Georg Om haqida

Georg Simon Om
nem. Georg Simon Ohm
Tug‘ilgandagi ismi nem. Georg Simon Ohm
Tug‘ilgan sanasi 16-mart 1789(1789-03-16)[…]
Tug‘ilgan joyi
Vafot etgan sanasi 6-iyul 1854(1854-07-06)[…] (65 yosh)
Vafot etgan joyi
Mamlakati  Bavariya qirolligi
Faoliyat turi fizik, matematik, universitet o‘qituvchisi
Ilmiy sohasi fizika
Ishlagan joylari
Ta’lim olgan oliygohi Erlangen — Nyurnberg universiteti
Ilmiy rahbari Karl Kristian fon Langsdorf
Shogirdlari Peter Gustav Lejen Dirixle
Nima bilan mashhur Birinchi bo‘lib kashf etgan: Om qonuni
Mukofot va sovrinlari
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Georg Simon Om (nem. Georg Simon Ohm; 16-mart 1789, Erlangen — 6-iyul 1854, Myunxen) — nemis fizik. U elektr zanjiridagi tok kuchi, kuchlanish va qarshilik o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalovchi qonunni nazariy jihatdan keltirib chiqargan va tajribada tasdiqlagan (u Om qonuni deb ataladi). Elektr qarshilikning o‘lchov birligi uning nomi bilan atalgan (om).

U Bavariya fanlar akademiyasiga (1850) a’zo bo‘lgan, shuningdek, London Qirollik jamiyatining xorijiy a’zosi edi (1842).

Biografiyasi

Georg Simon Om 16-mart 1789-yilda Germaniyaning Erlangen shahrida (o‘sha paytda Muqaddas Rim imperiyasi tarkibida bo‘lgan) tug‘ilgan. Georgning onasi Elizabet Mariya tikuvchi oilasidan chiqqan; Georg to‘qqiz yoshga to‘lganida u vafot etgan. Otasi, chilangar Iogann Volfgang bilimli va ziyoli inson bo‘lib, o‘g‘lining ta’limiga bolaligidan e’tibor qaratgan, unga matematika, fizika va falsafani mustaqil ravishda o‘rgatgan. U Georgni universitet nazoratidagi gimnaziyaga o‘qishga yuborgan. O‘qishni 1805-yilda tugatgach, Om Erlangen universitetida matematika fanlarini o‘rgana boshladi. Biroq atigi uch semestr o‘qigach, 1806-yilda universitetni tark etib, Gottshtadt monastirida (hozir Shveysariyaning Orpund).

Myunxendagi Tereza maydonidagi Panteonda joylashgan Om byusti

U 1809-yilda Shveysariyani tark etib, Noyenburgga ko‘chib o‘tdi va butun e’tiborini matematika o‘rganishga qaratdi. 1811-yilda Erlangenga qaytdi va o‘sha yilning o‘zida universitetni tugatib, dissertatsiyasini himoya qildi hamda fan doktori ilmiy darajasini oldi. Bundan tashqari, unga universitetning matematika kafedrasida privat-dotsent lavozimi taklif etildi. U bu lavozimda 1813-yilgacha ishladi, so‘ng Bamberg shahrida matematika o‘qituvchisi bo‘lib ishlashga o‘tdi (1813—1817), keyinchalik esa xuddi shunday lavozimni Kyoln shahrida egalladi (1817—1826). Kyolnda ishlagan davrida Om galvanik zanjir nazariyasiga bag‘ishlangan mashhur ilmiy ishlarini e’lon qildi.

Bir qator noxush voqealar oqibatida u 1826-yilda lavozimini tark etishga majbur bo‘ldi (fizika sohasidagi kashfiyotlarini gazetalarda e’lon qilgani uchun ta’lim vazirining shaxsiy ko‘rsatmasi bilan maktabdagi ishidan bo‘shatilgan). Keyingi 6 yil davomida moddiy qiyinchiliklarga qaramay, Om faqat ilmiy tadqiqotlar bilan shug‘ullandi. Faqat 1833-yilda u fizika professori lavozimini egallash taklifini qabul qildi. Bu lavozimni taklif etgan shahar — Nyurnberg.

1842-yilda u London Qirollik jamiyati a’zosi bo‘ldi. 1849-yilda allaqachon taniqli olim bo‘lgan Om Myunxenga fizika professori sifatida taklif etildi va shu shahardagi fanlar akademiyasining fizika-matematika to‘plamlari saqlovchisi etib tayinlandi. U 6-iyul 1854-yilda vafot etguniga qadar shu yerda faoliyat yuritdi. Eski janubiy qabristonga dafn etilgan. 1892-yilda Myunxenda Omga yodgorlik o‘rnatildi, 1881-yilda esa Parijda bo‘lib o‘tgan elektrchilar xalqaro kongressida elektr qarshilikning hozir ham qo‘llanadigan o‘lchov birligini uning nomi bilan atashga qaror qilindi («bir om»).

Myunxendagi Om qabri ustidagi yodgorlik

Ilmiy faoliyati

Omning eng mashhur tadqiqotlari elektr tokining o‘tishi bilan bog‘liq masalalarga bag‘ishlangan bo‘lib, ular Om qonunining kashf etilishiga olib keldi. Bu qonun elektr zanjiridagi qarshilik, kuchlanish va tok kuchi o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalaydi. Om o‘zining birinchi ilmiy ishida («Vorläufige Anzeige des Gesetzes, nach welchem Metalle die Contactelectricität leiten», 1825) bu hodisalarni tajriba orqali o‘rgandi, ammo o‘lchov asboblari yetarli darajada mukammal bo‘lmagani sababli noto‘g‘ri natijaga keldi. Keyingi tadqiqotida («Bestimmung des Gesetzes, nach welchem Metalle die Contactelektricität leiten», 1826) u o‘zining mashhur qonunini ta’rifladi. Keyinchalik bu masalaga oid barcha ishlarini «Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet» («Galvanik zanjirning matematik tahlili») kitobida jamladi (Berlin, 1827; Mozer tomonidan Leypsigda 1887-yilda qayta nashr etilgan; 1841-yilda ingliz, 1847-yilda italyan va 1860-yilda fransuz tillariga tarjima qilingan). Ushbu kitobda Om Furyening issiqlik o‘tkazuvchanlik nazariyasiga o‘xshash nazariyaga asoslanib, o‘z qonunini nazariy jihatdan ham keltirib chiqardi. Bu ishlarning ahamiyati katta bo‘lishiga qaramay, dastlab ular e’tiborsiz qoldirildi va hatto dushmanona munosabat bilan kutib olindi. Faqat Pule Fransiyada 1831—1837-yillarda tajribalar orqali xuddi shunday natijalarga qayta erishgandan keyingina Om qonuni ilmiy jamoatchilik tomonidan e’tirof etildi. London Qirollik jamiyati esa 30-noyabr 1841-yilgi yig‘ilishida Omni Kopli medali bilan taqdirladi.

Omning kashfiyoti elektr toki hodisalarini ilk bor miqdoriy jihatdan o‘rganish imkonini berdi. Bu kashfiyot fan uchun o‘sha davrda ham, hozir ham ulkan ahamiyatga ega. Barcha nazariy (Gelmgols) va tajribaviy (Bets, Kolraush, Britaniya assotsiatsiyasi komissiyasi) tekshiruvlar qonunning to‘liq aniqligini ko‘rsatdi; Om qonuni tabiatning haqiqiy qonunidir.

Omning elektrga oid keyingi ishlari unipolyar o‘tkazuvchanlik (1830) va elektr toki ta’sirida simlarning qizishi (1829) masalalariga bag‘ishlandi. 1839-yilda u akustikaga oid bir qator tadqiqotlar e’lon qildi. Bu ishlar katta ilmiy ahamiyatga ega natijalarga olib keldi.

1843-yilda e’lon qilingan «Über die Definition des Tones nebst daran geknüpfter Theorie der Sirene und ähnlicher tonbildender Vorrichtungen» («Tovush ta’rifi va unga bog‘liq sirena hamda shunga o‘xshash tovush hosil qiluvchi qurilmalar nazariyasi haqida») maqolasida Om nomi bilan ataladigan yana bir qonun ta’riflangan. Unga ko‘ra, inson qulog‘i faqat oddiy garmonik tebranishlarni idrok etadi; har qanday murakkab tovush quloq tomonidan tarkibiy qismlarga ajratiladi (Furye qonuniga ko‘ra) va ana shu qismlarning yig‘indisi sifatida qabul qilinadi. Omning zamondoshlari bu qonunni qabul qilishmagan. Uning to‘liq to‘g‘riligini Gelmgols muallif vafotidan sakkiz yil o‘tgach isbotladi.

Asarlari

  • Georg Simon Om. «Geometriyani tayyorlov ta’lim muassasalarida oliy ta’limga tayyorlash vositasi sifatida maqsadga muvofiq o‘qitish asoslari» (Grundlinien zu einer zweckmäßigen Behandlung der Geometrie als höheren Bildungsmittels an vorbereitenden Lehranstalten). — Erlangen: Palm und Enke, 1817. — XXXII, 224 bet, II buklama varaq: grafik tasvirlar. (PDF, 11 MB)
  • «Galvanik zanjir» (Die galvanische Kette) : matematik tahlil. — Berlin: Riemann, 1827. — 245 bet: grafik tasvirlar. (PDF, 5 MB)
  • «Molekulyar fizikaga oid tadqiqotlar. I jild: fazoda qiyshiq burchakli koordinatalar tizimida analitik geometriya elementlari» (Beiträge zur Molecular-Physik. Band I: Elemente der analytischen Geometrie im Raume am schiefwinkligen Coordinatensysteme). — Nyurnberg: Schrag, 1849. — XII, 590 bet. (PDF, 81 MB) — 1840-yillarning oxirida Om molekulyar fizikaning izchil nazariyasini yaratishni rejalashtirdi, ammo uning faqat birinchi jildini nashr etishga ulgurdi.
  • «Ma’ruzalar uchun qo‘llanma sifatida fizika asoslari» (Grundzüge der Physik als Compendium zu seinen Vorlesungen). — Nyurnberg: Schrag, 1854. — X, 563 bet: rasmlar, grafik tasvirlar. 1-qism (1853) va 2-qism (1854) nashr etilgan. (PDF, 38 MB)

1892-yilda Om asarlarining to‘liq to‘plami nashr etildi. Muharrir — Oygen fon Lommel — «G. S. Omning to‘plangan ilmiy ishlari» (Gesammelte Abhandlung von G. S. Ohm). — Leypsig, 1892.

Xotirasi

1970-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi Georg Om nomini kraterga berdi. Mazkur krater Oyning orqa tomonida joylashgan.

Olimning nomi uchta qonun nomida abadiylashtirilgan: elektr zanjirining asosiy qonuni (Om qonuni), Omning akustik qonuni va magnit zanjir uchun Om qonuni (elektr zanjiriga oid Om qonuniga o‘xshash) quyidagilar orasidagi bog‘lanishni ifodalaydi: magnit yurituvchi kuch, magnit qarshilik va magnit oqimi — bularning barchasi magnit zanjiriga xos kattaliklardir.

Adabiyotlar

  • Om, Georg Simon // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86  jild (82  jild va 4  qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Xramov Yu. A. Georg Simon Om (Ohm Georg Simon) // Fiziklar : Biografik ma’lumotnoma / Tahrirchi: A. I. Axiezer.  — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Moskva : Nauka, 1983.  — B. 202. — 400 bet — 200 000 nusxa
  • Dorfman Ya. G. Fizikaning jahon tarixi. — Moskva, 1979.
  • Koshmanov V. V. Georg Om : O‘quvchilar uchun qo‘llanma. — Moskva: Prosveshcheniye, 1980. — 112 bet — (Ilm-fan namoyandalari).
  • «G. S. Omning to‘plangan ilmiy ishlari» (Gesammelte Abhandlung von G. S. Ohm).  — Leypsig, 1892.
  • Karl M. fon Bauernfaynd. «Georg Simon Om xotirasiga bag‘ishlangan nutq» (Gedächtnisrede auf Georg Simom Ohm).  — Myunxen: Texnika universiteti, 1882.
  • Fridrix Mann. «Georg Simon Om: buyuk fizik siymosiga oid ma’lumotlar» (Georg Simon Ohm: Beiträge zum Charakterbild des großen Physikers).  — Erlangen: Dechert, 1890.
  • H. fon Fyuxbauer. Georg Simon Om.  — Berlin, 1939.
  • V. Gerlax. Georg Simon Ohm — Gedächtnis-Rede zur Feier seines 150. Geburtstages (Georg Simon Omning yubileyiga bag‘ishlangan xotira nutqi).  — Myunxen, 1939.

Havolalar