| Diafragma | |
|---|---|
| lot. diaphragma | |
| Nafas olish tizimi | |
| Diafragmaning ishlashi | |
| Qon bilan ta’minlanishi | perikard-diafragma, mushak-diafragma, pastki diafragma arteriyalari |
| Venoz qonning chiqib ketishi | yuqori va pastki diafragma venalari |
| Innervatsiyasi | diafragma nervi va pastki qovurg‘alararo nervlar |
| Embrional rivojlanishdagi boshlang‘ich tuzilma | ko‘ndalang to‘siq |
| Ma’lumotlar bazalari | |
Diafragma (lot. diaphragma, qadimgi yunoncha διάφραγμα to‘siq) — ko‘krak va qorin bo‘shliqlarini ajratib turuvchi, juft bo‘lmagan mushakli to‘siq bo‘lib, o‘pkaning kengayishiga xizmat qiladi. Uning shartli chegarasini qovurg‘alarning pastki cheti bo‘ylab o‘tkazish mumkin. Diafragmaning o‘ng gumbazi IV qovurg‘a, chap gumbazi esa V qovurg‘a darajasida joylashadi. U ko‘ndalang-targ‘il mushaklar tizimidan tashkil topgan bo‘lib, bu mushaklarning kelib chiqishi, ehtimol, qorinning to‘g‘ri mushagi (qorin sohasi) tizimi bilan bog‘liq. Faqat sutemizuvchilarga va timsohlarga xos. Evolyutsiya davomida diafragmaning paydo bo‘lishi o‘pka ventilyatsiyasini keskin kuchaytirishga imkon berdi.
Tuzilishi
Diafragma mushaklar va fibroz to‘qimadan tashkil topgan gumbazsimon tuzilma bo‘lib, ko‘krak bo‘shlig‘ini qorin bo‘shlig‘idan ajratadi. Diafragma gumbazi yuqoriga yo‘nalgan. Gumbazning yuqori yuzasi ko‘krak bo‘shlig‘ining tubini, pastki yuzasi esa qorin bo‘shlig‘ining yuqori chegarasini hosil qiladi. Diafragma gumbazsimon tuzilma sifatida qorin pardasi va ko‘krak devorini hosil qiluvchi tuzilmalarga chekka qismlari orqali birikadi. Ana shu birikish joylaridan yo‘nalgan mushak tolalari birlashib, diafragmaning markaziy qismidagi payli markazni hosil qiladi. Uning chekka qismi ko‘krak qafasining pastki teshigi sohasidan boshlanib, markaziy payga tutashadigan mushak tolalaridan iborat.
Joylashuvi
Odatda diafragma o‘ng gumbazining eng yuqori nuqtasi to‘rtinchi, chap gumbaziniki esa beshinchi qovurg‘alararo oraliq darajasida joylashadi. Nafas olganda diafragma gumbazlari 2—3 sm pastga tushib, yassilanadi.
Teshiklari
Diafragmada ko‘krak va qorin bo‘shliqlari orasidagi tuzilmalarning o‘tishini ta’minlaydigan bir qancha teshiklar mavjud. Ulardan uchtasi yirik: aorta, qizilo‘ngach va vena teshiklari. Ularning atrofida boshqa kichik teshiklar ham bor. Quyidagi jadvalda uchta asosiy teshikning tuzilishi ko‘rsatilgan.

| Teshik nomi | Umurtqa darajasi | Tavsifi |
|---|---|---|
| Vena teshigi | Sakkizinchi | Vena teshigi diafragmaning payli markazidan o‘tadi. Undan pastki kovak vena va o‘ng diafragma nervining bir nechta tarmog‘i o‘tadi. |
| Qizilo‘ngach teshigi | O‘ninchi | Qizilo‘ngach teshigi diafragmaning orqa qismida, payli markazdan biroz chapda joylashadi. Undan qizilo‘ngach va oldingi adashgan nervlar o‘tadi. |
| Aorta teshigi | O‘n ikkinchi | Aorta teshigi diafragmaning orqa qismida joylashgan. Undan aorta va ko‘krak limfa yo‘li o‘tadi. |
Birikish joylari
Diafragmada bel, qovurg‘a va to‘sh qismlari farqlanadi. Bel va qovurg‘a qismlari orasida bel-qovurg‘a uchburchaklari, qovurg‘a va to‘sh qismlari orasida esa to‘sh-qovurg‘a uchburchaklari joylashadi. Bu sohalarda diafragma churralari paydo bo‘lishi mumkin. Diafragmaning bel qismi (pars lumbalis diaphragmatis) bel umurtqalari tanalarining oldingi yuzasidan boshlanadi. Qovurg‘a qismi (pars costalis diaphragmatis) pastki olti-yetti qovurg‘aning ichki yuzasidan boshlanib, payli markazning oldingi va yon chetlarida tugaydi. To‘sh qismi (pars sternalis diaphragmatis) diafragmaning eng tor va zaif qismi hisoblanadi. U to‘sh suyagi xanjarsimon o‘simtasining orqa yuzasidan boshlanib, payli markazning oldingi chetida tugaydi.
Shunday qilib, mushak tutamlari chekka qismlardan boshlanib, yuqoriga va o‘rta chiziq tomon yo‘naladi hamda o‘z paylari orqali birlashib, payli markazni (centrum tendineum) hosil qiladi.
Qon bilan ta’minlanishi
Diafragmaning qon bilan ta’minlanishi yuqori va pastki diafragma arteriyalari, mushak-diafragma hamda perikard-diafragma arteriyalari orqali amalga oshadi. Ularga shu nomdagi venalar hamrohlik qiladi.
Innervatsiyasi
Innervatsiya diafragmada o‘ng va chap diafragma nervlari orqali amalga oshadi.
Vazifasi
Diafragmaning vazifalari statik va dinamik turlarga bo‘linadi.
Statik (tayanch) vazifa ko‘krak va qorin bo‘shliqlari a’zolarining o‘zaro normal joylashuvini saqlashdan iborat bo‘lib, diafragma mushaklarining tonusiga bog‘liq. Bu vazifa buzilganda qorin bo‘shlig‘i a’zolari ko‘krak qafasiga siljishi mumkin.
Dinamik vazifaning uchta alohida turi mavjud:
- respirator (yoki nafas olish) vazifasi. Diafragmaning ko‘krak mushaklari bilan birgalikdagi harakatlari nafas olish va chiqarishni ta’minlaydi hamda o‘pka ventilyatsiyasining asosiy qismini yuzaga keltiradi.
- kardiovaskulyar (yoki yurak-qon tomir) vazifasi. Nafas olganda yurak xaltasi va uning ichida joylashgan yuqori kovak venaning eng pastki qismi kengayadi. Ayni vaqtda diafragmaning pastga tushishi va qorin bo‘shlig‘i ichidagi bosimning oshishi jigardagi qonni pastki kovak venaga siqib chiqaradi. Bu venoz qonning o‘ng bo‘lmachaga uzluksiz oqib kelishiga yordam beradi. Bundan tashqari, qorin bo‘shlig‘i a’zolaridan qonning chiqib ketishi va yurakka qaytishiga plevra ichi bosimining o‘zgarib turishi ham ko‘maklashadi (masalan, nafas olganda ko‘krak bo‘shlig‘ining so‘ruvchi ta’siri).
- harakatlantiruvchi-hazm qiluvchi. Diafragma ovqatning qizilo‘ngach bo‘ylab siljishida katta ahamiyatga ega (qizilo‘ngach sfinkteri vazifasini bajaradi). Diafragmaning nafas harakatlari bilan uyg‘un holdagi davriy harakatlari oshqozon faoliyati uchun ham muhimdir.
Diafragma qorin pressining muhim tarkibiy qismidir. Qorin mushaklari bilan bir vaqtda qisqarganda diafragma qorin bo‘shlig‘i ichidagi bosimni oshirishga yordam beradi. Nafas olganda diafragma qisqarib, pastki ichki a’zolar tomonga faol ravishda cho‘ziladi. Nafas chiqarganda esa passiv bo‘shashadi va uni tutib turuvchi paylar ta’sirida yuqoriga tortilib, tinch holatiga qaytadi.
Adabiyotlar
- Naumov N. P., Kartashyov N. N. . Umurtqali hayvonlar zoologiyasi. 2-qism. Sudralib yuruvchilar, qushlar, sutemizuvchilar. — M.: Visshaya shkola, 1979. — 272 b.
- Naumov S. P. . Umurtqali hayvonlar zoologiyasi. — M.: Prosveshcheniye, 1982. — 464 b.
Havolalar
- Diafragma // 1. Kichik tibbiyot ensiklopediyasi. — M.: Tibbiyot ensiklopediyasi. 1991—96-yillar. 2. Birinchi tibbiy yordam. — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi. 1994-yil. 3. Tibbiy atamalar ensiklopedik lug‘ati. — M.: Sovet ensiklopediyasi. — 1982—1984-yillar.