Gobi cho‘li haqida

Gobi
mo‘g‘. Gov, xit. 戈壁
Xususiyatlari
Turitoshloq, qumli 
Uzunligi1600 km
Kengligi800 km
Maydoni1 300 000 km²
Joylashuvi
43°45′00″ sh. k. 111°50′00″ sh. u.HGЯO
Mamlakatlar
Китай
Красная точка
Gobi
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar
Xitoy shimolidagi Gobi cho‘li
Gobi cho‘lidagi Buyuk Xitoy devorining qoldiqlari
Gobi cho‘li. Taklamakon cho‘li. Himolay tog‘lari. Taxminiy chegaralar.

Góbi (mo‘g‘. Gov, xit. 戈壁, pinyin Gēbì, Palladiy transkripsiyasida Gebi) — Markaziy Osiyoning (Mo‘g‘uliston va Xitoy hududlarida joylashgan) keng mintaqasi bo‘lib, dunyodagi uchinchi eng yirik issiq cho‘ldir. U cho‘l va chala cho‘l landshaftlari bilan ajralib turadi. Gobi janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa 1600 km, shimoldan janubga esa 800 km cho‘zilgan. Maydoni — 1 300 000 km² (2007-yil holatiga ko‘ra dunyodagi oltinchi, Osiyodagi ikkinchi yirik cho‘l).

Qadim zamonlardan buyon bu hudud «Shamo cho‘li» nomi bilan ma’lum bo‘lgan.

Cho‘lning kengayishini to‘xtatish maqsadida XXR hukumati amalga oshirayotgan loyiha — «Yashil Xitoy devori».

Arxeologlar va paleontologlar Gobi cho‘lining shimoli-g‘arbiy qismidagi Nemegt havzasida (Mo‘g‘uliston) qazishmalar olib borib, turli dinozavrlar va boshqa qadimgi hayvonlarning ko‘plab qoldiqlarini, jumladan, velosiraptorlar, protoseratopslar, tarbozavrlar va zavroloflar qoldiqlarini topgan. Eng mashhur topilma — yer o‘pirilishi chog‘ida bir-biriga chirmashib halok bo‘lgan «Jang qilayotgan dinozavrlar» deb ataluvchi[aniqlashtirish kerak] velosiraptor va protoseratops qoldiqlaridir.

Velosiraptorning qayta tiklangan ko‘rinishi

Etimologiyasi

«Gobi» so‘zi mo‘g‘ulcha kelib chiqishga ega bo‘lib, «suvsiz joy» degan ma’noni anglatadi. Markaziy Osiyoda bu so‘z cho‘l va chala cho‘l landshaftlarini ifodalaydi.

Geografiyasi

Gobi g‘arbda Mo‘g‘ul Oltoyi va Tyanshan tog‘laridan sharqda Shimoliy Xitoy platosigacha cho‘zilgan. Shimolda Gobi Mo‘g‘uliston dashtlariga tutashadi, janubda esa mintaqa Nanshan va Oltintog‘ tog‘lari hamda Xuanxe daryosi bilan chegaralanadi. Cho‘l hududlarining umumiy maydoni bo‘yicha Gobi Osiyodagi eng katta cho‘l hisoblanadi.

Mintaqalari

Gobi bir necha geografik mintaqani o‘z ichiga oladi: Oltoyorti Gobisi, Mo‘g‘ul Gobisi, Alashan (Alashan Gobisi), Gashun Gobisi va Jung‘oriya (Jung‘oriya Gobisi).

Oltoyorti Gobisi

Oltoyorti Gobisi — Mo‘g‘uliston janubi-g‘arbida joylashgan, Gobi cho‘llari tizimiga kiruvchi cho‘l. Shimolda Mo‘g‘ul Oltoyi, janubda esa Tas-Bogdo va Sagan-Bogdo tog‘lari bilan chegaralangan. U suv oqib chiqmaydigan, berk Ingeni-Xobur botig‘ini egallaydi; botiq 700—1800 m balandlikda joylashgan (eng past nuqtasi 532 m), uni vaqtinchalik suv oqimlarining qurigan o‘zanlari (sayrlar) kesib o‘tgan. Tuprog‘i toshloq, ayrim joylarda qum va shag‘al aralash.

O‘simlik qoplami siyrak (saksovul, efedra va boshqalar); kam sonli buloqlar yaqinida qamish, yulg‘un, jiyda, turli bargli terak, yantoq o‘sadi, botqoqlashgan va sho‘rlangan joylarda esa sho‘ra o‘simliklari o‘sadi.

Oltoyorti Gobisida jayron, qulon saqlanib qolgan, ba’zan yovvoyi tuya, tog‘larda esa Gobi ayig‘i ham uchraydi.

Mo‘g‘ul Gobisi

Gurvansayxan milliy bog‘i, Gobi, Mo‘g‘uliston

Mo‘g‘ul Gobisi (Shamo) — Gobi tarkibidagi eng katta cho‘l. U Mo‘g‘ulistonda, Peshan tog‘ tizmasining o‘rta qismida joylashgan bo‘lib, sharqiy Jung‘oriyaning bir qismini egallaydi. Aholining asosiy qismini ko‘chmanchi mo‘g‘ul va oyrat qabilalari tashkil etadi. Gobining boshqa cho‘llari singari bu hududda ham aholi siyrak yashaydi.

Cho‘l hududida juda noyob Gobi endemiklari saqlanib qolgan.

Alashan

Alashan — Markaziy Osiyoda (Xitoy) joylashgan cho‘l, Gobi cho‘lining tarkibiy mintaqasi («Alashan Gobisi»). Janubi-g‘arbda Nanshan tog‘lari, janubi-sharqda Xuanxe daryosi bilan chegaralanadi; shimolda, Mo‘g‘uliston–Xitoy chegarasi yaqinida Mo‘g‘ul Gobisiga tutashadi. Unda quyidagi qum massivlari ajratiladi: Badin-Jaran, Xolalis, Tengger va Ulanpuxo.

Gashun Gobisi

Gashun Gobisi — shimolda Tyanshanning sharqiy tarmoqlari va Xami botig‘i, janubda esa Beyshan tog‘lari oralig‘ida, Xitoyning Shinjon-Uyg‘ur muxtor rayonida joylashgan tekislik. Gobi cho‘lining bir qismi hisoblanadi.
Relyefi yengil to‘lqinsimon bo‘lib, keng soyliklarning murakkab tizimidan iborat; ularni nisbiy balandligi 100 m gacha yetadigan yassi tepaliklar va qoyali tizmalar ajratib turadi. Bu suvsiz, toshloq, qisman shag‘alli cho‘l bo‘lib, berk botiqlarda sho‘rxok yerlar uchraydi. Iqlimi keskin kontinental; yozda eng yuqori harorat +40 °C gacha, qishda eng past harorat −32 °C gacha yetadi. Yillik yog‘in miqdori 50 mm dan kam. O‘simliklar juda siyrak; vaqti-vaqti bilan namlanadigan o‘zanlarda yakka yulg‘un butalari, Zaysan saksovuli va selitryanka (селитрянка), shuningdek, bir yillik sho‘ralar o‘sadi. Hayvonlardan jayron, yovvoyi eshak — qulon-jigetay, yovvoyi tuya uchraydi, kemiruvchilar va sudralib yuruvchilar esa juda ko‘p.

Jung‘oriya

Jung‘oriya (mo‘g‘. Zuungar, xit. 準噶爾, qozoq. Jong‘ariya, uyg‘. جۇڭغار ئويمانلىقى‎) — Markaziy Osiyoda, Xitoyning shimoli-g‘arbida joylashgan cho‘l, Gobi cho‘lining tarkibiy mintaqasi («Jung‘oriya Gobisi»). Shimol va sharqda Mo‘g‘ul Oltoyi tog‘lari, janubda esa Tyanshan tog‘lari bilan chegaralangan. Cho‘lning eng sharqiy qismi Mo‘g‘ul Gobisiga tutashadi. Maydoni 777 000 km². Uning tarkibiga Dzosotin-Elisun, Karamali, Kobbe va boshqalar kiradi.

Bu cho‘l hududida Jung‘oriya xonligi joylashgan edi.

Iqlimi

Gobi umuman olganda sovuq cho‘l bo‘lib, uning qum tepaliklarida ayozlar va ba’zan qor kuzatiladi. U Xitoyning ancha shimolida joylashganidan tashqari, dengiz sathidan taxminan 910—1520 m balandlikdagi platoda ham joylashgan. Bu ham haroratning past bo‘lishiga sabab bo‘ladi. O‘rtacha yillik harorat +1 °C — +9 °C. Gobi cho‘lining iqlimi keskin kontinental bo‘lib, cho‘l hududining kattaligi hamda dengiz sathidan balandlik farqlariga bog‘liq. Haroratning o‘zgarishi nihoyatda keskin: qish juda sovuq bo‘lishidan tashqari, kuchli shamollar (Sibir dashtlaridan) bilan ham kechadi, yoz esa nihoyatda issiq bo‘ladi. Gobida harorat qishda −40 °C gacha pasayishi, yozda 45 °C gacha ko‘tarilishi mumkin. Yillik harorat amplitudasi 85 °C, sutkalik harorat farqi esa 35 °C gacha yetishi mumkin.

Harorat, °C
Balandliklar 1190 m Ulan-Bator (1150 m)
O‘rtacha yillik −2,5 −0,4
Yanvardagi o‘rtacha −26,5 −21,6
Iyuldagi o‘rtacha 17,5 18.2
Chegaraviy qiymatlar −47…34 −42,2…39,0

Gobida yiliga o‘rtacha taxminan 194 mm yomg‘ir yog‘adi. Yog‘inning katta qismi yozda tushadi.

Adabiyotlar

  • Petrov M. P. Dunyo cho‘llari. L., 1973
  • Zhongguo dili. Beijing, 1993
  • Zhonghua renmin gongheguo di ming da ci dian. Beijing, 1998—2002. Vol. 1-5
  • Alekseyeva N. N. Xorijiy Osiyoning zamonaviy landshaftlari. M., 2003