Andre-Mari Amper haqida

Andre-Mari Amper
frans. André-Marie Ampère
Портрет Андре-Мари Ампера кисти неизвестного художника, начало XIX века
Noma’lum rassom chizgan Andre-Mari Amper portreti, XIX asr boshlari
Tug‘ilgan sanasi 20-yanvar 1775(1775-01-20)[…]
Tug‘ilgan joyi Lion, Fransiya qirolligi
Vafot etgan sanasi 10-iyun 1836(1836-06-10)[…] (61 yosh)
Vafot etgan joyi Marsel, Fransiya qirolligi
Mamlakat  Fransiya qirolligi
 Fransiya imperiyasi
Faoliyat turi fizik, matematik, muhandis, faylasuf, kimyogar, ixtirochi, universitet o‘qituvchisi
Ilmiy sohasi fizika, matematika, kimyo, falsafa
Ish joyi Politexnika maktabi
Kollej de Frans
Ilmiy unvoni professor
Shogirdlari Jan Batist Firmen Demonferran[Vikima’lumotlar]
Nima bilan tanilgan quyidagi sohaga asos solganlardan biri: elektrodinamika; shuningdek, quyidagi qonunni kashf etgan: Amper qonuni
Mukofot va unvonlari Кавалер ордена Почётного легиона
Imzosi Изображение автографа
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Andre-Mari Amper (frans. André-Marie Ampère; 20-yanvar 1775 — 10-iyun 1836) — fransuz fizigi, matematigi va tabiatshunosi.

Jeyms Maksvell Amperni «elektr sohasining Nyutoni» deb atagan. Amper elektr va magnit hodisalari orasidagi bog‘liqlikni ifodalagan ilk nazariyani yaratdi, fizikaga elektr toki tushunchasini kiritdi va magnetizm «molekulyar darajadagi» elektr toklaridan kelib chiqishini ilg‘orlik bilan taxmin qildi. U quyidagi sohalar rivojiga ham katta hissa qo‘shgan: mexanika, ehtimollar nazariyasi, matematik analiz.

Quyidagi ilmiy tashkilot a’zosi: Parij fanlar akademiyasi (1814). Shuningdek, ko‘plab boshqa ilmiy jamiyatlar, jumladan, London Qirollik jamiyati (1827)ning xorijiy a’zosi va Peterburg fanlar akademiyasi (1830).

Tarjimayi holi

Bolaligi

Andre-Mari Amper Lionda, Sen-Nizye cherkov jamoasida, yirik savdogar va hurmatli fuqaro Jan-Jak Amper hamda Janna-Antuanetta Sarse-de-Satye oilasida tug‘ilgan. O‘g‘li tug‘ilganidan ko‘p o‘tmay, Amperlar oilasi savdo faoliyatini to‘xtatib, Lion yaqinidagi Polomye-de-Mondordagi o‘z mulkiga ko‘chib o‘tdi.

Bo‘lajak buyuk fizikning hisoblash qobiliyati juda erta namoyon bo‘lgan: u raqamlarni hali bilmagan paytida sanash uchun turk loviyalari va chaqmoqtoshlardan foydalangan. Kichkina Amper bolaligidayoq tez o‘qishni o‘rganib, atrofidagi barcha kitoblarni — she’rlar, romanlar, falsafiy asarlar, tarixiy tadqiqotlar va boshqalarni — tanlamasdan, go‘yo «yutib yuboradigan» bo‘ldi. Yozuvchilar orasida u eng ko‘p Volter, Gomer, Lukan, Tasso, Fenelon, Toma va Kornel asarlarini yoqtirardi. Uning bolalikdagi eng asosiy kitoblaridan biri fransuzcha Didro va d’Alamber ensiklopediyasi bo‘lib, u uni boshdan oxirigacha o‘qib chiqqan va ulg‘ayganida ham undan iqtiboslar keltirgan. Andre uyda ta’lim olgan, Eyler va Bernulli asarlarini lotin tilida o‘qigan.

Amper 18 yoshga to‘lgan 1793-yilda uning otasi Konventning joylarga yuborilgan vakillari hukmi bilan gilyotinada qatl etildi. Bu voqea yigitni chuqur larzaga soldi va u qariyb bir yil davomida o‘zini yo‘qotgandek holatda yashadi.

Yetuklik yillari

1799-yilda Amper turmush qurdi va Politexnika maktabida ( Parij) repetitor bo‘lib ishlay boshladi. Keyinchalik, 1801-yildan boshlab, Burgda fizika kafedrasini boshqardi. Shu yerda u adabiy sohada ham o‘zini namoyon qilib, birinchi marta «Considerations sur la thèorie mathematique du jeu» («O‘yinlarning matematik nazariyasi haqida mulohazalar», Lion, 1802) asarini e’lon qildi. Aynan shu asari tufayli Amper 1805-yilda Parijdagi Politexnika maktabining matematika kafedrasida ishlash taklifini oldi. Bu davrda Amper matematik analiz va nazariy fizikaga bag‘ishlangan qator ilmiy ishlarni chop etdi. Ushbu tadqiqotlar unga ilmiy doiralarda obro‘-e’tibor keltirdi.

1814-yilda u Fanlar akademiyasiga a’zo etib saylandi, 1824-yildan esa Kollej de Fransda eksperimental fizika professori lavozimida ishladi. Amper zotiljamdan 10-iyun kuni, 1836-yilda Marselda vafot etdi.

Uning ismi Fransiyaning eng buyuk olimlari ro‘yxatiga kiritilgan. Ro‘yxatning o‘zi esa Eyfel minorasining birinchi qavatida joylashgan.

Amper va uning o‘g‘lining qabri (tug‘ilgan sana xato qilib 21 deb yozilgan, aslida 20)

Andre-Marining o‘g‘li Jan-Jak Amper (1800—1864) taniqli filolog bo‘lgan.

Ilmiy faoliyati

Matematika, mexanika va fizika Amperning muhim tadqiqotlari bilan boyigan sohalardir. Uning fizikaga oid asosiy ishlari elektrodinamika sohasiga bag‘ishlangan. 1820-yilda u magnit strelkasiga magnit maydonining ta’sir yo‘nalishini aniqlash qoidasini ishlab chiqdi. Hozir u Amper qoidasi deb yuritiladi. U magnit bilan elektr toki o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni o‘rganish uchun ko‘plab tajribalar o‘tkazdi va shu maqsadda bir qator asboblar yaratdi; Yerning magnit maydoni tok o‘tayotgan harakatlanuvchi o‘tkazgichlarga ta’sir qilishini aniqladi. O‘sha yili u elektr toklarining o‘zaro ta’sirini kashf etdi, bu hodisa qonunini (Amper qonuni) ifodaladi, magnetizm nazariyasini rivojlantirdi va elektromagnit jarayonlardan foydalanib signallar uzatishni taklif qildi.

Amper nazariyasiga ko‘ra, magnit o‘zaro ta’sirlar jismlarda sodir bo‘ladigan halqasimon molekulyar toklarning o‘zaro ta’siri natijasidir. Bunday toklar kichik yassi magnitlar yoki magnit plastinkalarga teng kuchli deb qaraladi. Bu fikr Amper teoremasi deb ataladi. Amperning fikricha, har bir katta magnit ko‘plab shunday sodda magnitchalardan tashkil topgan. Bu tasavvur olimning magnetizmning kelib chiqishi faqat elektr toklariga bog‘liq ekaniga hamda uning elektr jarayonlari bilan chambarchas aloqadorligiga bo‘lgan chuqur ishonchini aks ettiradi.

1822-yilda Amper magnit ta’sirini quyidagi qurilmada aniqladi: solenoid (tokli g‘altak). Shu natija asosida solenoid doimiy magnitga ekvivalent ekanligi haqidagi g‘oya kelib chiqdi. Shuningdek, u magnit maydonini kuchaytirish uchun temir o‘zakni solenoid ichiga joylashtirishni taklif qildi. Amper o‘z g‘oyalarini «Elektrodinamik kuzatishlar to‘plami» (frans. Récueil d’observations électrodynamiques, Parij, 1822), «Elektrodinamik hodisalar nazariyasining qisqacha kursi» (frans. Precis de la thèorie des phenômenes électrodynamiques, Parij, 1824), «Elektrodinamik hodisalar nazariyasi» (frans. Thèorie des phenômenes électrodynamiques) asarlarida bayon etgan. 1826-yilda u magnit maydoni sirkulyatsiyasi haqidagi teoremani isbotladi. 1829-yilda Amper quyidagi qurilmalarni ixtiro qildi: kommutator hamda elektromagnit telegraf.

Mexanika sohasida Amper quyidagi atamaga ta’rif bergan: «kinematika».

1830-yilda u quyidagi atamani ilmiy muomalaga kiritdi: «kibernetika».

Amperning serqirra iste’dodi kimyo taraqqiyoti tarixida ham iz qoldirgan. Kimyo fani unga sharafli o‘rin ajratib, Avogadro bilan birgalikda zamonaviy kimyoning eng muhim qonunlaridan biri muallifi deb hisoblaydi.

Olimning nomi bilan quyidagilar atalgan: elektr toki kuchining o‘lchov birligi — «amper», uni o‘lchaydigan asboblar — «ampermetr».

Amperning ayrim tadqiqotlari botanika hamda falsafa sohalariga bag‘ishlangan. Jumladan, u «Fan falsafasi bo‘yicha ocherklar» asarini yozgan (frans. Essais sur la philosophie des Sciences, 2 jild, 1834—1843; 2-nashr, 1857).

Adabiyotlar

Asarlari

  • Amper A. M. Elektrodinamika. M.: SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1954.

U haqidagi adabiyotlar

  • Belkind L. D. Andre-Mari Amper. M.: Nauka, 1968.
  • Xramov Yu. A. Amper Andre Mari // Fiziklar : Biografik ma’lumotnoma / A. I. Axiezer.  tahriri ostida. — Tuzatilgan va to‘ldirilgan 2-nashr. — M. : Nauka, 1983. — B. 14—15. — 400 b. — 200 000 nusxa.

Havolalar