Tabiiy zona nima

Tabiiy zona, yoki fizik-geografik zona, yoki geografik zona, yoki landshaft zonasi (yunon. ζώνη — «belbog‘») — Yerning geografik qobig‘i hamda geografik mintaqasining o‘ziga xos tabiiy tarkibiy qismlari va jarayonlariga ega bo‘lgan qismidir. Ularga iqlim, relyef, gidrologik va geokimyoviy sharoitlar, shuningdek, tuproqlar, o‘simlik qoplami va hayvonot dunyosi kiradi. Iqlim sharoitlari (harorat, namlanish va o‘zgarishlarning davriyligi) asosiy belgilovchi omillar hisoblanadi.

Tabiiy zonalar ularga xos o‘simlik qoplami turiga — eng yaqqol geografik xususiyatiga qarab nomlanadi. Zonalar qonuniyat asosida ekvatordan qutblarga va okeanlardan materiklar ichkarisiga tomon almashinib boradi. Tabiiy zonalar — fizik-geografik rayonlashtirishning bosqichlaridan biri.

Tarix

O‘simlik qoplamining vertikal tabiiy zonalari. A. Gumboldt, 1807-yil

Turli tabiiy zonalarni o‘rganish tabiatshunos va sayohatchi A. Gumboldt tomonidan 1807-yilda boshlangan.

Tabiiy zonalar haqidagi ta’limotni V. V. Dokuchayev 1899-yilda ishlab chiqqan.

Xaritalar

Tabiiy zonalar quruqlikda ham, okeanlarda ham mavjud, biroq okeanlarda ular kamroq yaqqol namoyon bo‘ladi. Har bir zona doirasida landshaftlarning u yoki bu turi ustunligiga qarab fizik-geografik kichik zonalar ajratiladi.

Ko‘plab tabiiy zonalarning nomlari an’anaviy ravishda butun landshaftning eng muhim xususiyatlarini aks ettiradigan ustun o‘simlik qoplami turiga qarab beriladi (masalan, o‘rmonli zonalar, dashtli zonalar va savanna zonalari).

Tabiiy zonalar ko‘pincha kenglik yoki kenglikka yaqin yo‘nalishda (masalan, Yevrosiyoda) cho‘zilgan bo‘ladi. Biroq, asosan orografiya ta’sirida ularning cho‘zilish yo‘nalishi meridional yoki meridionalga yaqin bo‘lib qoladi (masalan, mo‘tadil mintaqadagi dasht zonasi Qoyali tog‘lar etaklarida, AQSH va Kanada hududida meridionalga yaqin yo‘nalishda cho‘zilgan). Tog‘larda balandlik mintaqalanishi kuzatilganda, balandlik mintaqalari tabiiy zonalarning qisman muqobili hisoblanadi.

Quruqlikdagi tabiiy zonalarning tarqalish xaritasi

Shartli belgilar
 Arktika cho‘li  Tundra  Tayga  Aralash o‘rmon, bargli o‘rmon  O‘rmon-dasht, dasht  Mussonli va doim yashil subtropik o‘rmon  Qattiq bargli, yozi quruq subtropik o‘rmon  Mussonli tropik o‘rmon  Qurg‘oqchil cho‘l  Chalacho‘l  Qurg‘oqchil dasht  Yarim qurg‘oqchil cho‘l  O‘tli savanna  Daraxtli savanna  Quruq tropik o‘rmonlar  Nam tropik o‘rmonlar  Alp tundrasi  Tog‘ o‘rmoni

Havolalar

  • Tabiiy zona // Inson ekologiyasi. Tushunchalar va atamalar lug‘ati / B. B. Proxorov. — Rostov n/D.: Feniks, 2005. — 476 bet.