| Inson qizilo‘ngachi | |
|---|---|
| | |
| Qon bilan ta’minlanishi | qizilo‘ngach arteriyasi[Vikima’lumotlar] |
| Venoz qonning oqib ketishi | qizilo‘ngach venalari[Vikima’lumotlar] |
| Kataloglar | |

Qizilo‘ngach (lot. oesóphagus) — hazm qilish yo‘lining bir qismi. U oldindan orqaga qarab yassilashgan, ichi bo‘sh mushak nayidan iborat bo‘lib, u orqali ovqat halqumdan o‘tib, oshqozonga tushadi.
Katta yoshli odamning qizilo‘ngachi 25—30 sm uzunlikda bo‘ladi. U halqumning davomi bo‘lib, bo‘yin sohasida VI—VII bo‘yin umurtqasi darajasidan boshlanadi, so‘ngra ko‘krak bo‘shlig‘i orqali ko‘ks oralig‘idan o‘tadi va qorin bo‘shlig‘ida X—XI ko‘krak umurtqalari darajasida oshqozonga tutashib tugaydi.
Qizilo‘ngachning tuzilishi
Joylashuviga ko‘ra qizilo‘ngach bo‘yin, ko‘krak va qorin qismlariga bo‘linadi.
Qizilo‘ngachda uchta anatomik torayish — diafragmal, faringeal (halqumga oid) va bronxial torayish farqlanadi; shuningdek, ikkita fiziologik torayish — aortal va kardial torayish ham ajratiladi.
Qizilo‘ngachning yuqori qismida yuqori qizilo‘ngach sfinkteri, pastki qismida esa pastki qizilo‘ngach sfinkteri joylashgan. Ular klapan vazifasini bajarib, ovqatning hazm qilish yo‘li bo‘ylab faqat bir yo‘nalishda o‘tishini ta’minlaydi hamda oshqozonning agressiv tarkibi qizilo‘ngachga, halqumga, og‘iz bo‘shlig‘iga qaytib tushishining oldini oladi.
Qizilo‘ngach devori shilliq qavat, shilliq osti qavati, mushak qavati va adventitsial (tashqi biriktiruvchi to‘qimali) qavatdan tuzilgan. Qizilo‘ngachning mushak qavati ikki qatlamdan iborat: tashqi bo‘ylama va ichki aylana qatlam. Qizilo‘ngachning yuqori qismida mushak qavati ko‘ndalang-targ‘il mushak tolalaridan tashkil topgan. Qizilo‘ngachning yuqori uchdan bir qismi atrofida ko‘ndalang-targ‘il mushak tolalari asta-sekin silliq mushak tolalari bilan almashadi. Pastki qismida mushak qavati faqat silliq mushak to‘qimasidan iborat.
Shilliq qavat ko‘p qavatli yassi epiteliy bilan qoplangan; shilliq osti qavatida a’zo bo‘shlig‘iga ochiladigan shilliq bezlar joylashgan.
Qizilo‘ngachning shilliq qavati epiteliy tipiga mansub. Epiteliy ko‘p qavatli yassi, muguzlanmaydigan bo‘lib, nozik tolali biriktiruvchi to‘qima — shilliq qavatning xususiy qatlamida joylashadi. Bu qatlam ingichka kollagen tolalari tutamlaridan iborat; unda retikulin tolalari va biriktiruvchi to‘qima hujayralari ham mavjud. Shilliq qavatning xususiy qatlami so‘rg‘ichlar shaklida epiteliy ichiga kirib boradi.
Qizilo‘ngachning harakat funksiyasi

Qizilo‘ngachning harakat funksiyasi yutilgan ovqat luqmasining oshqozonga aralashmasdan va turtkilarsiz tez o‘tishini ta’minlaydi. Qizilo‘ngach bo‘ylab ovqat 2—3 soniyada o‘tadi, agar yutilgan bolus suyuq bo‘lsa; qattiq ovqat yutilganda esa bu jarayon 8—9 soniya davom etadi. Bunga katta amplitudali va uzoq davom etadigan, qizilo‘ngachning butun uzunligi bo‘ylab tez va uzluksiz tarqaladigan qisqarishlar hisobiga erishiladi.
Qizilo‘ngach funksiyalari ixtiyoriy va ixtiyorsiz mexanizmlar orqali muvofiqlashtiriladi. Birlamchi peristaltika yutishga javoban yuzaga keladi va ovqatning yuqori qizilo‘ngach sfinkteri hamda qizilo‘ngach tanasi orqali bo‘shashgan pastki qizilo‘ngach sfinkteridan o‘tib oshqozonga tushishini ta’minlaydi. Ikkilamchi peristaltika esa yutishga javoban emas, balki qizilo‘ngach tanasidagi sezuvchi retseptorlar qo‘zg‘alishi natijasida yuzaga keladigan qisqarishlardir. Bu odatda qizilo‘ngachdan o‘ta olmagan ovqat luqmasi uni kengaytirganda yoki oshqozon tarkibining qizilo‘ngachga reflyuksi (qayta oqib chiqishi) natijasida sodir bo‘ladi.
Qizilo‘ngachdagi peristaltik to‘lqin tezligi soniyasiga taxminan 3—5 sm. Tinch holatda qizilo‘ngach ichidagi bosim taxminan 10 sm suv ust. ni tashkil qiladi. Yuqori va pastki qizilo‘ngach sfinkterlarida qizilo‘ngachning ikki uchini «yopib turuvchi» tonik taranglik 20—30 sm suv ust. ga teng. Yutish paytida yuzaga keladigan birlamchi peristaltik to‘lqin taxminan 70—90 sm suv ust. bosim hosil qiladi; bu ko‘rsatkich 30 dan 140 sm suv ust. gacha o‘zgarishi mumkin. Yutish peristaltikasining tezligi soniyasiga 2—4 sm. Qizilo‘ngachning o‘rtacha uzunligi 25—30 sm bo‘lganda, peristaltik to‘lqin uni 6—10 s ichida bosib o‘tadi.
Yutish jarayoni peristaltikasining xususiyati shundaki, navbatdagi yutish oldingi yutishning peristaltik to‘lqinini, agar avvalgi luqma ko‘ndalang-targ‘il mushaklar joylashgan qismdan o‘tib ulgurmagan bo‘lsa, susaytiradi. Tez-tez takrorlanadigan yutishlar qizilo‘ngach peristaltikasini butunlay to‘xtatib, pastki qizilo‘ngach sfinkterini bo‘shashtiradi. Faqat sekin yutish va qizilo‘ngachning oldingi bolusdan (ovqat luqmasidan) bo‘shashi normal peristaltika uchun sharoit yaratadi.
Qizilo‘ngachning harakat funksiyasini tekshirish uchun diagnostik test sifatida qizilo‘ngach manometriyasi, yutish jarayonini tekshirishda esa yuqori qizilo‘ngach sfinkteri manometriyasi.
Qizilo‘ngachning ayrim kasalliklari
- Kardiospazm
- Kardiya axalaziyasi
- Gastroezofageal reflyuks kasalligi
- Qizilo‘ngach saratoni
- Qizilo‘ngach divertikuli
- Ezofagit
- Qizilo‘ngachning diffuz spazmi
- Qizilo‘ngach diskineziyasi
- Mallori–Veys sindromi
- Qizilo‘ngachning o‘z-o‘zidan yorilishi (Burxave sindromi)
- Funksional jig‘ildon qaynashi
- Qizilo‘ngachning yuqori sezuvchanligi
- Qizilo‘ngachning gipertenziv peristaltikasi[ingl.]
- Qizilo‘ngach stenozi
Manbalar
- 1 2 Трифонов Е. В. Психофизиология человека. Пищевод Архивная копия от 8 февраля 2009 на Wayback Machine.
- ↑ Полушкина Н. Н. Диагностический справочник гастроэнтеролога. — М.: АСТ, 2007. — 670 с. — ISBN 978-5-17-039782-2
- ↑ Хендерсон Д. Патофизиология органов пищеварения Архивная копия от 15 февраля 2009 на Wayback Machine.
- ↑ Бордин Д. С., Валитова Э. Р. Методика проведения и клиническое значение манометрии пищевода / Под ред. д.м.н., проф. Л. Б. Лазебника. — М.: ИД «МЕДПРАКТИКА-М», 2009, — 24 с.
- ↑ Stendal Ch. Practical Guide to Gastrointestinal Function Testing. Blackwell Science Ltd., 1997, 280 p. ISBN 0-632-04918-9. (англ.).