Nigeriya haqida

Nigeriya Federativ Respublikasi
ingl. Federal Republic of Nigeria
igbo Ọ̀hàńjíkọ̀ Ọ̀hànézè Naìjíríyà
yoruba Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà
hausa Jamhuriyar Tarayyar Najeriya
fula Republik Federaal bu Niiseriya
Shior: «Unity and Faith, Peace and Progress» —
«Birlik va eʼtiqod, tinchlik va taraqqiyot»»
Madhiya: «Arise O Compatriots, Nigeria's Call Obey»
Нигерия на карте мира
Nigeriyaning dunyo xaritasidagi oʻrni
Mustaqillikka erishgan sana 1-oktabr 1960-yil (quyidagidan: Buyuk Britaniya)
Rasmiy til ingliz tili, hausa, yoruba, igbo
Poytaxt Abuja
Yirik shaharlari Lagos, Kano, Ibadan, Port-Harkort
Boshqaruv shakli federativ prezidentlik respublikasi
Prezident Bola Tinubu
Vitse-prezident Kashim Shettima
Hudud
 • Jami 923 770 km² (dunyoda 31-oʻrin)
 • % suv yuzasi 1,4
Aholi
 • Baholash (2024) ↗229 150 000 kishi (6-oʻrin)
 • Zichligi 219,7 kishi/km²
YIM (XQP)
 • Jami (2022) 1,281 trln AQSH dollari (27-oʻrin)
 • Aholi jon boshiga 5860 AQSH dollari (152-oʻrin)
YIM (nominal)
 • Jami (2022) 477 mlrd AQSH dollari (30-oʻrin)
 • Aholi jon boshiga 2272 AQSH dollari (138-oʻrin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2020) ▲ 0,539 (past; 161-oʻrin oʻrin)
Aholi nomlanishi nigeriyalik erkak, nigeriyalik ayol, nigeriyaliklar
Valyuta nayra
Internet domeni .ng
ISO kodi NG
Telefon kodi +234
Vaqt mintaqasi UTC+1
Yoʻl harakati oʻng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsʼdagi mediafayllar

Nigeriya (ingl. Nigeria [naɪ̯ˈdʒɪɹɪ̯ə]), toʻliq nomi: Nigeriya Federativ Respublikasi (ingl. Federal Republic of Nigeria [ˈfedərəl rɪˈpʌblɪk ɒv naɪ̯ˈdʒɪɹɪ̯ə]; igbo Ọ̀hàńjíkọ̀ Ọ̀hànézè Naìjíríyà; yoruba Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà; hausa Jamhuriyar Tarayyar Najeriya; fula Republik Federaal bu Niiseriya) — Gʻarbiy Afrikada joylashgan davlat. Nigeriya hududining maydoni 923 768 km2 — bu koʻrsatkich boʻyicha mamlakat Afrikada 14-oʻrinni, Afrika da dunyoda 31-oʻrinni egallaydi. Aholisi soni boʻyicha Afrikaning barcha boshqa mamlakatlaridan oldinda: 2020-yil maʼlumotlariga koʻra, aholisi 210 million kishini tashkil etgan va dunyoda oltinchi oʻrinda turgan.

U Gʻarbiy Afrikada joylashgan. Uni Atlantika okeani suvlari yuvib turadi. Gʻarbda Benin, shimolda Niger, shimoli-sharqda Chad, sharqda esa Kamerun. bilan chegaradosh. Mamlakat 36 ta shtat va bitta federal poytaxt hududiga boʻlingan; ular oʻz navbatida 774 ta mahalliy boshqaruv tumaniga.

Poytaxti — Abuja; 12-dekabr 1991-yilgacha poytaxt Lagos boʻlgan, u mamlakat va butun Afrikaning eng yirik shahri hisoblanadi.

Davlat tili — ingliz tili. Mamlakatda jami 500 dan ortiq til mavjud; aholining katta qismi ikki yoki undan ortiq tilni biladi.

Federativ davlat, prezidentlik respublikasi. Navbatdagi prezidentlik saylovi 25-fevral 2023-yilda boʻlib oʻtgan boʻlib, unda Bola Tinubu davlat rahbari etib saylangan: uning prezidentlik muddati 29-may 2023-yilda boshlangan. Keyingi 4 yilga vitse-prezident lavozimini Kashim Shettima.

Mamlakat etnomadaniy jihatdan nihoyatda rang-barang. Aholi orasida islom va xristianlik diniga eʼtiqod qiluvchilar soni deyarli teng; musulmonlar soni boʻyicha mamlakat Afrikada birinchi oʻrinda turadi.

Asosan agrar mamlakat boʻlib, katta neft va boshqa tabiiy resurslar zaxiralariga ega, OPEK. aʼzosi. YIM ning XQP boʻyicha hisoblangan hajmi 2019-yilda 1,169 trln dollarni tashkil etgan (Afrikada 1-oʻrin, dunyoda 24-oʻrin), aholi jon boshiga esa 5967 dollar ( dunyoda 132-oʻrin). Pul birligi — Nigeriya nayrasi.

Mamlakat mustaqilligi 1-oktabr 1960-yilda eʼlon qilingan. 1912—1960-yillarda u Buyuk Britaniya mustamlakasi boʻlgan. 1900—1914-yillarda 2 qismga — Shimoliy va Janubiy.

Etimologiya

Toponim «Nigeriya» nomi shu nomdagi gidronim — Niger daryosi nomidan kelib chiqqan. Toponim siyosiy-maʼmuriy nomlar tarkibida ( Shimoliy va Janubiy Nigeriya) 1900-yildan, mamlakat nomi sifatida esa Britaniya Nigeriyasi — 1914-yildan qoʻllanadi.

Tabiiy-geografik tavsifi

Nigeriya xaritasi
Mamlakat tabiati
Nigeriyadagi balandliklar

Nigeriya Gʻarbiy Afrikada, Gvineya qoʻltigʻi sohilida joylashgan. Maydoni 923 768 km² boʻlib, hududi kattaligi boʻyicha dunyoda 32-oʻrinda, Afrikada 14-oʻrinda turadi. Davlat chegaralarining umumiy uzunligi 4047 km: gʻarbda Benin bilan 773 km, shimolda Niger bilan 1497 km, shimoli-sharqda Chad bilan 87 km, sharqda Kamerun bilan 1690 km; qirgʻoq chizigʻi 853 km.

Mamlakatning eng baland nuqtasi — Chappal-Vaddi togʻi (2419 m) — Taraba shtatida, Nigeriya va Kamerun chegarasi yaqinida joylashgan.

Daryolar — Niger va Benue — mamlakatni ikki qismga ajratadi: janubda Sohilboʻyi tekisligi, shimolda esa uncha baland boʻlmagan yassi togʻliklar ustunlik qiladi. Mamlakat hududining katta qismini asosan daryo yotqiziqlaridan hosil boʻlgan Sohilboʻyi tekisligi egallaydi. Tekislikning gʻarbida qirgʻoq boʻylab bir-biriga hamda Gvineya qoʻltigʻi.

Sohilboʻyi tekisligidan shimolda mamlakat hududi nisbatan past yassi togʻlik — — plato ga koʻtariladi: Yoruba platosi Niger daryosining gʻarbida, Udi platosi esa sharqida joylashgan. Keyin balandligi 400–600 m dan 1000 m dan ortiq boʻlgan Shimoliy yassi togʻlik boshlanadi.

Shimoliy yassi togʻlikning eng baland qismi markazdagi Jos platosi boʻlib, uning eng yuqori nuqtasi Shere togʻi (1735 m) hisoblanadi. Shimoliy yassi togʻlik shimoli-gʻarbda Sokoto tekisligiga, shimoli-sharqda esa Born tekisligiga tutashadi.

Tarix

1-oktabr 1960-yilda shu paytgacha Gʻarbiy Afrikadagi Britaniya mustamlakasi boʻlgan Nigeriya mustaqil davlatga aylandi. Mustaqil Nigeriyaning ilk hukumati NSNK va SNK partiyalari koalitsiyasiga tayangan, SNK vakili Abubakar Tafava Baleva bosh vazir boʻlgan. 1963-yilda Nigeriya respublika deb eʼlon qilingach, prezident lavozimini Nnamdi Azikive (NSNG vakili) egalladi. Muxolifatga Obafemi Avolovo boshchiligidagi Harakat guruhi vakillik qilgan. Mintaqaviy hukumatlarga quyidagilar rahbarlik qilgan: Shimolda SNK yetakchisi Ahmadu Bello, Gʻarbda Harakat guruhidan Semyuel Akintola[ingl.] , Sharqda esa NSNG vakili Maykl Okpara[ingl.]. 1963-yilda Gʻarbiy Nigeriyaning sharqiy qismida toʻrtinchi mintaqa — Oʻrta Gʻarb tashkil etildi. 1964-yilda ushbu mintaqada boʻlib oʻtgan saylovda NSNG gʻalaba qozondi.

1966-yil yanvarda bir guruh igbo millatiga mansub ofitserlar harbiy toʻntarish amalga oshirdi. Birinchi respublikaning qisqa davri yakunlandi. Harbiylar Nigeriyada viloyatlarga boʻlingan unitar davlat tuzishga urindi. Shimoliy Nigeriya musulmonlari bu toʻntarishni oʻz manfaatlariga tahdid deb bildi va butun mamlakatda millatlararo toʻqnashuvlar boshlandi. Iyul oxirida shimollik askarlardan tuzilgan harbiy qismlar yangi harbiy toʻntarish amalga oshirdi. Davlat rahbari podpolkovnik, keyinchalik general boʻlgan Yakubu Govon boʻldi; u 1966-yildan 1975-yilgacha hukmronlik qildi.

Shimolda igbo xalqiga qarshi taʼqiblar qayta boshlandi, minglab odam oʻldirildi. Bu igbolarning sharqqa ommaviy koʻchishi, Biafra davlatini tuzish urinishlari va 1967—1970-yillardagi fuqarolar urushiga olib keldi. Mamlakat qaytadan federativ tizimga oʻtdi.

1967—1970-yillardagi fuqarolar urushi

Mamlakatda siyosiy partiyalar 1966—1978, 1984—1989 va 1993—1998-yillarda taqiqlangan. 1975-yilda Govon korrupsiya va intizomsizlikka murosasiz munosabati bilan tanilgan Murtala Muhammad boshchiligidagi ofitserlar guruhi tomonidan hokimiyatdan agʻdarildi. U jamiyatdagi bu illatlarga qarshi eʼlon qilgan va amalga oshira boshlagan dastur yaxshi natija berishi mumkin edi, deb hisoblanadi. Ammo Muhammad 1976-yil fevralida podpolkovnik Buka Suka Dimka tomonidan uyushtirilgan navbatdagi, bu safar muvaffaqiyatsiz toʻntarish urinishida oʻldirildi. Uning oʻrniga kelgan Olusegun Obasanjo dastlab rejalashtirilganidek hokimiyatni Shehu Shagari boshchiligidagi fuqarolik hukumatiga topshirdi. Shagari bu lavozimga juda shubhali sharoitlarda saylangan edi.

Aynan 1979-yilda Ikkinchi respublikaga asos solgan yangi konstitutsiya qabul qilindi.

1983-yilda korrupsiya va mustabidlikka botgan Shagari maʼmuriyatini navbatdagi harbiylar guruhi agʻdardi. Harbiylar keyingi bir yarim oʻn yil davomida mamlakatni deyarli uzluksiz boshqardi. 1993-yilda saylovlar oʻtkazildi, ammo unda gʻalaba qozongan etnik yoruba vakili Moshud Abiolaga, asosan shimoliy etnik guruhlardan boʻlgan harbiylar hokimiyatni topshirishdan bosh tortdi.

Toʻrtinchi respublika

1998-yilda prezidentlikka nomzod boʻlishga tayyorgarlik koʻrayotgan harbiy diktator — mamlakat rahbari Sani Abacha prezidentlikka nomzodini qoʻyishga tayyorlanayotgan paytda vafot etdi. Uning oʻrniga kelgan Abdusalom Abubakar nihoyat hokimiyatni fuqarolarga topshirdi. Prezidentlik saylovida isteʼfodagi general , xristian jamoasi vakili Olusegun Obasanjo gʻalaba qozondi. Dinlararo kelishuvga koʻra, prezidentlik lavozimida musulmon va xristian jamoalari vakillari navbatma-navbat faoliyat yuritishi kerak edi. Obasanjo ikki muddat prezident boʻldi va turli siyosiy usullar bilan konstitutsiyaga oʻzgartirish kiritib, uchinchi muddatga saylanish huquqini olishga urindi, ammo bunga erisha olmadi. Shunga qaramay, 2007-yilda yangi prezident etib uning tarafdori boʻlgan musulmon Umaru Yar-Adua.

2003-yilda Plato shtati.

da tartibsizliklar yuz berdi. 2006-yilda Nigeriyada musulmon hausa lar va xristianlar oʻrtasida jamoalararo zoʻravonlik holatlari kuzatildi. Fevral oyidagi toʻqnashuvlarda yuzdan ortiq kishi halok boʻldi. Sentabrda Jigava shtati.

da dinlararo toʻqnashuvlar yuz berdi. 2008-yil noyabrda Jos shahrida yana musulmonlar va xristianlar oʻrtasida tartibsizliklar avj oldi, natijada qariyb 300 kishi halok boʻldi. Tartibsizliklarga mahalliy saylovlarda hausa xalqi manfaatlarini ifodalovchi musulmon partiyasining gʻalabasi sabab boʻldi.

13-yanvar 2010-yilda Nigeriya federal sudi mamlakat vitse-prezidenti boʻlgan Gudlak Jonatan ga prezident vakolatlarini topshirdi, chunki ilgari saylangan prezident Umaru Yar-Adua uzoq vaqt Saudiya Arabistonida davolanayotgan edi. 9-fevral 2010-yilda Nigeriya Senati vakolatlar topshirilganini tasdiqladi.

2010-yil martda Jonatan oldingi prezidentdan qolgan Vazirlar Mahkamasini tarqatib yubordi va yangi vazirlarni tayinlashga kirishdi. Bu Umaru Yar-Adua tarafdorlari orasida norozilik tugʻdirdi.

2010-yil martda Plato (Plateau) hududida xristianlar va musulmonlar oʻrtasidagi qonli toʻqnashuvlarda 500 dan ortiq kishi halok boʻldi.

5-may 2010-yilda prezident Umaru Yar-Adua 58 yoshida, chet elda davolanib fevralda qaytib kelgan Nigeriya poytaxti dagi villasida vafot etdi.

6-may 2010-yilda Gudlak Jonatan Nigeriyaning yangi prezidenti sifatida qasamyod qildi. U vafot etgan salafining vakolat muddati tugaguncha lavozimda qoldi. 16-aprel 2011-yilda Nigeriyada prezidentlik saylovi oʻtkazilib, unda amaldagi prezident Jonatan gʻalaba qozondi.

2015-yil martda boʻlib oʻtgan saylovda Muhammadu Buxari gʻalaba qozondi. 29-may 2015-yilda Muhammadu Buxari Nigeriyaning yangi prezidenti sifatida qasamyod qildi.

2000-yillarning birinchi yarmidan hozirgacha Nigeriya va qoʻshni mamlakatlar hududida «Boko Haram» terrorchi islomiy guruhi faoliyat yuritadi. U shariat qoidalarini joriy etish va «Gʻarbga xos belgilar»ni (dunyoviy taʼlim, saylovlar va boshqalarni) yoʻq qilish tarafdori.

Davlat tuzumi

Rasmiy jihatdan Nigeriya koʻppartiyaviy prezidentlik respublikasidir. Economist Intelligence Unit maʼlumotlariga koʻra, 2018-yilda mamlakat demokratiya indeksi boʻyicha gibrid rejim.

deb tasniflangan.

Qonun chiqaruvchi hokimiyat Qonun chiqaruvchi hokimiyat ikki palatali (Milliy assambleya ingl.).

ga tegishli. Yuqori palata — Senat (109 oʻrin). Senatorlar majoritar tizim asosida 36 ta uch mandatli va bitta bir mandatli okrugda nisbiy koʻpchilik ovozi bilan saylanadi. Senat raisini senatorlar oʻz orasidan bilvosita ovoz berish orqali saylaydi.

Quyi palata — Vakillar palatasi (360 oʻrin). Deputatlar nisbiy koʻpchilikka asoslangan majoritar tizimda saylanadi. Barcha deputatlarning vakolat muddati 4 yil.

Senatdagi 73 ta va Vakillar palatasidagi 213 ta oʻrin prezident tarafdori boʻlgan Xalq demokratik partiyasi (XDP) nazoratida ( markazchilar). Umumxalq partiyasi ( konservatorlar) tegishlicha 28 ta va 95 ta oʻringa ega.

Ijro etuvchi hokimiyat

Nigeriya — prezidentlik respublikasi. Prezident davlat rahbari va qurolli kuchlar bosh qoʻmondoni hisoblanadi. Umumxalq toʻgʻridan-toʻgʻri yashirin ovoz berish yoʻli bilan 4 yil muddatga saylanadi va ketma-ket ikki muddatdan ortiq lavozimni egallay olmaydi. 2006-yil mayda Senat prezidentga uchinchi muddatga saylanish imkonini beruvchi konstitutsiyaviy tuzatishni tasdiqlashdan bosh tortdi.

Qurolli kuchlar

Quruqlikdagi qoʻshinlar — 100 ming kishi, sakkizta diviziya (2 ta mexanizatsiyalashgan, 3 ta motorlashtirilgan, 2 ta aralash, 1 ta tank diviziyasi), shuningdek, poytaxtda joylashgan gvardiya brigadasi.

Harbiy-havo kuchlari — 10 ming kishi; xorijlik mutaxassislar fikricha, aviapark jangovar vazifalarni bajara olmaydi.

Harbiy-dengiz kuchlari — 8 ming kishi, 1 ta fregat, 1 ta korvet, 2 ta raketali kater va 3 ta patrul kemasi.

Tashqi siyosat

7-oktabr 1960-yilda Nigeriya BMT ga qabul qilindi va shu vaqtdan beri Afrika iqtisodiy komissiyasi hamda mintaqaviy boʻlmagan deyarli barcha ixtisoslashgan agentliklar aʼzosidir. Shuningdek, Millatlar Hamdoʻstligi, 77 guruhi, Afrika Ittifoqi, Jahon savdo tashkiloti aʼzosi hamdir. 1971-yil iyunidan Nigeriya OPEK aʼzosi boʻlib, Niger havzasi qoʻmitasi va Chad koʻli havzasi komissiyasi kabi bir qator mintaqaviy tashkilotlarda ham qatnashadi. Shuningdek, xalqaro AKT mamlakatlari tashkilotiga ham aʼzodir.

Maʼmuriy boʻlinish

Nigeriya hududi 36 ta shtat (ingl. state) va bitta federal poytaxt hududiga ( Federal Capital Territory) boʻlingan, ular esa oʻz navbatida 774 ta mahalliy boshqaruv hududiga (Local Government Area, LGA).

Mamlakat mustaqillikka erishgach, 1960-yilda etnik-diniy tamoyil asosida tuzilgan uchta mintaqadan iborat edi: Shimoliy (markazi — Kaduna, asosiy aholi hausa), Gʻarbiy (markazi — Ibadan, asosiy aholisi yoruba) va Sharqiy (markazi — Enugu, asosiy xalqlari igbo, edo (bini) va ibibio). 1963-yilda Gʻarbiy mintaqaning ikki provinsiyasidan Oʻrta Gʻarbiy mintaqa tashkil etildi.

1967-yilda mintaqalar tugatilib, oʻrniga toʻgʻridan-toʻgʻri federal hukumatga boʻysunuvchi 12 ta shtat tashkil etildi; faqat sobiq Oʻrta Gʻarbiy mintaqa boʻlib yuborilmadi. 1976-yilda yana 9 ta shtat hamda hozirgi Abuja federal poytaxt hududi tashkil etildi. 1987-yilda 2 ta, 1991-yilda 9 ta, 1996-yilda 6 ta yangi shtat tuzildi.

Shaharlar

Nigeriyada kamida oltita shaharning aholisi 1 million kishidan oshadi: Lagos, Kano, Ibadan, Kaduna, Port-Harkort va Benin-Siti. Lagosda 10 milliondan ortiq kishi yashaydi, u Afrika va dunyodagi eng yirik shaharlardan biridir.

Aholi

Nigeriya xalqlari
Yosh-jins piramidasi — Nigeriya aholisi, 2020-yil

Nigeriya aholisi 210 million kishidan ortiq (2020-yil bahosi, dunyoda 7-oʻrin). Vashington universiteti olimlarining tibbiy The Lancet jurnalida 14-iyul 2020-yilda eʼlon qilingan prognozlariga koʻra, 2100-yilga borib Nigeriya aholisi 791 million kishiga yetadi va mamlakat Hindistondan keyin aholi soni boʻyicha dunyoda ikkinchi oʻringa chiqadi. Hindiston aholisi oʻsha paytga borib 1,09 milliard kishiga kamayadi, Xitoy aholisi esa 732 million kishiga tushib, dunyoda uchinchi oʻrinni egallaydi.

Aholi soni
1963196419651966196719681969197019711972
48 128 461↗49 169 820↗50 238 570↗51 336 376↗52 468 594↗53 640 549↗54 859 202↗56 131 845↗57 453 735↗58 829 321
1973197419751976197719781979198019811982
↗60 285 455↗61 857 025↗63 565 601↗65 426 979↗67 425 439↗69 512 236↗71 619 219↗73 698 099↗75 729 574↗77 729 805
1983198419851986198719881989199019911992
↗79 729 313↗81 775 217↗83 901 572↗86 118 046↗88 412 920↗90 773 617↗93 179 760↗95 617 350↗98 085 373↗100 592 242
1993199419951996199719981999200020012002
↗103 144 749↗105 752 796↗108 424 827↗111 166 210↗113 979 481↗116 867 371↗119 831 888↗122 876 727↗126 004 992↗129 224 641
2003200420052006200720082009201020112012
↗132 550 146↗135 999 250↗139 585 891↗140 431 790↗147 187 353↗151 208 080↗155 381 020↗159 707 780↗164 192 925↗168 833 776
20132015201720212021
↗173 615 345↗182 202 000↗190 886 311↗209 603 600↗211 400 708

Asosiy koʻrsatkichlar:

Etnik tarkibi: 200—400 dan ortiq mahalliy xalq va qabila. Xalqlar: hausa — 30 %, yoruba — 15,5 %, igbo (ibo) va ijo — 17 %, fulani — 6 %, kanuri — 2,4 %, tiv — 2,4 %, ibibio — 1,8 %, boshqalar — 24,8 % (2018-yil holatiga koʻra).

15 yoshdan oshgan aholi orasida savodxonlik — 62 % (erkaklarda 71,3, ayollarda 52,7; 2018-yil bahosi). Mamlakatda 8-sentabrda nishonlanadigan maxsus bayram — Savodxonlik kuni mavjud.

Tillar

Nigeriyalik kishi yoruba tilida gapirmoqda

Nigeriyaning rasmiy tili — ingliz tili; aholi orasida edo, efik, adamava fulfulde, hausa, idoma, igbo, markaziy kanuri, yoruba tillari ham keng tarqalgan. Nigeriyada jami 527 ta til bor: ulardan 512 tasi tirik til, ikkitasi ikkinchi til boʻlib, ona tili sifatida soʻzlashuvchilarga ega emas, 11 tasi esa oʻlik tildir. Nigeriyadagi oʻlik tillar: ayava, basa-gumna, xolma, auyokava, gamo-ningi, kpati, mava, kubi va teshenava.

Nigeriyaliklarning ingliz tilini bilish darajasi, umuman Afrikadagi kabi, taʼlim darajasiga (asosan boshlangʻich maktabni bitirganlar ingliz tilini biladi), kasbiga va yashash joyiga (shaharlarda tilni bilish qishloqlarga qaraganda yuqoriroq) bogʻliq.

Mahalliy tillar asosan muloqotda va ommaviy axborot vositalarida ishlatiladi, ayrimlari maktablarda ham oʻqitiladi. Mamlakat aholisining katta qismi ikki va undan ortiq tilni biladi.

1980-yillarda Nigeriyaning turli tillari uchun lotin yozuviga asoslangan umumnigeriya alifbosi ishlab chiqildi. Umuman, lotin yozuvi mamlakatda XIX asr oxiridan qoʻllanadi.

Diniy tarkibi

2018-yil maʼlumotlariga koʻra, dindorlar tarkibi: musulmonlar — 53,6 %, xristianlar — 45,9 %, boshqa din vakillari va dinsizlar — qariyb 6 %.

Mamlakat musulmonlar soni boʻyicha Afrikada birinchi oʻrinda turadi. Islom mamlakatning shimoliy va gʻarbiy qismlarida hausa, fulbe, kanuri, songay xalqlari orasida ustunlik qiladi, shuningdek, janubi-gʻarbda yoruba xalqi orasida ham tarqalgan. Musulmonlar diniy jihatdan bir xil emas. Eng keng tarqalgani — sunniylik , asosan molikiylik fiqh maktabi. 1999-yildan beri Nigeriyaning 12 ta shtatida shariat qonunlari amal qiladi: toʻqqiztasida toʻliq, yana uchtasida musulmonlar zich yashaydigan hududlarda.

Xristianlik mamlakat janubi va sharqida keng tarqalgan. Unga yoruba, igbo, bini, ijo ibibio, annang[ingl.], efik va boshqa xalqlar eʼtiqod qiladi. Eng yirik xristian konfessiyalari — anglikanlar (20 %), katoliklar (10,6 %) va pyatidesyatniklar (Pentecostals) (15,3 %).

Mahalliy anʼanaviy dinlar ga 2010-yilda Nigeriyaning 13 million aholisi — asosan mamlakat markazi va janubidagi qabilalar — eʼtiqod qilgan. Ularning soni muntazam kamaymoqda, hozirda boshqa dinlar bilan birga mamlakat aholisining 5 % dan kamini tashkil etadi. Boshqa diniy guruhlar orasida bahoi eʼtiqodi vakillari, buddaviylar va yahudiylar.

Ateizm va dinsizlik keng tarqalmagan, shariat amal qiladigan shtatlarda butunlay taqiqlangan va mamlakat janubida ham maʼqullanmaydi, ammo klerikalizmni tanqid qilish maqbul hisoblanadi.

Millatlararo nizolar

Nigeriyalik banditlar, 2021-yil
Nigeriyadagi diniy toʻqnashuvlar

Diniy toʻqnashuvlar musulmonlar va xristianlar kabi turli diniy guruh vakillari oʻrtasida yuz beradi. Nigeriya hukumati ommaviy qotilliklarning oldini olish uchun muntazam ravishda harbiylar va politsiyani yuboradi.

Diniy asosdagi eng yirik ommaviy qirgʻinlardan biri — Nigeriya shimolidagi oʻn oltita shahar va qishloqning vayron qilinishi Borno shtatida 2015-yil yanvar boshida radikal islomiy «Boko Haram» jangarilari tomonidan amalga oshirilgan. Ular mamlakatning butun hududida shariat ni joriy etish tarafdori. Tashkilot jangarilari odamlarni, jumladan, maktab oʻquvchilarini ham koʻp marta oʻgʻirlab ketgan. Eng yirik hodisa — Chibokdagi ommaviy oʻgʻirlash boʻlib, unda kamida 276 nafar oʻquvchi qiz olib ketilgan.

Chorvadorlar va dehqonlar oʻrtasidagi nizolar

Nigeriyada muntazam chorvadorlar va dehqonlar oʻrtasidagi nizolar[ingl.] yuz beradi. Odatda ular chorvadorlar (xususan, fulani va hausa) hamda dehqonlar (xususan, adara, berom, tiv va tarok) oʻrtasida yer va/yoki chorva ustidagi kelishmovchiliklardan kelib chiqadi. Nigeriyaning Toʻrtinchi respublikasi[ingl.] 1999-yilda tashkil etilganidan beri chorvadorlar va dehqonlar oʻrtasidagi zoʻravonlik minglab kishilarning oʻlimiga, yana oʻn minglab kishilarning oʻz uyini tark etishiga sabab boʻldi. Xavfsizlik yoʻqligi va zoʻravonlik koʻplab aholi guruhlarini oʻzini himoya qilish otryadlari hamda etnik qurolli tuzilmalar tuzishga undadi, bu esa zoʻravonlikni yanada kuchaytirdi. Toʻqnashuvlarning aksariyati musulmon fulani chorvadorlari va xristian dehqonlar oʻrtasida yuz berib, etnik-diniy adovatni kuchaytirdi.

Iqtisodiyot

Bozor — Lagos
Zamonaviy qurilmalardan foydalanayotgan nigeriyalik yoshlar

Umumiy tavsif

Pul birligi — Nigeriya nayrasi — 1-yanvar 1973-yildan muomalaga kiritilib, Nigeriya funti.

ning oʻrnini egalladi. Neftga boy Nigeriya uzoq vaqt siyosiy beqarorlik, korrupsiya, infratuzilmaning rivojlanmagani va iqtisodiy boshqaruvning sustligidan aziyat chekdi. Mamlakatning avvalgi harbiy hukmdorlari iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish ga, yaʼni uni valyuta tushumining 95 % gacha qismini hamda davlat budjeti daromadining 80 % ini taʼminlagan neft sektoriga toʻliq qaramlikdan xalos etishga erisha olmadi. Shu sababli fuqarolik hukumati yangi choralar koʻrishga majbur boʻldi: xususan, xususiylashtirishga doir chora sifatida eng yirik neftni qayta ishlash korxonalarini xususiy sektorga oʻtkazdi, neft mahsulotlari kabi koʻplab tovarlarning narxini davlat tomonidan tartibga solishni bekor qilib, ularni bozor mexanizmi orqali belgilashga oʻtdi. Hukumat xususiy sektor orqali mamlakat infratuzilmasi ni rivojlantirishni ragʻbatlantiradi, ayniqsa agrosanoat tarmogʻiga eʼtibor qaratiladi. 2019-yilga kelib neftga qaramlik biroz kamaygan boʻlsa-da, u eksport tushumining 80 % dan ortigʻini tashkil etgan.

YIM jon boshiga 2019-yilda 5,967 ming dollarni tashkil etgan (dunyoda 144-oʻrin). Nigeriya iqtisodiyoti YIM hajmi boʻyicha Afrikadagi eng yirik iqtisodiyotdir. Shunga qaramay, MRBning Faktlar kitobi maʼlumotlariga koʻra, 70 % — 2010-yilda mamlakatda qashshoqlik chegarasidan pastda yashovchi aholi ulushi. Budjetda esa mablagʻ yetishmaydi. Hisob-kitoblarga koʻra, shimoli-sharqiy hududlarda aholining 75 % i qashshoqlik chegarasidan pastda yashaydi; bu mamlakat janubidagi koʻrsatkichdan qariyb ikki baravar yuqori. Mehnat qiluvchilarning 70 % i qishloq xoʻjaligida, 10 % i sanoatda, 20 % i xizmat koʻrsatish sohasida band. YIM tarkibining 56,4 % i xizmatlarga, 22 % i sanoatga va atigi 21,1 % i qishloq xoʻjaligiga toʻgʻri keladi.

2019-yilda inflyatsiya darajasi 11,3 %.

Qishloq xoʻjaligi

Kakao, yeryongʻoq, makkajoʻxori, guruch, joʻxori (sorgo), tariq, kassava (tapioka), yams, kauchuk, shaftoli, nektarin, olxoʻri, gilos, olcha, sitrus mevalar, pomidor, bodring, qalampir va boshqa sabzavot hamda mevalar yetishtiriladi. Olma daraxtlari va nok daraxtlari ekish faol olib borilmoqda. Qoramol: qoʻy, echki, choʻchqa boqiladi. Baliqchilik.

Sanoat

Neft, gaz, koʻmir, qalay va kolumbit qazib olinadi. Palma yogʻi, paxta, rezina va yogʻoch materiallari ishlab chiqariladi. Teri va charmga ishlov berish, toʻqimachilik, sement va boshqa qurilish materiallari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Oziq-ovqat sanoati, poyabzal, kimyoviy mahsulotlar va oʻgʻitlar ishlab chiqarish rivojlangan. Alyuminiy ishlab chiqariladi. Palma yogʻi.

Neft sanoati

Nigeriyada neft 1901-yilda topilgan. Konlarni sanoat miqyosida oʻzlashtirish 1956-yilda boshlangan, 1960-yillardan buyon neft mamlakat iqtisodiyotining asosi hisoblanadi.

1971-yildan Nigeriya OPEK aʼzosi. 2007-yilda neft eksporti boʻyicha dunyoda 8-oʻrinda turgan. 2015-yilda neft qazib olish 111,3 million tonnani tashkil etgan (kuniga 2,322 million barrel, zaxirasi 32,1 milliard barrel). Nigeriyaning OPEKdagi kvotasi kuniga 2,224 million barrelni tashkil etadi. Nigeriya bu kvotadan muntazam oshib ketadi va uni rasman koʻtarishni soʻraydi.

65 % qazib olinadigan neft — yengil navlar tarkibida oltingugurt kam boʻladi. Eksport qilinadigan asosiy navlar: Bonny Light oil[ingl.] va Forcados (shu nomdagi hudud[ingl.]).

Neft qazib olishda Nigeriya milliy neft kompaniyasi (Nigerian National Petroleum Company, NNPC) faol ishtirok etadi: 1979-yildan u kamida 60 % qazib olish hajmini nazorat qiladi. Transmilliy Shell bilan qoʻshma korxonalar tuzilgan. Shell atrof-muhitni ifloslantirgani va mamlakat iqtisodiyotiga katta zarar yetkazgani uchun muntazam jarimaga tortiladi.

Umuman, neft sektori Nigeriya YIMining kamida 14 % ini taʼminlaydi.

XXI asr boshidan xorijiy kompaniyalar faoliyatiga MEND, Bakassi Boys, Egbesu Boys of Africa hamda Niger deltasining Xalq koʻngilli otryadlari kabi nodavlat qurolli tuzilmalar toʻsqinlik qilib, portlashlar uyushtiradi va xorijlik xodimlarni ( ekspatlarni) garovga oladi. 2009-yilda, oʻsha davrdagi jahon iqtisodiy tanazzuli sharoitida Nigeriya jangarilarining neft qazib olish inshootlariga hujumlari jahon neft bozoridagi narxlarga sezilarli taʼsir koʻrsatayotgani xabar qilingan.

Transport va aloqa

Transafrika avtomobil yoʻllari
Asfaltlangan koʻprik

Nigeriya hududidan oʻtuvchi toʻrtta Transafrika avtomobil yoʻnalishi:

. Mamlakatda Afrikaning boshqa qismlariga nisbatan avtomobil va temiryoʻl transporti yaxshi rivojlangan.

Aloqa

Mamlakatda aloqa sohasi rivojlanmoqda, mobil aloqa abonentlari soni 73 milliondan ortiq.

2003-yil sentabrda Plesetsk (Rossiya) kosmodromidan Nigeriyaning sunʼiy yoʻldoshi NigeriaSat-1 xalqaro Yerni kuzatish tizimida ishtirok etishi uchun uchirildi. Nigeriya Disaster Monitoring Constellation dasturida ishtirok etib, Janubiy Afrika Respublikasi va Jazoirdan keyin oʻz kosmik apparatiga ega boʻlgan qitʼadagi uchinchi mamlakatga aylandi.

Turizm

Turizm mamlakat budjetining muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Mamlakatda tropik oʻrmonlar, savannalar, sharsharalar va madaniy-tarixiy ahamiyatga ega koʻplab obyektlar bor. Biroq ayrim hududlarda elektr energiyasi yetishmaydi, yoʻllar sifatsiz va ichimlik suvi iflos.

Tashqi savdo

2019-yilda eksport 53,6 mlrd dollarni tashkil etgan (oldingi yilga nisbatan 18 % kam). Import — 47,37 mlrd dollar (10,1 % koʻp, 2018-yilga nisbatan).

Asosiy eksport mahsulotlari: neft va neft mahsulotlari (87 %, 46 mlrd dollar), kemalar, qayiqlar va suzuvchi konstruksiyalar (5,93 %, 3,18 mlrd dollar), qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, jumladan, kakao va tamaki (1,4 % — jami 827 million dollar). Eksport qilinadigan neft miqdori import qilinadiganidan ancha koʻp; Nigeriya OPEK kvotasidan doim oshib ketadi va uni muntazam koʻtarishni soʻraydi. Import asosan yadro reaktorlari va yoqilgʻidan (18,9 %, 8,97 mlrd dollar), mineral yoqilgʻidan, shu jumladan neftdan (15,5 %, 7,37 mlrd dollar), transport vositalaridan (11,8 %, 5,62 mlrd dollar), elektr mashinalaridan (7,83 %, 3,71 mlrd dollar) va oʻlchov, oftalmologiya hamda boshqa yuqori aniqlikdagi asboblardan (7,08 %, 3,35 mlrd dollar) iborat.

Asosiy eksport xaridorlari — Hindiston — 15,4 %, Ispaniya — 9,91 %, Niderlandiya — 9,07 %, Gana — 7,46 %, Fransiya — 6,62 %, Janubiy Afrika Respublikasi — 5,87 % va AQSH — 5,26 %. Importning katta qismi quyidagi mamlakatlardan keladi: Xitoy — 25 %. Hindiston — 12 %, AQSHdan — 9,87 %, Niderlandiyadan — 7,37 %, Belgiya — 5 % va Esvatini — 3,28 %.

Mamlakatning xorijiy valyuta va oltin zaxiralari 38,77 mlrd dollarni tashkil etgan (2017-yil holatiga koʻra).

Madaniyat

Nigeriyaliklar bayram tantanasida
Fil suyagidan yasalgan niqob

Kinematografiya

Nigeriya ishlab chiqarilgan toʻliq metrajli filmlar soni boʻyicha dunyoda ikkinchi oʻrinda (872 ta film, 2006-yilda) boʻlib, faqat Hindiston dan (1091 ta film) ortda va AQSH dan (485 ta film) oldinda turadi. Nigeriya kino sanoati Gollivud ga oʻxshatib Nollivud deb ataladi. Nigeriyada toʻliq metrajli film ishlab chiqarishning oʻrtacha qiymati taxminan 15 000 dollar.

Sport

Stadion — Abuja

Nigeriyada, koʻplab boshqa mamlakatlarda boʻlgani kabi, milliy sport turi — futbol. Nigeriya milliy futbol terma jamoasi oʻz tarixida sezilarli muvaffaqiyatlarga erishgan: jamoa 6 ta jahon chempionatida (1994, 1998, 2002, 2010, 2014 va 2018-yillarda) ishtirok etgan, Afrika kubogini 1980, 1994 va 2013-yillarda qoʻlga kiritgan. 1996-yilda Nigeriya Olimpiya oʻyinlari finalida Argentinani yengib, oltin medal olgan. Shuningdek, Nigeriyaning yoshlar terma jamoasi (20 yoshgacha) 1989 va 2005-yilgi jahon chempionatlarining kumush medali sovrindori, oʻsmirlar terma jamoasi (17 yoshgacha) esa jahon chempionatida toʻrt marta (1985, 1993, 2007, 2013) gʻolib chiqqan va yana uch marta (1987, 2001, 2009) finalga yetib borgan. Koʻplab nigeriyalik futbolchilar Yevropa chempionatlarida oʻynaydi.

1952-yildan beri Nigeriya sportchilari Olimpiya oʻyinlarida ishtirok etadi. 2024-yilga kelib nigeriyalik sportchilar 27 ta medalni qoʻlga kiritgan, ularning yarmidan koʻpini (14 tasini), jumladan 2 ta oltin medalni yengil atletikachilar olgan. XXI asrda nigeriyaliklar hozircha oltin medal qoʻlga kiritmagan.

Oshxona

Nigeriyaning jollof

taomi. Nigeriya oshxonasi mamlakatda yashovchi yuzlab tubjoy Afrika etnik guruhlarining taomlari va oziq-ovqatlaridan tashkil topgan. Unda sous, dimlama va shoʻrvalar tayyorlashda oʻtkir ziravorlar va oʻtlar, palma va yeryongʻoq yogʻlari keng ishlatiladi. Nigeriya xalqlarining taomlari kraxmalga boy mahsulotlar — guruch, makkajoʻxori, yams va maniok asosida tayyorlanadi. Parranda goʻshti, mol goʻshti, qoʻy goʻshti va echki goʻshti.

ham keng ishlatiladi. Nigeriya oshxonasi koʻp asrlik tarix va madaniy almashinuv natijasida shakllangan. Koʻplab taomlar umumiy Gʻarbiy Afrika oshxonasida paydo boʻlgan, boshqalariga esa arab, Osiyo va Yevropa pazandachilik anʼanalari taʼsir koʻrsatgan.

Ommaviy axborot vositalari

NTA davlat telekompaniyasi ( Nigerian Television Authority — Nigeriya televideniye boshqarmasi) shu nomdagi telekanalni oʻz ichiga oladi. FRCN davlat radiokompaniyasi ( Federal Radio Corporation of Nigeria — Nigeriya federal radiokorporatsiyasi) tarkibida Radio Nigeria va mintaqaviy radiostansiyalar bor. U 1978-yilda NBC ( Nigerian Broadcasting Corporation — Nigeriya radioeshittirish korporatsiyasi) va BCNN ( Broadcasting Corporation of Northern Nigeria — Shimoliy Nigeriya radioeshittirish korporatsiyasi) birlashtirilishi natijasida tashkil etilgan.

Yerusti teleeshittirishlari DVB-T2 formatida olib boriladi.

Jinoyatchilik

Jinoiy toʻdalar

2021-yilgi uyushgan jinoyatchilik indeksiga koʻra (uni 120 nafar ekspert tuzgan), Nigeriya Afrikada jinoyatchilik eng koʻp toʻplangan mamlakatdir. Nigeriyada hozir butun dunyoda faoliyat yuritadigan bir nechta yirik jinoiy guruh tashkil topgan. Ulardan biri — «Qora bolta[ingl.]»ning bosh qarorgohi Benin-Sitida joylashgan. Boshqa mashhur toʻdalar: Eiye, Buccaneers, Pirates va Maphites.

Nigeriyada xorijiy fuqarolarni tovon puli olish maqsadida oʻgʻirlash holatlari ancha tez-tez uchraydi.

«Nigeriya spami» yoki «Nigeriya xatlari» nomi bilan tanilgan firibgarlik keng tarqalgan. Bu elektron pochta orqali aloqa oʻrnatib, jabrlanuvchiga tez orada kattaroq pul berishni vaʼda qilish evaziga yuzlab, hatto minglab dollarni qoʻlga kiritishga qaratilgan firibgarlik usulidir. Bu jinoyat boshqa mamlakatlarda ham uchrasa-da, dastlab aynan Nigeriyada keng tarqalgan.

2017-yildan beri vakolatini suiisteʼmol qilishi bilan yomon nom chiqargan SARS politsiya boʻlinmasi harakatlariga qarshi norozilik namoyishlari davom etmoqda.

Korrupsiya

Tahliliy markaz — Chatham House maʼlumotlariga koʻra, mamlakat 1960-yilda mustaqillikka erishilganidan buyon mamlakatdan qariyb 582 mlrd dollar noqonuniy olib chiqilgan. Britaniya politsiyasining Xalqaro korrupsiyaga qarshi kurash boʻlimi ( International Corruption Unit) 2006—2019-yillarda Nigeriyadan noqonuniy olib chiqilgan $117 million mablagʻni musodara qilgan. Nigeriya korrupsiyaga qarshi kurash agentligi qashshoqlikka qarshi kurash uchun masʼul hukumat vazirligidagi taxminiy firibgarlik boʻyicha tergov boshlanganidan keyin 28,88 million dollarni qaytargan. Iqtisodiy va moliyaviy jinoyatlarga qarshi kurash komissiyasi (EFCC) vakili Dele Oyevale prezident topshirigʻi bilan boshlangan tergov «firibgarlik harakatlarining tizimi va murakkab tarmogʻi»ni aniqlaganini maʼlum qildi.

Adabiyotlar

Havolalar