Nazariy fizika

1972-yilda Lez-Ush fizika maktabi (École de Physique des Houches) bosh zalidagi ilmiy munozara. Chapdan o‘ngga: Yuval Neeman, Brays Devitt, Kip Torn.

Nazariy fizika — fizikaning tabiatni o‘rganishda asosiy usul sifatida hodisalarning nazariy (birinchi navbatda matematik) modellarini yaratish va ularni voqelik bilan solishtirishdan foydalanadigan bo‘limi. Bu ta’rifga ko‘ra, nazariy fizika tabiatni o‘rganishning mustaqil usuli hisoblanadi, garchi uning mazmuni tajribalar va tabiatni kuzatish natijalarini hisobga olgan holda shakllansa ham.

Nazariy fizika metodologiyasi asosiy fizik tushunchalarni (masalan, atom, massa, energiya, entropiya, maydon va boshqalarni) ajratib ko‘rsatish va bu tushunchalarni bog‘lovchi tabiat qonunlarini matematika tilida ifodalash; kuzatiladigan tabiat hodisalarini shu qonunlar asosida tushuntirish; aniqlanishi mumkin bo‘lgan yangi tabiat hodisalarini oldindan bashorat qilishdan iborat.

Bunga yaqin yo‘nalishlardan biri — matematik fizika bo‘lib, u fizik modellarning xossalarini matematik qat’iylik darajasida o‘rganadi, biroq fizik tushunchalarni tanlash va modellarni voqelik bilan taqqoslash masalalari bilan shug‘ullanmaydi (shunday bo‘lsa-da, yangi hodisalarni bashorat qilishi mumkin).

O‘ziga xos xususiyatlari

Nazariy fizika «Nega matematika tabiatni tasvirlashi kerak?» kabi savollarni o‘rganmaydi. U muayyan sabablarga ko‘ra tabiat hodisalarini matematik tasvirlash nihoyatda samarali bo‘lishini postulat sifatida qabul qiladi va shu postulatning oqibatlarini o‘rganadi. Qat’iy aytganda, nazariy fizika tabiatning bevosita o‘z xossalarini emas, balki taklif etilayotgan nazariy modellarning xossalarini o‘rganadi. Bundan tashqari, nazariy fizika ko‘pincha muayyan tabiat hodisasiga bog‘lamasdan, ayrim modellarni «o‘z holicha» tadqiq etadi.

Biroq nazariy fizikaning asosiy vazifasi fizik hodisalarning muayyan sohasini boshqaradigan eng umumiy tabiat qonunlarini kashf etish va tushunishdan iborat bo‘lib qoladi. Ikkinchi vazifasi esa ana shu qonunlarga tayangan holda turli fizik tizimlarning haqiqiy sharoitda qanday tutishini tasvirlashdir. Boshqa tabiiy fanlardan farqli ravishda, nazariy fizikaning deyarli o‘ziga xos belgisi — hali noma’lum bo‘lgan fizik hodisalarni va o‘lchashlarning aniq natijalarini oldindan bashorat qilishidir.

Fizik nazariya

Nazariy fizikaning mahsuli — fizik nazariyalar. Nazariy fizika aynan matematik modellar bilan ishlagani sababli, yakunlangan fizik nazariyaning matematik jihatdan ziddiyatsiz bo‘lishi nihoyatda muhim talabdir. Nazariy fizikani matematikadan ajratib turadigan ikkinchi majburiy xususiyat — nazariya doirasida tabiatning muayyan sharoitlardagi xatti-harakatini (ya’ni tajriba natijalarini) bashorat qila olish va tajriba natijasi allaqachon ma’lum bo‘lgan hollarda unga mos kelishidir.

Yuqorida aytilganlar fizik nazariyaning umumiy tuzilishini belgilash imkonini beradi. U quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak:

  • matematik model tuziladigan hodisalar doirasining tavsifi;
  • matematik modelni belgilovchi aksiomalar;
  • matematik obyektlarning (kamida ayrimlarini) kuzatiladigan fizik obyektlar bilan bog‘lovchi aksiomalar;
  • matematik aksiomalardan bevosita kelib chiqadigan natijalar va ularning real dunyodagi muqobillari; bular nazariyaning bashoratlari sifatida talqin qilinadi.

Bundan «Nisbiylik nazariyasi noto‘g‘ri bo‘lib chiqsa-chi?» kabi fikrlar ma’nosiz ekani anglashiladi. Nisbiylik nazariyasi zarur talablarga javob beradigan fizik nazariya sifatida allaqachon to‘g‘ri. Agar uning ayrim bashoratlari tajriba natijalariga mos kelmasligi aniqlansa, bu nazariya mazkur hodisalarni tasvirlashda voqelikka tatbiq etilmasligini anglatadi. Nazariya o‘z qo‘llanish doirasida voqelik bilan aniq mos keladi; uni istalgancha qayta tekshirish va tasdiqlash mumkin. Bunday holda yangi gipotezani izlash kerak bo‘ladi; u keyinchalik nazariyaga aylanishi mumkin. Ehtimol, nisbiylik nazariyasi bu yangi nazariyaning qandaydir chegaraviy holati bo‘lib chiqadi. Yangi nazariya esa avvalgisining haqiqiyligini inkor etmay, uni to‘ldiradi. Nazariya nuqtayi nazaridan bunda hech qanday falokat yo‘q.

Aslida bir xil hodisalar doirasini tushuntiradigan, o‘xshash yoki bir xil bashoratlar beradigan bir nechta turli fizik nazariya mavjud bo‘lishi mumkin. Fan tarixi shuni ko‘rsatadiki, bunday vaziyat odatda vaqtinchalik bo‘ladi: ertami-kechmi nazariyalardan biri boshqasiga qaraganda voqelikka yaxshiroq mos kelishi aniqlanadi yoki ular o‘zaro ekvivalent ekani isbotlanadi (quyida kvant mexanikasiga oid misolga qarang).

Fizik nazariyalarni yaratish

Fundamental fizik nazariyalar, odatda, avvaldan ma’lum nazariyalardan chiqarib olinmaydi, balki boshidan yaratiladi. Bunday jarayonning birinchi bosqichi — qaysi matematik modelni asos sifatida olish kerakligini haqiqatan ham «taxmin qilib topish»dir. Ko‘pincha nazariyani yaratish uchun nazariy fizikada ilgari qo‘llanganlaridan farq qiladigan yangi (odatda, murakkabroq) matematik apparat talab etiladi. Bu shunchaki xohish emas, balki zarurat: yangi fizik nazariyalar odatda avvalgi barcha nazariyalar (ya’ni «odatiy» matematik apparatga asoslangan nazariyalar) tabiatni tasvirlashda ojiz qolgan sohalarda yaratiladi. Ba’zan zarur matematik apparat sof matematika vositalari orasida bo‘lmaydi va uni ixtiro qilish yoki takomillashtirishga to‘g‘ri keladi. Masalan, akademik Izyumov hammualliflari bilan birga spin operatorlarini, shuningdek, elektronlari kuchli korrelyatsiyalangan tizimlarni tadqiq etishda kiritiladigan operatorlarni (Xabbardning X-operatorlari deb ataladi) tasvirlash uchun diagrammali usulning o‘z variantini ishlab chiqqan[faktning ahamiyati?].

«Yaxshi» fizik nazariyani yaratishda quyidagi mezonlar qo‘shimcha, biroq majburiy bo‘lmagan talablar sifatida qaralishi mumkin:

  • «matematik go‘zallik»;
  • «Okkam ustarasi», shuningdek, ko‘plab tizimlarga umumiy yondashuvning mavjudligi;
  • nafaqat mavjud ma’lumotlarni tavsiflash, balki yangilarini bashorat qilish imkoniyati;
  • qo‘llanish doiralari kesishgan sohada ilgari ma’lum bo‘lgan biror nazariyaga keltirish imkoniyati (moslik prinsipi);
  • nazariyaning o‘z doirasida uning qayerda qo‘llanishini aniqlash imkoniyati; masalan, klassik mexanika o‘zining qo‘llanish chegaralarini «bilmaydi», termodinamika esa qayerda qo‘llanishi mumkinligini va qayerda mumkin emasligini «biladi».

«sog‘lom fikr» yoki «kundalik tajriba» kabi mezonlardan nazariya yaratishda foydalanish nafaqat maqsadga muvofiq emas, balki ular allaqachon o‘zini oqlamagan: ko‘plab zamonaviy nazariyalar «sog‘lom fikrga zid» bo‘lishi mumkin, ammo ular voqelikni «sog‘lom fikrga asoslangan nazariyalar»ga qaraganda bir necha daraja aniqroq tasvirlaydi.

Fizik nazariyalarga misollar

  • Klassik mexanika. Aynan klassik mexanikani yaratish jarayonida Nyuton hosila va integrallarni kiritish zaruratiga duch kelgan, ya’ni differensial va integral hisobni yaratgan.
  • Statistik fizika. Dastlab uning fizik qismi termodinamika va kimyo ma’lumotlarini hisobga olgan holda, to‘liq klassik mexanikaga asoslangan; bunda matematik modellar sezilarli darajada rivojlantirilgan. Hozir esa u kondensatsiyalangan holat fizikasining asosi.
  • Klassik elektrodinamika. Maksvell tenglamalari klassik mexanikaga zid bo‘lib chiqdi, ammo keyinchalik ayon bo‘lishicha, bu qarama-qarshilik ikki nazariyadan biri noto‘g‘ri degani emas edi. O‘z qo‘llanish doirasida ikkala nazariya ham voqelikni juda aniq tasvirlaydi (masalan, klassik mexanika sayyoralar va yo‘ldoshlarning harakatini tasvirlaydi).
  • Maxsus nisbiylik nazariyasi — fazo va vaqt haqidagi odatiy tasavvurlarni o‘zgartirgan inqilobiy nazariya.
  • Umumiy nisbiylik nazariyasi. Uning ifodasida bo‘sh fazoning ham muayyan murakkab geometrik xossalarga ega ekani va uni differensial geometriya usullari bilan tavsiflash mumkinligi postulat sifatida qabul qilinadi.
  • Kvant mexanikasi. Klassik fizika kvant hodisalarini tasvirlay olmagach, mikroskopik tizimlarning rivojlanishini tavsiflash yondashuvini tubdan qayta shakllantirishga urinishlar bo‘ldi. Bunga Shryodinger erishdi: u har bir zarrachaga yangi obyekt — to‘lqin funksiyasi mos kelishini postulat sifatida ilgari surdi. Shuningdek, Geyzenberg ham (Jon Uilerdan mustaqil ravishda; Uiler esa bu g‘oyani 1937-yilda ilgari surgan) sochilish matritsasi tushunchasini kiritdi. Biroq kvant mexanikasi uchun eng muvaffaqiyatli matematik modelni fon Neyman topdi (bu — Gilbert fazolari va ularda amal qiluvchi operatorlar nazariyasi) hamda Shryodingerning to‘lqin mexanikasi ham, Geyzenbergning matritsa mexanikasi ham aynan shu nazariyaning turli ko‘rinishlari (turli ifodalanishlari) ekanini ko‘rsatdi. Dirak tenglamasi kvant mexanikasining relyativistik umumlashmasi sifatida ifodalanib, antizarrachalar mavjudligini bashorat qilishga olib keldi.
  • Kvant maydon nazariyasi. Fizik nazariyalar rivojlanishining qonuniy bosqichi — kvant maydonlarning relyativistik nazariyasidir. Bu yo‘nalishdagi muvaffaqiyat kvant elektrodinamikasining yaratilishi bo‘ldi. 60-yillarda Vaynberg, Salam va Gleshou kuchsiz va elektromagnit o‘zaro ta’sirlarning yagona nazariyasini yaratdilar; ushbu nazariya neytral toklar va vektor bozonlar mavjudligini bashorat qildi.
  • Hozirgi vaqtda tadqiqot yo‘nalishlaridan biri — barcha ma’lum o‘zaro ta’sirlarni birlashtirishi mumkin bo‘lgan torlar nazariyasi. Uni hozircha tugallangan fizik nazariya sifatida shakllantirishning imkoni bo‘lmayapti.

Yuqorida fundamental fizik nazariyalar keltirildi, biroq fizikaning har bir bo‘limida asosiy fizik qonunlar, nazariy va matematik usullarning umumiyligi bilan o‘zaro bog‘langan ixtisoslashgan nazariyalar qo‘llaniladi. Masalan, kondensatsiyalangan holat fizikasi va qattiq jism fizikasi — ilgari ma’lum bo‘lgan yanada umumiy nazariyalarga asoslangan, ko‘plab tarmoqlarga ega nazariy tadqiqot sohalaridir. Shu bilan birga, klassik mexanika yoki statistik fizika singari sohalar ham rivojlanishda davom etmoqda; ularning bir qator eng murakkab muammolari faqat 20-asrda hal etilgan.

Nazariy fizika usullarining boshqa fanlarda qo‘llanishi

Nazariyotchi fizik, akademik S. V. Vonsovskiy fikricha, XX asrdan boshlab nazariy fizikaning yondashuvlari va usullari boshqa fanlarda ham tobora ko‘proq muvaffaqiyat bilan qo‘llanmoqda. Masalan, fanlar o‘rtasidagi farqlar tubdan emas, ko‘proq yuzaki bo‘lgan tabiiy fanlarda o‘ziga xos birlik shakllanmoqda. Bunga kimyoviy fizika, geofizika, biofizika va boshqa oraliq fanlarning vujudga kelishi misol bo‘la oladi. Natijada barcha tabiiy fanlar tavsiflash bosqichidan nazariy fizikada qo‘llanadigan zamonaviy matematik apparatning butun imkoniyatlaridan foydalanuvchi qat’iy miqdoriy yondashuvga o‘tmoqda. So‘nggi vaqtlarda xuddi shu tendensiyalar ijtimoiy va gumanitar fanlarda ham kuzatilmoqda: iqtisodiy kibernetika bilan bog‘liq fanlar majmuasi yuzaga kelgan bo‘lib, ularda juda murakkab matematik apparat yordamida matematik modellar yaratilmoqda. Hatto matematikadan ancha uzoq bo‘lgan tarix va filologiya kabi fanlarda ham maxsus matematik yondashuvlarni ishlab chiqishga intilish kuzatiladi.

Nazariy fizika bo‘yicha o‘quv dasturlariga havolalar