud. Ultrabinafsha sohada shaffoflik ultrabinafsha nurlarning ozon qatlami hamda suv tomonidan yutilishi, infraqizil sohada esa suv tomonidan yutilishi bilan cheklanadi. Shuning uchun spektrning nisbatan tor ko‘rinadigan qismiga Yer yuzasidagi Quyosh nurlanishi energiyasining 40 % dan ortig‘i to‘g‘ri keladi.
Inson ko‘zi elektromagnit nurlanishning 400—750 nm to‘lqin uzunliklari diapazoniga (ko‘rinadigan nurlanish) sezgir. Ko‘z to‘r pardasi bundan qisqaroq to‘lqinli nurlanishni ham sezadi, biroq spektrning ushbu qismida ko‘z sezgirligi gavharning past shaffofligi bilan cheklanadi. Bu xususiyat to‘r pardani ultrabinafsha nurlarning zararli ta’siridan himoya qiladi.
Inson ko‘rish fiziologiyasi
Rangli ko‘rish
Inson ko‘zida yorug‘likka sezgir hujayralarning (fotoretseptorlarning) ikki turi mavjud: yorug‘likka juda sezgir tayoqchalar va nisbatan kam sezgir kolbachalar. Tayoqchalar nisbatan past yoritilganlik sharoitida faol ishlaydi va tungi ko‘rish mexanizmini ta’minlaydi. Biroq ular ranglarni ajratmaydi va olamni faqat oq, kulrang hamda qora ranglarda idrok etish imkonini beradi. Kolbachalar tayoqchalarga qaraganda yuqoriroq yoritilganlikda ishlaydi. Ular kunduzgi ko‘rish mexanizmi uchun javob beradi; bu mexanizmning o‘ziga xos xususiyati — ranglarni ko‘rish imkoniyatidir.
Ayrim primatlarda (shu jumladan, insonda) mutatsiya natijasida kolbachalarning qo‘shimcha, uchinchi turi — rangni sezuvchi retseptorlar paydo bo‘lgan. Bunga sutemizuvchilarning ekologik yashash makoni kengayishi, ayrim turlarning, jumladan, daraxtlarda yashovchilarning kunduzgi turmush tarziga o‘tishi sabab bo‘lgan. Mutatsiya yangi nusxasi paydo bo‘lgan genning ko‘rinadigan yorug‘likning o‘rta, yashilga sezgir sohasini idrok etishga javob berishi bilan bog‘liq edi. Bu spektr sohasi orqali mevalar, gullar, barglar va ular orasida yashiringan yirtqichlar kabi «kunduzgi olam» buyumlarini yaxshiroq tanib olish imkoni paydo bo‘ldi.


Inson ko‘zining to‘r pardasi da uch turdagi kolbachalar bo‘lib, ularning sezgirlik cho‘qqilari qizil, yashil va ko‘k spektr sohalariga to‘g‘ri keladi. 1970-yillardayoq to‘r pardada kolbachalar turlarining taqsimlanishi notekis ekani aniqlangan: «ko‘k» kolbachalar chetki qismlarga yaqin joylashadi, «qizil» va «yashil» kolbachalar esa tasodifiy taqsimlanadi. Bu XXI asr boshidagi batafsil tadqiqotlarda ham tasdiqlangan. Kolbachalarning uch turining uchta «asosiy» rangga mos kelishi minglab rang va tuslarni farqlash imkonini beradi. Uch turdagi kolbachaning spektral sezgirlik egri chiziqlari qisman ustma-ust tushadi, bu metameriya hodisasiga sabab bo‘ladi. Juda kuchli yorug‘lik retseptorlarning barcha 3 turini qo‘zg‘atadi va shu sababli bunday nurlanish ko‘zni qamashtiradigan darajada oq rang sifatida idrok etiladi (bu metameriya hodisasi).
Uchala retseptor turi o‘rtacha kunduzgi yorug‘likka mos ravishda bir xil qo‘zg‘atilganda ham oq rang seziladi (qarang: Rangni idrok etish psixologiyasi).
| Kolbachalar turi | belgilanishi | Qabul qilinadigan to‘lqin uzunliklari | Eng yuqori sezgirlik |
|---|---|---|---|
| S | β | 400—500 nm | 420—440 nm |
| M | γ | 450—630 nm | 534—555 nm |
| L | ρ | 500—700 nm | 564—580 nm |
Turli to‘lqin uzunligidagi yorug‘lik kolbachalarning har xil turlarini turlicha qo‘zg‘atadi. Masalan, sarg‘ish-yashil yorug‘lik L va M turidagi kolbachalarni bir xil darajada, S turidagilarni esa kuchsizroq qo‘zg‘atadi. Qizil yorug‘lik L turidagi kolbachalarni M turidagilarga nisbatan ancha kuchli qo‘zg‘atadi, S turidagilarga esa deyarli ta’sir qilmaydi. Yashil-moviy yorug‘lik M turidagi retseptorlarni L turidagilarga qaraganda kuchliroq, S turidagilarni esa bundan ham bir oz kuchliroq qo‘zg‘atadi; aynan shu to‘lqin uzunligidagi yorug‘lik tayoqchalarni ham eng kuchli qo‘zg‘atadi. Binafsha yorug‘lik deyarli faqat S turidagi kolbachalarni qo‘zg‘atadi. Miya turli retseptorlardan kelgan axborotni birlashtiradi va natijada har xil to‘lqin uzunligidagi yorug‘lik turlicha idrok etiladi.
Insonlar va maymunlarning rangli ko‘rishi yorug‘likka sezgir oqsillar — opsinlarni kodlaydigan genlarga bog‘liq. Uch komponentli nazariya tarafdorlarining fikricha, turli to‘lqin uzunliklariga javob beradigan uch xil oqsilning mavjudligi rangni idrok etish uchun yetarli. Ko‘pchilik sutemizuvchilarda bunday genlar atigi ikkita bo‘lgani sababli ular ikki xil rang kanali orqali ko‘radi. Insonda turli genlar kodlaydigan ikkita oqsil bir-biriga juda o‘xshab qolsa yoki ulardan biri umuman sintezlanmasa, daltonizm rivojlanadi. N. N. Mikluxo-Maklay papuaslar haqida shuni aniqlagan: Yangi Gvineyaning qalin yashil changalzorlarida yashovchi bu aholi yashil rangni farqlay olmaydi.
Qizil yorug‘likka sezgir opsin insonda OPN1LW.
geni tomonidan kodlanadi. Insonning boshqa opsinlarini kodlovchi genlar: OPN1MW, OPN1MW2 va OPN1SW. Ularning dastlabki ikkitasi o‘rta to‘lqin uzunligidagi yorug‘likka sezgir oqsillarni kodlaydi, uchinchisi esa spektrning qisqa to‘lqinli qismiga sezgir opsin uchun javob beradi.
Rangli ko‘rish uchun uch xil opsin zarurligi yaqinda olmaxon maymuni (saymiri) ustidagi tajribalarda isbotlandi: erkak maymunlarning to‘r pardasiga insonning OPN1LW opsini geni kiritilib, ular tug‘ma daltonizmdan xalos etildi. Bu ish (sichqonlarda o‘tkazilgan o‘xshash tajribalar bilan birga) voyaga yetgan miya ko‘zning yangi sezgi imkoniyatlariga moslasha olishini ko‘rsatdi.
Qizil rangni idrok etishga javob beruvchi pigmentni kodlaydigan OPN1LW geni kuchli polimorfizmga ega (Virrelli va Tishkovning yaqindagi tadqiqotida 85 ta allel 256 kishilik tanlanmada topilgan). Ushbu genning ikki xil alleliga ega ayollarning taxminan 10 % ida amalda rang retseptorlarining qo‘shimcha turi va ma’lum darajada to‘rt komponentli rangli ko‘rish qobiliyati mavjud. «Sarg‘ish-yashil» pigmentni kodlaydigan OPN1MW genining variantlari kam uchraydi va retseptorlarning spektral sezgirligiga ta’sir qilmaydi.
OPN1LW geni hamda o‘rta to‘lqin uzunligidagi yorug‘likni sezishga javob beruvchi genlar X-xromosomada ketma-ket joylashgan. Ular orasida ko‘pincha nogomologik rekombinatsiya yoki gen konversiyasi yuz beradi. Bunda genlar qo‘shilib ketishi yoki xromosomadagi nusxalari soni ortishi mumkin. OPN1LW genidagi nuqsonlar rang ajratish qobiliyatining qisman yo‘qolishi — protanopiyaga sabab bo‘ladi.
Rangli ko‘rishning uch komponentli nazariyasini dastlab 1756-yilda M. V. Lomonosov ilgari surgan. U «ko‘z tubining uch moddasi» haqida yozgan edi. Oradan yuz yil o‘tib, bu nazariyani nemis olimi G. Gelmgols rivojlantirdi. U Lomonosovning nemis tilida nashr etilib, qisqacha bayon qilingan «Yorug‘likning kelib chiqishi haqida» nomli mashhur ishini tilga olmagan.
Shu bilan bir qatorda ranglarning opponent nazariyasi Evald Gering tomonidan ilgari surilgan. Uni Devid Xyubel va Torsten Vizel rivojlantirgan. Ular ushbu kashfiyot uchun Nobel mukofotiga 1981-yilda mukofotlangan.
Ularning taxminiga ko‘ra, miyaga qizil (R), yashil (G) va ko‘k (B) ranglar haqidagi axborotning o‘zi yetib kelmaydi (rang nazariyasi Yung—Gelmgols). Miya yorqinliklar farqi — oq (Ymaks) va qora (Ymin) yorqinligi orasidagi farq, yashil va qizil (G — R), ko‘k va sariq (B — yellow) ranglar orasidagi farq haqida axborot oladi. Sariq rang esa (yellow = R + G) qizil va yashil ranglar yig‘indisidir; bunda R, G va B tegishlicha qizil, yashil va ko‘k rang komponentlarining yorqinligini bildiradi.
Quyidagi tenglamalar tizimiga ega bo‘lamiz:
bu yerda , Kgr, Kbrg — istalgan yoritish sharoitidagi oq balans koeffitsiyentlarining funksiyalari. Amalda bu odamlar turli yorug‘lik manbalarida buyumlarning rangini bir xil idrok etishida namoyon bo‘ladi (rangga moslashish). Opponent nazariya umuman olganda, yorug‘lik manbalari keskin farq qilganda, hatto bitta manzarada bir nechta turli rangli yorug‘lik manbai bo‘lsa ham, odamlar buyum rangini bir xil idrok etishini yaxshiroq tushuntiradi.
Bu ikki nazariya bir-biriga to‘liq mos kelmaydi. Shunga qaramay, hozir ham to‘r parda darajasida uch stimulli nazariya amal qilishi, ammo axborot qayta ishlanib, miyaga opponent nazariyaga mos shaklda yetib borishi taxmin qilinadi.
Binokulyar va stereoskopik ko‘rish
Ko‘rish analizatori insonda odatiy sharoitda binokulyar ko‘rishni, ya’ni ikkala ko‘z bilan yagona tasvirni idrok etishni ta’minlaydi. Binokulyar ko‘rishning asosiy reflektor mexanizmi tasvirlarni qo‘shish refleksi — fuzion refleks (fuziya)dir. Bu refleks ikkala ko‘z to‘r pardasining funksional jihatdan turlicha nerv elementlari bir vaqtda qo‘zg‘atilganda yuzaga keladi. Natijada qarash nuqtasidan yaqinroq yoki uzoqroq joylashgan buyumlar fiziologik ravishda ikkita bo‘lib ko‘rinadi (binokulyar fokuslash). Bunday fiziologik ikki ko‘rinish (fokus) buyumning masofasini ko‘zdan baholashga yordam beradi hamda tasvirning bo‘rtma yoki stereoskopik ko‘rinish hissini hosil qiladi.
Faqat bitta ko‘z bilan qaralganda (monokulyar ko‘rish), masalan, monokl, teleskop, mikroskop va shu kabilardan foydalanilganda, stereoskopiklik bo‘lmaydi. Chuqurlikni idrok etish (buyumning fazodagi uzoqligini baholash) asosan masofaning ikkilamchi yordamchi belgilariga tayanadi: buyumning ko‘rinadigan o‘lchami, chiziqli va havo perspektivasi, bir buyumning boshqasini to‘sishi, ko‘zning akkomodatsiyasi va boshqalar.
Yetakchi ko‘z
Insonning ikki ko‘zi funksional jihatdan biroz farq qiladi, shu sababli yetakchi va unga ergashuvchi ko‘z ajratiladi. Yetakchi ko‘zni aniqlash ovchilar, videotasvirchilar va boshqa kasb egalari uchun muhim. Agar shaffof bo‘lmagan ekran teshigi orqali (20—30 sm masofadagi qog‘ozdagi teshikdan) uzoqdagi buyumga qarab, so‘ng boshni qimirlatmay, o‘ng va chap ko‘zni navbatma-navbat yumilsa, yetakchi ko‘z bilan ko‘rilgan tasvir siljimaydi.
Ko‘rishning asosiy xususiyatlari
Inson ko‘zining yorug‘likka sezgirligi

RPE — to‘r pardaning pigmentli epiteliysi
OS — fotoretseptorlarning tashqi segmenti fotoretseptorlarning
IS — fotoretseptorlarning ichki segmenti
ONL — tashqi yadro qatlami
OPL — tashqi to‘rsimon qatlam
INL — ichki yadro qatlami
IPL — ichki to‘rsimon qatlam
GC — ganglion hujayralar qatlami
BM — Brux membranasi
P — pigmentli epiteliy hujayralari
R — tayoqchalar
C — kolbachalar
Strelka va uzilgan chiziq — tashqi chegaralovchi membrana
H — gorizontal hujayralar
B — bipolyar hujayralar
M — Myuller hujayralari
A — amakrin hujayralar
G — ganglion hujayralar
AX — aksonlar
Ko‘zning yorug‘likni sezish va uning turli yorqinlik darajalarini farqlash qobiliyati yorug‘likni sezish deb ataladi. Yoritishning turli darajalariga moslasha olish ko‘z adaptatsiyasi deyiladi. Yorug‘likka sezgirlik yorug‘lik qo‘zg‘atuvchisi bo‘sag‘asi orqali baholanadi.
Ko‘rish qobiliyati yaxshi bo‘lgan inson tunda bir necha kilometr uzoqlikdagi sham yorug‘ligini ko‘ra oladi. Ammo ko‘plab tungi hayvonlarning (boyqushlar, kemiruvchilar) yorug‘likka sezgirligi ancha yuqori.
Ko‘z tayoqchalarining eng yuqori yorug‘lik sezgirligiga yetarlicha uzoq davom etgan qorong‘ilikka moslashishdan keyin erishiladi. Tadqiqotlarga ko‘ra, bunday sharoitda to‘lqin uzunligi 510—525 nm bo‘lgan yorug‘lik uchun ko‘rish sezgisining bo‘sag‘asi soniyasiga 100—200 fotonni 1 soniyada yuzaga keladi.
Sog‘lom insonda qorachiq diametri 1,8 mm dan 7,5 mm gacha o‘zgarishi mumkin. Bu uning maydoni 17 marta o‘zgarishiga mos keladi. Biroq to‘r pardaning yoritilganligi amalda 10:1 nisbat doirasida o‘zgaradi, vaholanki qorachiq maydoniga ko‘ra 17:1 nisbat kutilishi mumkin edi. Aslida to‘r pardaning yoritilganligi qorachiq maydoni, buyum yorqinligi va ko‘z muhitlarining yorug‘lik o‘tkazish koeffitsiyenti ko‘paytmasiga proporsional.
Ko‘z sezgirligini boshqarishda qorachiqning hissasi nihoyatda kichik. Ko‘rish mexanizmi qabul qila oladigan yorqinlik diapazoni juda katta: 10−6 kd·m−2 (qorong‘ilikka to‘liq moslashgan ko‘zda) dan 106 kd·m−2 (yorug‘likka to‘liq moslashgan ko‘zda) gacha. Bunday keng sezgirlik diapazoni aynan ko‘zning to‘r pardasida — kolbachalar va tayoqchalardagi yorug‘likka sezgir pigmentlarning parchalanishi va qayta tiklanishiga bog‘liq.
Ko‘zning sezgirligi moslashish darajasiga, shuningdek, yorug‘lik manbai intensivligi, to‘lqin uzunligi va burchak o‘lchamlariga hamda ta’sir davomiyligiga bog‘liq. Yosh ulg‘ayishi bilan sklera va qorachiqning optik xossalari hamda retseptorlar faoliyati yomonlashishi tufayli ko‘z sezgirligi pasayadi.
Kunduzgi yoritishda sezgirlikning eng yuqori qiymati (kunduzgi ko‘rish) 555—556 nm ga to‘g‘ri keladi, kechqurun yoki tunda yorug‘lik kam bo‘lganda esa (g‘ira-shira yorug‘likda ko‘rish/tungi ko‘rish) ko‘rinadigan spektrning binafsha chetiga siljib, 510 nm ga yetadi (sutka davomida 500—560 nm oralig‘ida tebranadi). Inson ko‘rishining yoritish sharoitiga bog‘liqligi, turli rangli buyumlarning nisbiy ko‘rinma yorqinligi o‘zgarishi — Purkinye effekti — ko‘zdagi yorug‘likka sezgir ikki turdagi unsur bilan izohlanadi: yorqin yorug‘likda asosan kolbachalar, xira yorug‘likda esa asosan tayoqchalar faol bo‘ladi.
Ko‘rish o‘tkirligi
Bir xil masofadan, ko‘z olmasining shakli va ko‘z optik tizimining sindirish kuchi bir xil bo‘lganda, odamlarning buyum detallarini turlicha ajrata olishi to‘r pardadagi sezgir elementlar orasidagi masofaning farqi bilan izohlanadi va ko‘rish o‘tkirligi deb ataladi.
Ko‘rish o‘tkirligi — ko‘zning bir-biridan ma’lum masofada joylashgan ikki nuqtani alohida idrok etish qobiliyati (detallilik, mayda tafsilotlarni ajratish, ajrata olish qobiliyati). Ko‘rish o‘tkirligining mezoni ko‘rish burchagi, ya’ni kuzatilayotgan buyumning chetlaridan (yoki A va B nuqtalaridan) ko‘zning tugun nuqtasiga (K) yo‘nalgan nurlar hosil qiladigan burchakdir. Ko‘rish o‘tkirligi ko‘rish burchagiga teskari proporsional: u qancha kichik bo‘lsa, ko‘rish o‘tkirligi shuncha yuqori bo‘ladi. Odatda inson ko‘zi buyumlarni alohida ajratishi uchun ular orasidagi burchak kamida 1′ (1 daqiqa) bo‘lishi kerak, deb hisoblanadi. Amalda bu maksimal buyum-fon kontrasti va ko‘rish a’zosining ideal holatida mumkin bo‘lgan chegara bo‘lib, 200 % ko‘rish o‘tkirligiga, ya’ni 12-qatorni ko‘rish imkoniyatiga mos keladi (Sivsev jadvali). Bunday ko‘rish qobiliyatiga ega odamlar bor, ammo ular nisbatan kam. Me’yor sifatida qabul qilingan 100 % ko‘rish o‘tkirligi (jadvalning 10-qatori) taxminan 2′ ajrata olish imkoniyatiga mos keladi.
Ko‘rish o‘tkirligi ko‘rishning eng muhim funksiyalaridan biridir. U inson ko‘zining tuzilishi bilan cheklanadi. Masalan, boshoyoqli mollyuskalarning ko‘zidan farqli ravishda inson ko‘zi teskari tuzilgan a’zo: yorug‘likka sezgir hujayralar nervlar va qon tomirlari qatlami ostida joylashgan.
Ko‘rish o‘tkirligi to‘r pardaning sariq dog‘ sohasidagi kolbachalar o‘lchamiga va ko‘plab boshqa omillarga: ko‘z refraksiyasiga, qorachiq kengligiga, shox parda, gavhar (hamda uning elastikligi), shishasimon tananing shaffofligiga (ular yorug‘likni sindiruvchi apparatni), to‘r parda va ko‘rish nervining holati hamda yoshga bog‘liq.
Ko‘rish o‘tkirligi va/yoki yorug‘likka sezgirlikka teskari proporsional kattalik oddiy ko‘zning (optik asbobsiz) ajrata olish qobiliyati deb ataladi (resolving power).
Shuningdek qarang Ko‘rish o‘tkirligini aniqlash
Ko‘rish maydoni
Periferik ko‘rish (ko‘rish maydoni) chegaralari sferik sirtga proyeksiyalash orqali (perimetr yordamida) aniqlanadi. Ko‘rish maydoni — nigoh qimirlamagan holda ko‘z qamrab oladigan fazo. Ko‘rish maydoni to‘r pardaning periferik qismlariga bog‘liq; uning holati insonning fazoda erkin mo‘ljal olish imkoniyatini ko‘p jihatdan belgilaydi.
Ko‘rish maydonidagi o‘zgarishlar ko‘rish analizatori — to‘r parda, ko‘rish nervi, ko‘rish yo‘li yoki markaziy nerv tizimining organik va/yoki funksional kasalliklari bilan bog‘liq. Ko‘rish maydonining buzilishi uning chegaralari torayishi (daraja yoki chiziqli kattaliklarda ifodalanadi), ayrim qismlarining yo‘qolishi (gemianopsiya), skotoma paydo bo‘lishi bilan namoyon bo‘ladi.
Binokulyarlik
Buyumga ikkala ko‘z bilan qaraganda biz uni faqat ko‘zlarning ko‘rish o‘qlari bir-biriga shunday burchak ostida yaqinlashadiki (konvergensiya), to‘r pardalarda sezgir sariq dog‘ning mos nuqtalarida (fovea centralis) mos va simmetrik, aniq tasvirlar hosil bo‘lsa, bitta buyum sifatida idrok etamiz. Binokulyar ko‘rish tufayli buyumlarning nisbiy joylashuvi va masofasini baholash bilan birga ularning relyefi hamda hajmini ham sezamiz.
Binokulyar ko‘rishning asosiy xususiyatlari oddiy binokulyar ko‘rish, chuqurlikni va stereoskopik ko‘rish, stereoskopik ko‘rish o‘tkirligi hamda fuzion zaxiralarning mavjudligidir.
Oddiy binokulyar ko‘rish mavjudligi tasvirni qismlarga bo‘lib, ularning bir qismini chap, qolgan qismini esa o‘ng ko‘zga ko‘rsatish orqali tekshiriladi. Agar kuzatuvchi bu bo‘laklardan dastlabki yagona tasvirni yig‘a olsa, unda oddiy binokulyar ko‘rish mavjud.
Chuqurlikni ko‘rish qobiliyati tasodifiy nuqtali stereogrammalar yordamida tekshiriladi. Ular kuzatuvchida monokulyar belgilarga asoslangan fazoviylik hissidan farq qiluvchi o‘ziga xos chuqurlik tuyg‘usini hosil qilishi kerak.
Stereoskopik ko‘rish o‘tkirligi stereoskopik idrok bo‘sag‘asiga teskari kattalikdir. Bu bo‘sag‘a — stereogramma qismlari orasidagi farq qilinadigan eng kichik disparatlik (burchak siljishi). Uni o‘lchash quyidagi tamoyilga asoslanadi. Uch juft shakl kuzatuvchining chap va o‘ng ko‘ziga alohida ko‘rsatiladi. Bir juftda shakllarning joyi bir xil, qolgan ikkitasida esa shakllardan biri ma’lum masofaga gorizontal siljitiladi. Ishtirokchidan shakllarni nisbiy masofa ortib borish tartibida ko‘rsatish so‘raladi. Agar tartib to‘g‘ri ko‘rsatilsa, sinov darajasi oshiriladi (disparatlik kamaytiriladi), aks holda disparatlik oshiriladi.
Fuzion zaxiralar — stereogrammaning motor fuziyasi mumkin bo‘lgan sharoitlardir. Ular stereogramma qismlari orasidagi eng katta disparatlik bilan belgilanadi; bunda tasvir hali ham hajmli sifatida idrok etiladi. Fuzion zaxiralarni o‘lchashda stereoskopik ko‘rish o‘tkirligini o‘rganishdagiga teskari tamoyil qo‘llanadi. Masalan, ishtirokchidan biri chap, ikkinchisi o‘ng ko‘zga orqali qaraladigan ikki tik chiziqni bitta tasvirga birlashtirish so‘raladi. Tajriba o‘tkazuvchi ularni avval konvergent, keyin divergent disparatlik sharoitida sekin-asta bir-biridan uzoqlashtiradi. Tasvir kuzatuvchining fuzion zaxirasini tavsiflovchi disparatlik qiymatida ikkiga ajrala boshlaydi.
Binokulyarlik g‘ilaylik va ba’zi boshqa ko‘z kasalliklarida buzilishi mumkin. Kuchli charchoqda yetakchi bo‘lmagan ko‘zning faoliyati susayishi sababli vaqtinchalik g‘ilaylik kuzatilishi mumkin.
Kontrast sezgirligi
Kontrast sezgirligi — odamning yorqinligi fonnikidan juda oz farqlanadigan buyumlarni ko‘rish qobiliyati. U sinusoidal panjaralar yordamida baholanadi. Kontrast sezgirligi bo‘sag‘asining ortishi ayrim ko‘z kasalliklari belgisi bo‘lishi mumkin, shu bois uni tekshirish diagnostikada qo‘llanadi.
Ko‘rishning moslashuvi
Yuqorida keltirilgan ko‘rish xususiyatlari ko‘zning moslashish qobiliyati bilan chambarchas bog‘liq. Adaptatsiya — ko‘rishning turli yoritish sharoitlariga moslashuvidir. U yoritilganlik o‘zgarishiga (yorug‘lik va qorong‘ilikka moslashish farqlanadi) hamda yoritishning rang xususiyatlariga, masalan, oq buyumlarni tushayotgan yorug‘likning spektri sezilarli o‘zgarganda ham oq deb idrok etishga moslashishni o‘z ichiga oladi.
Yorug‘likka moslashish tez yuz berib, 5 daqiqa ichida yakunlanadi; ko‘zning qorong‘ilikka moslashishi esa sekinroq kechadi. Yorug‘lik sezgisini yuzaga keltiruvchi eng past yorqinlik ko‘zning yorug‘likka sezgirligini belgilaydi. Bu sezgirlik qorong‘ilikda bo‘lishning dastlabki 30 daqiqasida tez ortadi va 50—60 daqiqadan keyin deyarli to‘liq tiklanadi. Ko‘zning qorong‘ilikka moslashishini maxsus asboblar — adaptometrlar.
yordamida tekshiriladi. Qorong‘ilikka moslashishning pasayishi ayrim ko‘z kasalliklari (to‘r pardaning pigmentli distrofiyasi, glaukoma) hamda umumiy kasalliklarda (A vitamini yetishmovchiligi) kuzatiladi.
Adaptatsiya ko‘rish apparatining ayrim nuqsonlarini ham qisman qoplash orqali namoyon bo‘ladi (masalan, gavharning optik nuqsonlari, to‘r parda nuqsonlari, , skotomalar va boshqalar).
Ko‘rish axborotini qayta ishlash
Ko‘rish axborotini qayta ishlash bilan birga kechmaydigan ko‘rish sezgilari hodisasi psevdoko‘rlik deb ataladi.
Ko‘rish apparati — ko‘zlar va o‘tkazuvchi yo‘llar — miya bilan shu qadar chambarchas bog‘langanki, ko‘rish axborotini qayta ishlash jarayonining qaysi qismi qayerda boshlanishini ajratish qiyin.
Vaziyatga qarab, odam ko‘zdan qisman yashiringan, masalan, zich panjara ortidagi buyumlarni ham idrok qila oladi.
Ko‘z sindirgan yorug‘lik nurlari uning to‘r pardasida teskari va kichraytirilgan tasvir hosil qiladi. Bizning olamni asl holicha ko‘rishimiz tasvirning miyada qayta ishlanishi bilan bog‘liq. Buni Strettonning 1896—1897-yillardagi tajribalaridan boshlab o‘tkazilgan izlanishlar ko‘rsatgan: inson bir necha kunda invertoskop beradigan teskari (ya’ni to‘r pardada to‘g‘ri) tasvirga moslashadi. Biroq qurilma olib tashlangach, olam yana bir necha kun davomida teskari ko‘rinadi.
Ko‘rish idrokining buzilishlari
Ko‘z gavharining nuqsonlari
Eng keng tarqalgan nuqson — ko‘zning optik kuchi bilan uning uzunligi o‘zaro mos kelmasligi bo‘lib, u yaqindagi yoki uzoqdagi buyumlarni ko‘rishni yomonlashtiradi.
Uzoqni ko‘rarlik
Uzoqni ko‘rarlik — refraksiya anomaliyasi bo‘lib, ko‘zga tushgan yorug‘lik nurlari to‘r pardada emas, uning ortida fokuslanadi. Yengil shakllarida akkomodatsiya zaxirasi yaxshi bo‘lgan ko‘z kipriksimon mushak yordamida gavhar egriligini oshirib, ko‘rishdagi nuqsonni qoplaydi.
Kuchliroq uzoqni ko‘rarlikda (3 dioptriya va undan yuqori) nafaqat yaqinni, balki uzoqni ham ko‘rish yomonlashadi va ko‘z nuqsonni o‘zi qoplay olmaydi. Uzoqni ko‘rarlik odatda tug‘ma bo‘ladi va kuchayib bormaydi (ko‘pincha maktab yoshiga kelib kamayadi).
Uzoqni ko‘rarlikda o‘qish uchun yoki doimiy taqish uchun ko‘zoynak buyuriladi. Ko‘zoynak uchun yig‘uvchi linzalar tanlanadi: ular fokusni oldinga, to‘r pardaga ko‘chiradi va bemorning ko‘rishini imkon qadar yaxshilaydi.
Uzoqni ko‘rarlikdan biroz farq qiladigan holat — presbiopiya, ya’ni yoshga bog‘liq uzoqni ko‘rarlikdir. Presbiopiya gavhar elastikligini yo‘qotishi natijasida yuzaga keladi (bu uning tabiiy yoshga doir o‘zgarishidir). Jarayon maktab yoshidayoq boshlanadi, lekin odamlar yaqinni ko‘rishning susayishini odatda 40 yoshdan keyin payqaydi. (Masalan, 10 yoshli emmetrop bolalar 7 sm masofadan o‘qiy olsa, 20 yoshda bu masofa kamida 10 sm, 30 yoshda esa 14 sm bo‘ladi va hokazo.) Qarilikdagi uzoqni ko‘rarlik asta-sekin rivojlanadi. 65—70 yoshga kelib, inson akkomodatsiya qobiliyatini butunlay yo‘qotadi va presbiopiyaning rivojlanishi yakunlanadi.
Yaqinni ko‘rarlik
Yaqinni ko‘rarlik — ko‘z refraksiyasining anomaliyasi bo‘lib, fokus oldinga siljiydi va to‘r pardaga allaqachon xiralashgan tasvir tushadi. Bunda aniq ko‘rishning eng uzoq nuqtasi 5 metr ichida joylashadi (me’yorda esa u cheksizlikda bo‘ladi). Yaqinni ko‘rarlik soxta (kipriksimon mushakning ortiqcha zo‘riqishi uning spazmiga olib keladi va uzoqqa qaralganda ham gavhar egriligi haddan tashqari katta bo‘lib qoladi) hamda haqiqiy (ko‘z olmasi old-orqa o‘qi bo‘ylab uzayadi) bo‘lishi mumkin. Yengil holatlarda uzoqdagi buyumlar xira, yaqindagilar esa aniq ko‘rinadi (aniq ko‘rishning eng uzoq nuqtasi ko‘zdan yetarlicha uzoqda bo‘ladi). Og‘ir yaqinni ko‘rarlikda ko‘rish sezilarli yomonlashadi. Taxminan −4 dioptriyadan boshlab odamga ham uzoq, ham yaqin masofaga qarash uchun ko‘zoynak kerak bo‘ladi, aks holda buyumni ko‘zga juda yaqin keltirishga to‘g‘ri keladi. Biroq yaqinni ko‘ruvchi inson tasvirni ravshan ko‘rish uchun buyumni ko‘ziga yaqin keltirgani sababli uning juda mayda detallarini me’yoriy ko‘rishga ega kishiga nisbatan yaxshiroq ajrata olishi mumkin.
O‘smirlik davrida yaqinni ko‘rarlik ko‘pincha kuchayib boradi (yaqindagi ishlar uchun ko‘z doimiy zo‘riqadi va bunga moslashib, uzunasiga o‘sadi). Ba’zan kuchayish og‘ir tus oladi: ko‘rish yiliga 2—3 dioptriyaga pasayadi, sklera cho‘ziladi va to‘r pardada distrofik o‘zgarishlar yuz beradi. Og‘ir holatlarda jismoniy zo‘riqish yoki to‘satdan zarba ta’sirida haddan tashqari cho‘zilgan to‘r pardaning ko‘chishi xavfi paydo bo‘ladi. Yaqinni ko‘rarlikning kuchayishi odatda 25—30 yoshga kelib, organizm o‘sishdan to‘xtaganda tugaydi. Juda tez kuchaygan holatlarda shu vaqtga kelib ko‘rish −25 dioptriya yoki undan ham past darajaga tushib, ko‘zga jiddiy zarar yetkazadi hamda yaqin va uzoq masofada ko‘rish sifatini keskin pasaytiradi (odam faqat tafsilotlari bilinmaydigan xira konturlarni ko‘radi). Bunday nuqsonlarni optik vositalar bilan to‘liq tuzatish nihoyatda qiyin: qalin ko‘zoynak linzalari tasvirni kuchli buzadi va buyumlarni ko‘zga kichraytirib ko‘rsatadi. Shu sababli odam ko‘zoynak taqqanda ham yetarlicha yaxshi ko‘ra olmaydi. Bunday hollarda kontakt linzalar yordamida tuzatish yaxshiroq samara berishi mumkin.
Yaqinni ko‘rarlikning kuchayishini to‘xtatishga bag‘ishlangan yuzlab ilmiy-tibbiy tadqiqotlar bo‘lishiga qaramay, hozirgacha kuchayib boruvchi yaqinni ko‘rarlikni davolashning hech bir usuli, jumladan, jarrohlik amaliyotlarining ham samaradorligi isbotlanmagan (skleroplastika).
) samaradorligi isbotlanmagan. Yaqinni ko‘rarlikda ko‘pincha ko‘rishni lazer yordamida tuzatish qo‘llanadi (shox parda egriligini kamaytirish maqsadida unga lazer nuri bilan ta’sir qilinadi). Bu tuzatish usuli to‘liq xavfsiz emas, ammo ko‘pchilik holatlarda operatsiyadan keyin ko‘rishni sezilarli yaxshilash mumkin.
Yaqinni va uzoqni ko‘rarlik nuqsonlari ko‘zoynaklar, kontakt linzalar yoki tiklovchi ko‘z gimnastikasi kurslari yordamida bartaraf etilishi mumkin.
Astigmatizm
Astigmatizm — shox parda va/yoki ko‘z gavharining noto‘g‘ri shakli tufayli yuzaga keladigan ko‘z optikasi nuqsonidir. Hamma odamlarda shox parda va gavharning shakli ideal aylanish jismidan farq qiladi (demak, barcha odamlarda ma’lum darajada astigmatizm bor). Og‘ir hollarda o‘qlardan biri bo‘ylab cho‘zilish kuchli bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, shox parda shikastlanishlar, o‘tkazilgan yuqumli kasalliklar va boshqa sabablar natijasida egrilik nuqsonlariga ega bo‘lishi mumkin. Astigmatizmda yorug‘lik nurlari turli meridianlar bo‘ylab har xil kuch bilan sinadi. Natijada tasvir egri va ayrim joylari xira bo‘lib chiqadi. Og‘ir hollarda buzilish shu qadar kuchayadiki, ko‘rish sifati sezilarli pasayadi.
Astigmatizmni bitta ko‘z bilan to‘q rangli parallel chiziqlar tushirilgan qog‘ozga qarab aniqlash oson: qog‘ozni aylantirganda astigmatizmi bor odam chiziqlar goh xiralashib, goh aniqroq ko‘rinishini sezadi. Odamlarning aksariyatida noqulaylik tug‘dirmaydigan 0,5 dioptriyagacha bo‘lgan tug‘ma astigmatizm uchraydi.
Bu nuqson ko‘zoynaklar va gorizontal hamda vertikal yo‘nalishlarda turli egrilikka ega silindrsimon linzalar yordamida, shuningdek, turli meridianlarda optik kuchi har xil bo‘lgan qattiq yoki yumshoq torik kontakt linzalar hamda ko‘zoynak linzalari orqali tuzatiladi.
To‘r parda nuqsonlari
Daltonizm
Ko‘z to‘r pardasida uchta asosiy rangdan birini idrok etish yo‘qolsa yoki susaysa, inson o‘sha rangni ajrata olmaydi. Qizil, yashil va ko‘k-binafsha ranglarga nisbatan «rang ko‘rligi» uchraydi. Ikki rangni yoki barcha ranglarni ajrata olmaslik kamroq kuzatiladi. Eng ko‘p uchraydigan holat — qizilni yashildan ajrata olmaslik. Ko‘rishning bu nuqsoni daltonizm deb nomlangan. U shu kasallik bilan og‘rigan va uni birinchi bo‘lib tavsiflagan ingliz olimi J. Dalton nomi bilan atalgan.
Daltonizm davolanmaydi, nasldan naslga o‘tadi (X-xromosoma bilan bog‘liq). Ba’zan ayrim ko‘z va nerv kasalliklaridan keyin ham paydo bo‘ladi.
Daltonizmi bor kishilar umumiy foydalanishdagi yo‘llarda transport boshqarish bilan bog‘liq ishga qo‘yilmaydi. Dengizchilar, uchuvchilar, kimyogarlar, geolog-mineraloglar va rassomlar uchun ranglarni yaxshi ajrata olish juda muhim. Shu sababli ayrim kasblarda rangli ko‘rish maxsus jadvallar yordamida tekshiriladi.
Skotoma
Skotoma (yunoncha skotos — qorong‘ilik) — ko‘zning ko‘rish maydonidagi to‘r parda kasalligi, ko‘rish nervi kasalliklari yoki glaukoma tufayli paydo bo‘ladigan dog‘simon nuqson. Bu ko‘rish maydonidagi ko‘rish keskin susaygan yoki umuman yo‘q bo‘lgan sohalardir. Ba’zan ko‘rish nervi diski joylashgan to‘r parda sohasi — ko‘r dog‘ ham skotoma (fiziologik skotoma) deb ataladi.
Mutlaq skotoma (inglizcha absolute scotomata) — ko‘rish butunlay yo‘q bo‘lgan soha. Nisbiy skotoma (inglizcha relative scotoma) — ko‘rish sezilarli pasaygan soha.
Skotoma bor-yo‘qligini mustaqil ravishda Amsler testi yordamida tekshirish mumkin.
Boshqa nuqsonlar
- Kunduzgi ko‘rlik — haddan tashqari yorqin yorug‘likda ko‘rishning keskin pasayishi, yorug‘likka moslashishning yetarli emasligidir. Kunduzgi ko‘rlikning odatiy sabablari — kolbacha degeneratsiyasi, axromatopsiya, shuningdek, tirishishga qarshi trimetadion preparatini qabul qilish.
- Niktalopiya — yoritilganlik past bo‘lganda ko‘rish qiyinlashishi yoki butunlay yo‘qolishi bilan tavsiflanadigan buzilish. Niktalopiyaga avitaminoz yoki gipovitaminoz A, shuningdek, B1 va PP vitaminlari yetishmovchiligi sabab bo‘ladi. Belgili niktalopiya to‘r parda va ko‘rish nervi kasalliklarida kuzatiladi..
Ko‘rish nuqsonlarini tuzatish usullari
Ko‘rishni yaxshilash istagi uning nuqsonlari bilan birga tabiiy cheklovlarini ham yengishga bo‘lgan intilish bilan bog‘liq.
Ko‘rish buzilishining turi va sababiga qarab ko‘rish idroki nuqsonlarini tuzatish uchun turli texnik moslamalar, maxsus mashqlar hamda jarrohlik aralashuvlarining bir necha turi (mikroxirurgiya, ko‘z gavharini implantatsiya qilish, ko‘rishni lazer yordamida tuzatish va boshqalar) qo‘llanadi.
Asbob-uskunalar yordamidagi usullar
Ko‘rish nuqsonlari odatda ko‘zoynak yordamida tuzatiladi.
Ko‘rish imkoniyatlarini kengaytirish uchun maxsus asboblar va usullar, masalan, mikroskoplar va teleskoplar ham qo‘llanadi.
Jarrohlik yo‘li bilan tuzatish
Shox parda egriligini o‘zgartirish orqali ko‘zning optik xususiyatlarini me’yorga keltirish mumkin. Buning uchun shox pardaning ayrim sohalari lazer nuri yordamida bug‘lantirilib, uning shakli o‘zgartiriladi. Ko‘rishni lazer yordamida tuzatishning asosiy usullari — FRK va LASIK.
Daltonizmni davolash
Hozirgi vaqtda daltonizm davolanmaydi. Biroq yetishmayotgan genlarni to‘r parda hujayralariga genetik modifikatsiyalangan virus zarralari yordamida kiritishga asoslangan davolash texnologiyasi ishlab chiqilgan. 2009-yilda «Nature» jurnalida ushbu texnologiya muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazilgani haqida maqola chop etilgan. Tajriba maymunlar ustida o‘tkazilgan, ularning aksariyati tabiatan ranglarni yaxshi ajrata olmaydi.
Adabiyotlar
- Gregori R. «Aqlli ko‘z». — M., 2003.
- Gregori R. L. «Ko‘z va miya. Ko‘rish idroki psixologiyasi». — M., 1970.
- Gregg J. «Ko‘rish bo‘yicha tajribalar». — M., 1970.
- Xyubel D. «Ko‘z, miya, ko‘rish». — M.: «Mir», 1990. — 239 bet.
- Molkovskiy A. «Insonning ko‘rish qobiliyati». — S.: «Slovo», 1983. — 347 bet.
- Richard Masland. Biz qanday ko‘ramiz? Ko‘rish idrokining neyrobiologiyasi = Richard Masland. We Know It When We See It: What the Neurobiology of Vision Tells Us About How We Think. — M.: Alpina Pablisher , 2021. — 304 bet — ISBN 978-5-9614-7248-6.
Havolalar
- Tasha Sokolova. Erkaklarda periferik ko‘rish ayollarga qaraganda sustroq rivojlanganmi? Provereno.Media (7-iyul 2022). Murojaat qilingan sana: 4-yanvar 2023. Arxivlangan 4-yanvar 2023-yilda.