Gabon haqida

Gabon Respublikasi
frans. Gabon Respublikasi
Shior: «frans. Birlik, mehnat, adolat»
«Birlik, mehnat, adolat»
Madhiya: «La Concorde»
«Hamjihatlik»
Габон на карте мира
Gabon dunyo xaritasida
Mustaqillik sanasi 1960-yil 17-avgust (dan Fransiya)
Rasmiy til fransuz tili
Poytaxt Librevil
Eng yirik shahar Librevil
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi
Davlat tuzilishi unitar davlat
Prezident Bris Oligi
Vitse-prezident Serafen Mundunga
Hudud
 • Jami 267 667 km² (dunyoda 78-o‘rin)
 • suv yuzasi ulushi, % 3,74
Aholisi
 • Baholash (2022) ▲ 2 397 643 kishi (146-o‘rin)
 • Aholini ro‘yxatga olish (2022) 2 397 643 kishi
 • Zichlik 8,33 kishi/km²
YIM (XQP)
 • Jami (2023) 41,992 mlrd AQSH dollari (134-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 19 197 AQSH dollari (84-o‘rin)
YIM (nominal)
 • Jami (2023) 20,330 mlrd AQSH dollari (122-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 9 294 AQSH dollari (81-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2021) ▲ 0,706 (yuqori; 112-o‘rin o‘rin)
Valyuta Markaziy Afrika franki
Internet domeni .ga
ISO kodi GA
Telefon kodi +241
Vaqt mintaqasi UTC+1
Avtomobil harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commons'dagi mediafayllar

Gabon (frans. Gabon [ɡabɔ̃]), to‘liq rasmiy nomi — Gabon Respublikasi (frans. Gabon Respublikasi) — davlat da Markaziy Afrika, ilgari Fransiyamustamlakasi bo‘lgan. 2020-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, aholisi 2 230 908 kishi, maydoni 267 667 km². Mamlakat aholi soni bo‘yicha dunyoda 145-o‘rinni va hududi bo‘yicha 76-o‘rinni egallaydi.

Poytaxti — Librevil, davlat tili — fransuz tili.

Unitar davlatbo‘lib, to‘qqizta provinsiyaga bo‘linadi. Prezidentlik respublikasi. Mamlakat 2023-yil 30-avgustdan to 12-aprel 2025-yilgacha harbiy xunta boshqaruvi ostida bo‘lgan.

Mamlakat Markaziy Afrikaning g‘arbida joylashgan, g‘arbiy qirg‘oqlarini Gvineya qo‘ltig‘i suvlari yuvib turadi. Quruqlikda Kongo Respublikasi, Kamerun va Ekvatorial Gvineya bilan chegaradosh.

Dindorlarning aksariyati xristianlikning turli yo‘nalishlariga (asosan katoliklikka) e’tiqod qiladi).

Neft konlari va xorijiy investitsiyalar Gabonga Afrikaning eng boy va barqaror davlatlaridan biriga aylanishiga yordam berdi va 8-o‘rindagi inson taraqqiyoti indeksi, Afrikada aholi jon boshiga nominal YIM bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda (faqat Seyshel orollari, Mavrikiy va Ekvatorial Gvineyadan keyin), xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha aholi jon boshiga YIM jihatidan esa Afrikada beshinchi o‘rinda (Seyshel orollari, Mavrikiy, Liviya va Botsvanadan keyin). Biroq daromadlar notekis taqsimlangani uchun aholining katta qismi kambag‘al bo‘lib qolmoqda. Pul birligi — KFA franki.

Etimologiya

«Gabon» mamlakat nomi Mbe daryosining portugalcha nomidan kelib chiqqan: «Gabão» («kapyushonli palto» degani). Bu nom daryo quyilish joyining o‘ziga xos shakliga bog‘liq.

Geografiya

Geografik joylashuvi

Gabon relyefi

Gabon Markaziy Afrikaning g‘arbida joylashgan. Sharq va janubda Kongo Respublikasi (chegara uzunligi 1903 km), shimolda Kamerun (298 km), shimoli-g‘arbda Ekvatorial Gvineya (350 km) bilan chegaradosh. G‘arbda esa Gvineya qo‘ltig‘i Atlantika okeani suvlariga tutashadi.

Davlat chegaralarining umumiy uzunligi 2551 km, qirg‘oq chizig‘i esa 885 km. Mamlakat qirg‘oq chizig‘ini ikki qismga Lopes burni ajratadi. Undan janubda qirg‘oqlar tekis va yassi bo‘lib, sayoz lagunalar mavjud. Burnidan shimolda qirg‘oq chizig‘i murakkabroq shaklga ega. Bu hududda qulay qo‘ltiqchalar — estuariylar va daryo quyilish joylari bor.

Gabonning umumiy maydoni 267 667 km². Shundan 10 000 km² (umumiy maydonning 3,7 %) suv yuzasiga, 257 667 km² esa quruqlikka to‘g‘ri keladi. Yer fondining katta qismi (77 %) o‘rmonlardan iborat, yaylovlar 18 % ni, ekin maydonlari 2 % ni egallaydi.

Tabiiy sharoiti

Gabon ekvatorial va subekvatorial mintaqalarda joylashgan. Issiq va nam iqlim tufayli mamlakat hududining qariyb 80 % ini zich doimiy yashil o‘rmonlar qoplaydi. Yer yuzasi g‘arbdagi botqoqlashgan dengizbo‘yi pasttekisligidan (kengligi 30–200 km) sharqdagi yassitog‘liklar va tog‘ massivlari tomon ko‘tarilib boradi.

Relyef, geologik tuzilish va foydali qazilmalar

Gabonning ichki qismini Janubiy Gvineya yassitog‘liklari va qirlari egallaydi. Eng baland nuqtalar Shayu tog‘larida (Ibunji tog‘i, 1580 m) joylashgan. Mamlakat markazidagi bu tog‘lar kuchli metamorfizmga uchragan jinslar va granitlardan tashkil topgan bo‘lib, ular ilk kembriygacha bo‘lgan davrga mansub. Bu yerda konlar marganes va oltin konlari mavjud. Ulardan shimoli-g‘arbda Kristall tog‘lar (Dana tog‘i, 1000 m) ko‘tariladi. Ular kembriygacha bo‘lgan davrga oid kristalli jinslardan tashkil topgan

Janubi-g‘arbdan Shayu tog‘lariga bir necha past tog‘ tizmasi va tepaliklar tutashadi. Bular kechki proterozoyga oid G‘arbiy Kongolid burmali tizimining shimoliy chekkasidir. Sharqda esa Fransvilning yotiq botiqligi joylashgan. U shu nomdagi o‘rta proterozoyga oid terrigen cho‘kindi jinslar qatlami bilan to‘lganva unda marganes rudalari zaxiralari mavjud. Fransvil yaqinida dunyodagi eng yirik marganes konlaridan biri joylashgan, uning umumiy zaxirasi 225 mln tonna deb baholanadi. Bu yerda uran rudasi konlari ham mavjud (tasdiqlangan zaxira — 5830 tonna). Shuningdek, temir rudasi konlari (1400 mln tonna) mamlakatning shimoli-sharqida (Belinga, balandligi 500–600 m bo‘lgan supasimon yassitog‘liklar) va janubi-g‘arbida (Chibanga) joylashgan.

Mamlakatning g‘arbida, Atlantika sohillari bo‘ylab past tekislik 200 km gacha kenglikda cho‘zilgan. Bu hududda bo‘r davridan boshlangan kuchli cho‘kish jarayonlari natijasida bir necha kilometr qalinlikdagi cho‘kindi qatlamlarto‘plangan. Avval laguna va quruqlik cho‘kindilari, keyin tuzli hamda dengiz cho‘kindilari hosil bo‘lgan. Qatlamlarning quyi qismida tuz mavjudligi tuz tektonikasini yuzaga keltirgan. Hududda asosiy neft konlari , xususan, Angiy konijoylashgan. Tasdiqlangan neft zaxirasi jami 275 mln tonna, tabiiy gaz zaxirasi esa 28 mlrd m³.

Iqlim

Iqlimi issiq va nam bo‘lib, shimolda ekvatorial mintaqadan g‘arb va janubda subekvatorial mintaqaga o‘tadi. Qisqa quruq mavsum iyun–iyuldan avgust–sentyabrgacha davom etadi

O‘rtacha oylik harorat iyulda +22 °C dan +24 °C gacha, aprelda +25 °C dan +27 °C gacha bo‘ladi. Janubi-sharqda issiq oylarda harorat +32 °C dan oshadi. O‘rtacha yillik yog‘in miqdori 1500–2000 mm, qirg‘oqbo‘yi shimolida esa 2500–4000 mm gacha yetadi.

Ichki suvlar

Ogove daryosi

Gabonning daryo tarmog‘i juda zich va sersuv. Asosiy daryosi — — Ogovebo‘lib, mamlakat hududining katta qismi uning havzasiga kiradi. Eng yirik irmoqlari — — Ivindo va Nguniye. Kichikroq qirg‘oqbo‘yi daryolari Nyanga va Komo. Mamlakat daryolari yil davomida sersuv; yuqori oqimida ostonalar ko‘p, quyi oqimlarida esa ko‘pincha kemalar qatnay oladi. Gidroenergiya ishlab chiqarish salohiyati yiliga 48 mlrd kVt·soat deb baholanadi.

O‘simlik va tuproq qoplami

Gabon hududining qariyb 80 % ini qizg‘ish-sariq doimiy yashil va barg to‘kuvchi-doimiy yashil nam tropik o‘rmonlar qoplaydi. Ular lateritli tuproqlarda o‘sadi. O‘rmonlarda qimmatbaho sanoatbop yog‘och beruvchiokume, ozigo, limba, qizil va sariq yog‘ochli daraxtlar, qora daraxt, sandal daraxti va boshqalar ko‘p. Janub va janubi-sharqda o‘rmonlar qisman kesilib, ularning o‘rnini baland o‘tli ikkilamchi savannalar egallagan. Sohil bo‘ylab mangrov o‘rmonlari o‘sadi.

Hayvonot dunyosi

G‘arbiy gorilla — Gabon faunasining vakili

Hayvonlar turlarining tarkibi bo‘yicha hudud Efiopiya zoogeografik viloyatining G‘arbiy Afrika kichik viloyatiga xos. Yirik sutemizuvchilardan fillar, so‘galli cho‘chqalar, buyvollar, o‘rmonlarda turli antilopalar, yirtqichlardan esa qoplonlar, sirtlonlar va boshqalar uchraydi. Keng tarqalgan maymunlar, jumladan odamsimon maymunlar — gorillalar (dunyodagi eng yirik populyatsiyasi) va shimpanzelar. Daryolarda begemotlar, timsohlar, Gabon qo‘ltig‘i, sohil lagunalari va Ogove daryosida lamantinlar uchraydi. Shuningdek, qushlar, ilonlarko‘p, ilonlarning ko‘plab turlari zaharli (masalan, Gabon gadyukasi). Turli hasharotlar, jumladan xavfli kasalliklar tarqatuvchi se-se pashshasiva Simulium turkumiga mansub mayda chivinlar keng tarqalgan.

Tabiiy rayonlar

Gabon hududini to‘rtta tabiiy-geografik rayonga bo‘lish mumkin. Sohil bo‘ylab qirg‘oqbo‘yi rayoni cho‘zilgan. Tog‘li rayonga Ogove daryosining shimolidagi Kristall tog‘lar hamda mamlakat markazidagi Shayu tog‘lari kiradi. Gabonning janubi-sharqida Bateke platosi, shimoli-sharqida esa Vole-Ntem platosi joylashgan.

Qirg‘oqbo‘yi rayoni janubdagi o‘rmon bilan qoplangan past Mayombe tog‘larini hamda qirg‘oq bo‘ylab 30–200 km kenglikda cho‘zilgan pasttekislikni o‘z ichiga oladi. Bu hududni bir necha daryoning quyi oqimi, jumladan Ogovekesib o‘tadi. Ogove mamlakatning asosiy savdo suv yo‘li bo‘lib, bu yerda ko‘plab ko‘llar mavjud. Ogove quyilish joyining shimolida qirg‘oq ko‘plab daryo estuariylari bilan kesilgan , bu yerda qulay tabiiy bandargohlar bor. Ogove daryosining janubida qumli qirg‘oq daryo vodiylari bilan bo‘linib ketgan. Bu yerda lagunalarbo‘lib, ularni qamishzorlar va mangrov o‘rmonlari o‘rab turadi. O‘simlik qoplamida keng tropik o‘rmonlarustun, savannalar esa kamroq uchraydi. O‘rtacha yillik yog‘in miqdori janubda 1500 mm dan shimolda 4000 mm gacha o‘zgaradi. O‘rtacha oylik harorat janubda 21–27 °C, shimolda 25–28 °C. Yil davomida to‘rtta nam va quruq mavsum navbatma-navbat keladi; janubda quruq mavsumlar uzoqroq va yaqqolroq ifodalanadi. Bengela oqimi sohilbo‘yi iqlimini mo‘tadillashtiradi.

Kristall tog‘larOgove daryosining shimolida joylashgan va kuchli parchalangan. Balandligi 150–600 m. Tog‘larni kesib o‘tgan daryolar ostonalar va sharsharalar hosil qiladi. O‘rmon qoplami zich, ammo eroziya rivojlangan joylarda siyraklashgan. Gabonning eng baland va keng tog‘lari — Shayu tog‘laribo‘lib, ularning janubiy qismi eng yuqori balandlikka yetadi. Bu yerda mamlakatning eng baland nuqtasi — Ibunji tog‘i (1580 m) joylashgan. Hududda balandlik mintaqalanishi iqlim va landshaftlarda namoyon bo‘ladi.

Vole-Ntem platosi 760 m gacha baland bo‘lib, qadimgi mustahkam tog‘ jinslaridantuzilgan. U mamlakat shimoli-sharqida, Kristall tog‘larning sharqida va Ogove daryosining shimolida joylashgan. Daryolar platogachuqur o‘yilib kirib, ko‘plab ostonalar hosil qiladi. Bu yerda nam tropik o‘rmonlar keng tarqalgan. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 1800 mm, o‘rtacha oylik harorat 23 °C dan 27 °C gacha. Janubda past bo‘yli daraxtlar o‘sadigan baland o‘tli savannalar keng tarqalgan.

Bateke platosi balandligi 830 m gacha bo‘lgan past plato bo‘lib, qumtoshlardan tarkib topganva Gabonning janubi-sharqida joylashgan. Bu mamlakatning eng issiq va quruq rayoni. Issiq oylarda o‘rtacha harorat 32 °C dan oshadi, o‘rtacha yillik yog‘in 1500 mm. Baland o‘tli savannalar ustun, o‘rmonlar faqat sekin oqadigan daryolar bo‘ylab cho‘zilgan.

Ekologik muammolar

Atrof-muhitning ifloslanishi Gabon tabiatiga katta zarar yetkazadi. Qattiq sanoat va maishiy chiqindilarning (yiliga taxminan 100 ming tonna) chiqarilishi shaharlar tuprog‘ining ifloslanishini kuchaytiradi. Mamlakatning suv resurslariga esa neft qazib olish sanoati chiqindilari salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Haddan tashqari daraxt kesilishi Gabonning qirg‘oqbo‘yi hududlarida o‘rmonlarning yo‘qolishiga olib kelmoqda. Vaziyatni yaxshilash uchun hukumat o‘rmonlarni tiklash bo‘yicha milliy dasturni amalga oshirmoqda. Shunga qaramay, mamlakat ichkarisining aksariyat qismi hanuz zich o‘rmonlar bilan qoplangan.

O‘rmonlarni kesish va brakonyerlik hayvonot va o‘simliklar xilma-xilligining kamayishiga olib keladi. 2001-yilga kelib Gabonda yo‘qolib ketish xavfi ostidagi 12 turdagi sutemizuvchi, 466 turdagi qush, ikki turdagi sudralib yuruvchi va 78 turdagi o‘simlikyo‘qolib ketish xavfi ostida edi. Kamyob hayvonlarni asrash maqsadida ikkita milliy bog‘da va to‘rtta qo‘riqxonada ov qilish taqiqlangan. Muhofaza etiladigan hududlar mamlakat yer fondining 2,7 % ini tashkil etadi.

Tashqi siyosat

Gabon betarafliksiyosatiga amal qilib, xalqaro masalalarda doimo muloqotni yoqlaydi.

1973-yildan buyon Gabon bilan diplomatik aloqalar o‘rnatgan davlatlar soni ikki baravar ko‘paydi. Gabon Afrika masalalarida izchil taraqqiyot va erkin tadbirkorlikni barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydigan eng maqbul tizim sifatida qo‘llab-quvvatlaydi. Markaziy Afrikada barqarorlikdan manfaatdor Gabon Chad, Markaziy Afrika Respublikasi, Kongo Respublikasi, Angola va sobiq Zairdagi vositachilik missiyalarida bevosita ishtirok etgan. 1999-yilda prezident Bongovositachiligida Kongo Respublikasida hukumat va isyonchi guruhlar yetakchilari o‘rtasida kelishuv imzolangan. Prezident Bongo bundan keyin ham Kongodagi tinchlik jarayonida qatnashgan. Gabon qurolli kuchlari Markaziy Afrika Respublikasidagi BMT tinchlikparvar missiyasida muhim rol o‘ynaydi.

Gabon BMT a’zosi, shuningdek, qator xalqaro tashkilotlarga, jumladan Afrika Ittifoqi, Jahon banki, Islom hamkorlik tashkiloti, Qo‘shilmaslik harakati, OPEK (1975–1995 va 2016-yildan), KFA franki hududi, Xalqaro jinoyat sudi.

kabi tashkilotlarga kiradi. Gabon muvaqqat a’zo BMT Xavfsizlik Kengashining 2022–2023-yillardagi muvaqqat a’zosi bo‘lgan.

2023-yil 31-avgustda Afrika Ittifoqi Gabonning tashkilot faoliyatidagi ishtirokini to‘xtatib qo‘ydi.

Tarix

Mustamlakachilikdan oldingi davr

Mamlakat hududining ilk aholisi pigmeylarbo‘lgan . Ular tropik o‘rmonlarda kichik guruhlarda yashab, asosan ovchilik va termachilik bilan shug‘ullangan. X–XIII asrlarda bantu qabilalarining okean sohillariga ko‘chishi boshlandi. Gabonning sharqi va janubigateke qabilasi , shimoliga esa mpongve qabilasi joylashdi. XIX asrda Gabonga fang qabilasi kirib keldiva avvalgi aholini siqib chiqarib, mamlakatning eng yirik etnik guruhiga aylandi.

Yevropaliklar Gabonga kelgan davrda mahalliy aholi ibtidoiy jamoa tuzumida yashagan va ularda davlatchilikning dastlabki shakllari ham mavjud bo‘lmagan.

Hozirgi Gabon sohillariga kelgan ilk yevropaliklar portugallar edi. 1472-yilda kapitan Rui di Sikeyra Gabon deb atagan qo‘ltiqni kashf etdi (nom portugal tilida kapyushonli yopinchiq ma’nosini bildiruvchi so‘zdan olingan).

XVII–XVIII asrlarda Gabonga gollandlar, fransuzlar, ispanlar va inglizlar suzib kela boshladi. Ular o‘z mahsulotlarini (tuz, chaqmoqtoshli miltiqlar, porox, munchoqlar, spirtli ichimliklar va boshqalarni) fil suyagi, qora daraxt yog‘ochi, mum, asal va palma moyiga ayirboshlashgan. Sohil hududlarida savdo faktoriyalari va katolik missiyalari tashkil etilgan.

XVIII asr boshida sohilda Orungu qirolligipaydo bo‘ldi. U yevropaliklar bilan savdoni nazorat qilgan. Orungu qirolligi yirik qul yetkazib beruvchiga aylanib, 1873-yilda parchalanguniga qadar mavjud bo‘lgan. Uning inqirozi qul savdosining tanazzuli bilan bog‘liq edi.

Mustamlakachilik davri

Gabon niqobi

Gabon hududini Fransiya mustamlakaga aylantirishini kapitan Lui Eduar Bue-Viyomeboshlab bergan. U Gabon qo‘ltig‘ida kemalar to‘xtash joyini barpo qilib, 1839-yilda mpongve qabilasi boshlig‘i Anchuve Kove Raponchombe bilan shartnoma tuzgan. Fransuz kapitani uni xristianlikka o‘tkazib, «qirol Deni» deb atagan.

1840–1860-yillarda fransuz mustamlakachilari sohil bo‘yidagi barcha mahalliy qabila boshliqlari bilan «Fransiyaning himoyasi va homiyligi» haqida shartnomalar tuzgan.

1849-yilda fransuzlar qullar tashiyotgan portugal kemasini qo‘lga kiritdi. Fransuzlar ozod qilgan afrikaliklar Librevilmanzilgohiga asos soldi. U hozir Gabonning poytaxtidir.

XIX asr o‘rtalaridan fransuzlar mamlakat ichki hududlariga kirib bora boshladi. 1875–1880-yillarda Kongo daryosi havzasini tadqiq qilgan Pyer de Brazzamahalliy qabila boshliqlari bilan bir qancha shartnomalar tuzdi. 1880-yilda de Brazza hozirgi Gabon sharqida Fransvil shahriga asos soldi. 1883-yilda de Brazza Fransiya Respublikasining G‘arbiy Afrikadagi (hozirgi Gabon va Kongo).

hududlaridagi) hukumat komissari etib tayinlandi. XIX asr oxiridan fransuz mustamlakachilari Gabonda eksportbop qahva va kakao plantatsiyalarini tashkil etish, daraxt kesish, avtomobil yo‘llari va dengiz portlarini qurishni boshladi.

Ikkinchi jahon urushi davrida Gabonda mahalliy mustamlaka qo‘shinlari (qora tanli askarlardan tuzilgan) va 1940-yil noyabrda hududga tushirilgan general Sharl de Gollqo‘shinlari o‘rtasida janglar bo‘lgan. Gabonliklar de Gollga qarshi chiqqan, chunki uni Fransiyaning qonuniy hukumatiga qarshi isyon ko‘targan shaxs deb bilishgan.

Mustaqillik davri

Gabon 1960-yilda mustaqillikka erishdi. O‘shandan buyon Gabon qit’aning eng barqaror mamlakatlaridan biri bo‘lib kelmoqda, mamlakatda aholi jon boshiga daromad Afrikadagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biridir.

Mustaqil Gabon tarixida atigi uch prezident almashgan. Ulardan birinchisi Leon Mbabo‘lib, 1961-yil fevralda e’lon qilingan konstitutsiyaga ko‘ra deyarli cheklanmagan vakolatlarga ega bo‘lgan.

1964-yil fevralda harbiy to‘ntarish sodir etildi. Fitnachilar hokimiyatni so‘lchi GDSS partiyasi yetakchisi Obamega taklif etdi. Ammo Senegal va Kongodan olib kelingan fransuz qo‘shinlarining ikki rotasi prezident Mba hokimiyatini tikladi.

1967-yil noyabrda Mba vafotidan keyin 32 yoshli Alber Bernar Bongo prezident bo‘ldi (1973-yilda u xristianlikdan islomga o‘tib, El-Hoj Umar Bongo ismini oldi). Bongo teke qabilasiboshlig‘ining o‘g‘li bo‘lib, 1964-yildan mudofaa vaziri vazifasini bajargan va davlat xavfsizligi bo‘yicha maxsus hukumat komissari bo‘lgan. Keyinchalik axborot vaziri va turizm vaziri, 1967-yil martidan esa mamlakat vitse-prezidenti lavozimlarini ham egallagan.

1968-yilda Bongo mamlakatda rasman bir partiyali tuzumni o‘rnatib, faqat Gabon demokratik partiyasi faoliyatiga ruxsat berdi (o‘zini uning bosh kotibi etib tayinladi). Qabilalararo raqobatni susaytirish maqsadida Bongo vazirlik lavozimlarini ko‘paytirib, ularga Gabonning yirik qabila boshliqlarini tayinladi.

1991-yil martda Bongo Gabonda ko‘ppartiyaviylikka ruxsat beradigan yangi konstitutsiyani e’lon qildi.

2005-yil 29-noyabrda navbatdagi prezidentlik saylovlari natijalari e’lon qilindi. Qariyb 80 % ovoz bilan El-Hoj Umar Bongoyana g‘alaba qozondi. U bu lavozimda 38 yildan beri faoliyat yuritayotgan edi.

Umar Bongo vafot etdi 2009-yil 8-iyunda Ispaniyadagi klinikada. Shundan keyin 16-oktyabrgacha prezident vazifasini Senat raisi Roza Fransina Rogombe bajardi.

2009-yil 30-avgustda prezidentlik saylovi o‘tkazildi. Unda yigirmaga yaqin nomzod ishtirok etdi. Shu kunning o‘zida marhum prezidentning o‘g‘li Ali Bongo Ondimbao‘z g‘alabasini e’lon qildi va 2009-yil 16-oktyabrda lavozimga kirishdi. Uning asosiy raqibi sobiq ichki ishlar vaziri Andre Mba Obame edi.

Gabon Rossiya Federatsiyasi bilan diplomatik aloqalarga ega (1973-yil 15-oktyabrda SSSR bilan o‘rnatilgan). Jumladan, Gabon o‘z hududida noyob hayvonlarni brakonyerlardan himoya qilish dasturini faol amalga oshiradi. 2019-yil noyabrda Rossiya ushbu kurashga ko‘maklashish uchun respublikaga o‘qotar qurollarni bepul yetkazib berdi.

2019-yilgi muvaffaqiyatsiz davlat to‘ntarishi

2019-yil 7-yanvarda Gabon harbiylari mamlakatda demokratiyani tiklash maqsadida hokimiyatni egallaganini e’lon qildi, deb xabar berdi Associated Press. Qurollangan kishilar poytaxtdagi davlat radiostansiyasini egalladi, keyinchalik davlat televideniyesi orqali xalqqa murojaat uzatildi.

Murojaatni o‘qigan leytenant Kelli Ondo Obiang yonida miltiq ko‘targan askarlar turardi. U o‘zini «Gabon harbiylari va maxsus xizmatlarining vatanparvarlik harakati» rahbari deb atadi, deya xabar berdi Reuters. Murojaatida u to‘ntarish 2016-yil avgustda «yosh vatanparvarlarni qo‘rqoqlarcha o‘ldirgan» shaxsga qarshi qaratilganini aytdi.

Reuters ma’lumotlariga ko‘ra,hukumatga sodiq harbiylar ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz qo‘llagan. Bu usulda ular Librevil ko‘chalariga to‘ntarish tarafdorlarini qo‘llab chiqqan qariyb uch yuz muxolifni tarqatib yuborgan.

2019-yil 7-yanvar oqshomida Gabon hukumatining matbuot kotibi Gi-Bertran Marangu RFI radiosigato‘ntarishga uringan besh zobitdan to‘rt nafari hibsga olinganini ma’lum qildi. Beshinchisi qochishga muvaffaq bo‘lgan va uni qidirish davom etayotgan edi.

2019-yil 7-yanvarda Afrika Ittifoqi isyonchilarni qoraladi. «Afrika Ittifoqi bugun ertalab Gabonda sodir etilgan davlat to‘ntarishiga urinishni qat’iy qoralaydi. Ittifoq hokimiyatni konstitutsiyaga zid har qanday yo‘l bilan almashtirishni mutlaqo qabul qilmasligini tasdiqlayman», deb yozdi Twitter sahifasida ittifoq komissiyasi raisi Musa Faki Mahamat.

2023-yilgi harbiy to‘ntarish

2023-yil 30-avgustda Gabonda harbiy to‘ntarish yuz berdi. 2009-yildan buyon prezident bo‘lib kelgan Ali Bongo Ondimbaning uchinchi muddatga qayta saylangani e’lon qilingach, harbiylar hokimiyatni qo‘lga olganini bildirdi.

Davlat tuzumi

Gabonning sobiq prezidenti Umar Bongo 2004-yilda

Gabon prezidentlik boshqaruvi shakliga ega respublikadir. Konstitutsiya 1961-yilda qabul qilingan (1975, 1991 va 2003-yillarda o‘zgartirilgan). 2024-yilda mamlakatning yangi konstitutsiyasi qabul qilindi.

Ijro etuvchi hokimiyat

Davlat boshlig‘i — xalq tomonidan 5 yilga saylanadigan respublika prezidenti. Konstitutsiyaga 2003-yilda kiritilgan o‘zgartirish prezidentlik muddatlari soniga qo‘yilgan cheklovni bekor qildi. Prezident bosh vazirni, vazirlar mahkamasini va Oliy sud sudyalarini tayinlaydi hamda lavozimidan ozod qiladi. Prezident Milliy majlisnitarqatib yuborish, qonunlarning kuchga kirishini kechiktirish va referendumlar tayinlashhuquqiga ega. 1997–2023-yillarda prezident vakolati 7 yil bo‘lgan.

Qonun chiqaruvchi hokimiyat

Qonun chiqaruvchi hokimiyat ikki palatali parlamentgategishli bo‘lib, u Milliy majlis (quyi palata) va Senatdan (yuqori palata) iborat.

Milliy majlisda 120 o‘rin mavjud. Shundan 111 deputat umumxalq ovoz berishi orqali 5 yilga saylanadi, 9 nafari esa prezident tomonidan tayinlanadi.

Senat 102 a’zodan iborat bo‘lib, ular munitsipal kengashlar va mintaqaviy majlislar tomonidan 6 yilga saylanadi. Senat 1990–1991-yillarda konstitutsiyaga o‘zgartirishlar kiritilgach tashkil etilgan, ammo 1997-yilgi saylovlardan keyingina faoliyat boshlagan. Prezident o‘z vazifalarini bajara olmagan taqdirda, uning o‘rnini Senat raisi egallaydi.

Qurolli kuchlar

Gabon qurolli kuchlari faqat ko‘ngillilar asosida shakllantiriladi. Ularning umumiy soni qariyb 5000 kishi. Qurolli kuchlar quruqlik qo‘shinlari, harbiy-dengiz kuchlari va harbiy-havo kuchlariga bo‘linadi. Shuningdek, yaxshi tayyorlangan va jihozlangan prezident gvardiyasi ham bor (taxminan 1800 kishi).

Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Gabon 9 provinsiyaga, ular esa 50 departamentga bo‘lingan.

№ Provinsiya Provinsiya
(frans.)
Ma’muriy
markaz
Maydon
km²
Aholi
kishi (2013)
Zichlik
kishi/km²
Xarita
1 Yuqori Ogove Haut-Ogooué Fransvil 36 547 250 799 6,86
Провинции Габона
Gabon provinsiyalari
2 Vole-Ntem Woleu-Ntem Oyem 38 465 154 986 4,03
3 Nguniye Ngounié Muila 37 750 100 838 2,67
4 Nyanga Nyanga Chibanga 21 285 52 854 2,48
5 Ogove-Ivindo Ogooué-Ivindo Makoku 46 075 63 293 1,37
6 Ogove-Lolo Ogooué-Lolo Kulamutu 25 380 65 771 2,59
7 Dengizbo‘yi Ogove Ogooué-Maritime Por-Jantil 22 890 157 562 6,88
8 O‘rta Ogove Moyen-Ogooué Lambarene 18 535 69 287 3,74
9 Estuariy Estuaire Librevil 20 740 895 689 43,19
Jami 267 667 1 811 079 6,77

Aholi

Yosh-jins piramidasi Gabon aholisi, 2020-yil

2020-yil ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat aholisi jami 2 230 908 kishi.

Gabonliklar Librevil

sohillaridan birida. 2020-yilda o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 69 yil bo‘lgan.

Demografik vaziyat va yosh-jins tarkibi

Gabon aholisining yillik o‘sishi qariyb 2,5 %. Tug‘ilish darajasi 2020-yilda har ming aholiga 26,3 ta tug‘ilish, umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti esa har bir ayolga 3,41 ta bola tug‘ilishiga teng edi. O‘sha yili umumiy o‘lim ko‘rsatkichi har ming aholiga 5,9 ta o‘limni tashkil etgan, chaqaloqlar o‘limi esa ming tirik tug‘ilgan bolaga o‘rtacha 30,4 tani (o‘g‘il bolalarda 33,6; qizlarda 27) tashkil etgan. Mamlakatdan emigratsiya qilganlar soni 8700 kishidan oshgan (har ming aholiga 3,9 kishi).

Gabon aholisi ko‘cha kafesida dam olmoqda

O‘rtacha umr ko‘rish 69 yil (erkaklarda 67,3; ayollarda 70,8). Erkaklar soni ayollardan ko‘p: 2020-yilda har 100 ayolga 108 erkak to‘g‘ri kelgan. Yosh tarkibi bo‘yicha Gabonda keksalar (65 yoshdan oshganlar) ulushi kam — aholining atigi 3,98 % i (bu va keyingi ko‘rsatkichlar 2020-yilgi baho). 14 yoshgacha bo‘lgan bolalar 36,45 %, 15–64 yoshdagilar esa 59,57 % ni tashkil etgan. Keksalar orasida ayollar biroz ko‘proq: 44 368 erkakka 44 381 ayol to‘g‘ri kelgan; bolalarda (413 883 o‘g‘il bolaga 399 374 qiz) va o‘rta yoshdagilarda (700 513 erkakka 628 389 ayol) esa buning aksi kuzatiladi.

Tillar va etnik tarkib

Rasmiy til — fransuz tili. Frankofon mamlakatlar xalqaro tashkiloti (MOF) ma’lumotlariga ko‘ra, 2018-yilda Gabon aholisining 66 % i fransuz tilini bilgan. Aholining katta qismi bantu tillarida (fang, miyene, banyabi va boshqalarda) so‘zlashadi. XIX asrda xristian missionerlari bir necha mahalliy til uchun yozuv yaratgan; u lotin alifbosiga asoslangan, biroq ko‘p tillar hanuz yozuvsiz qolmoqda.

Aholining aksariyati bantu xalqlariga mansub. Ularning eng yiriklari — fang, mpongvebakota batekehamda aduma, tsaangi, mitsogo, makai va boshqalar. Gabonda yevropaliklar, asosan fransuzlar (10 700 kishi) hamda bir necha ming pigmey (baka, babongo va boshqa guruh vakillari ham yashaydi.

Sobor Avliyo Ioann — Muila

Gabon aholisining aksariyati xristianlikka e’tiqod qiladi (2012-yil):

Xristianlikka turli baholarga ko‘ra, mamlakat aholisining 55–88 % i e’tiqod qiladi. Gabonlik xristianlarning aksariyati katolik ta’limotiga amal qiladi, shuningdek, protestantlarham uchraydi. Protestantlarning katta qismi yevangelistlarbo‘lib, bu ta’limot mamlakat shimolida tarqalgan. Olis shimoliy hududlarda pentikostalchilar , jumladan Xudo assambleyalari va adventistlar. Musulmonlar mamlakat aholisining 7 % idan kamini tashkil etadi, ular asosan migrantlardir boshqa Afrika mamlakatlaridan. Qolgan aholi an’anaviy . Boshqa aholi an’anaviy animistik e’tiqodlarga amal qiladi. Ulardan eng keng tarqalgani bvitie’tiqodidir. Shaharlarda xristianlik va mahalliy e’tiqodlar unsurlarini birlashtiruvchi sinkretik ta’limotlarga ham ko‘p amal qilinadi.

Urbanizatsiya va eng yirik shaharlar

2020-yilda Gabon aholisining 90,1 % i shaharlarda yashagan. Mamlakatning eng yirik shahri — uning poytaxti Librevil bo‘lib, 2003-yilda uning aholisi 661 ming kishidan oshgan. Keyingi o‘rinlarda Por-Jantil (116 mingdan ortiq aholi, 2003-yil), Fransvil (41 ming kishi, 2003-yil), Oyem (22 ming kishi, 1993-yil), Moanda (21 mingdan ortiq kishi, 1993-yil) turadi.

Iqtisodiyot

Gabon xaritasi

Gabon iqtisodiyoti asosan neft qazib olishgabog‘liq. Neft eksport tushumlarining 80 % idan ortig‘ini va daromadlarning qariyb 40 % ini ta’minlaydi ( davlat budjeti). 2020-yillarning boshidan eski konlar zaxiralari kamayishi va yangi investitsiyalar yetishmasligi sababli neft qazib olish hajmi pasaya boshladi. Bunga javoban hukumat konlar zaxiralari kamayishi va yangi investitsiyalar yetishmasligi sababli neft qazib olish hajmi pasaya boshladi. Bunga javoban hukumat iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishchoralarini, jumladan yog‘ochni qayta ishlash, qishloq xo‘jaligi va konchilikni rivojlantirishni.

ilgari surmoqda. Qishloq xo‘jaligi (YIMning 5 % i): kakao, qahva, shakar, palma moyi, kauchuk va chorvachilik.

Sanoat (band aholining 15 % i, YIMning 57 % i): neft qazib olish va qayta ishlash (2013-yilda 11,8 mln tonna qazib olingan), marganes va oltin qazib olish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash, yog‘ochsozlik.

2010-yil 1-yanvardan eng kam oylik ish haqi 150000 frankni ($(259.09) tashkil etadi. Davlat xodimlari har bir bola uchun oyiga qo‘shimcha 20000 frank ($(34.55) nafaqa oladi. Davlat xizmatchilariga transport, uy-joy va oilaviy nafaqalarham beriladi; qonun xususiy sektor xodimlariga uy-joy yoki oilaviy nafaqa berishni majburiy qilmaydi.

Tashqi savdo

Gabon hududidan Transafrika avtomobil yo‘li — Tripoli–Keyptaun avtomagistrali o‘tadi.

2017-yilda Gabon eksporti 5,564 mlrd dollarni tashkil etgan. Eksportning qariyb 70 % i neft va neft mahsulotlari hissasiga to‘g‘ri kelgan; boshqa asosiy eksport mahsulotlari yog‘och, marganes va urandir.

Asosiy xaridorlar — Xitoy 36,4 %; AQSH 10 %; Irlandiya 8,5 %; Niderlandiya 6,3 %, Janubiy Koreya 5,1 %; Avstraliya 5 %; Italiya 4,6 % (2017).

2017-yilda import 2,829 mlrd dollarni tashkil etdi. Asosan sanoat mahsulotlari va oziq-ovqat import qilinadi.

Asosiy yetkazib beruvchilar — Fransiya 23,6 %; Belgiya 19,6 %; Xitoy 15,2 % (2017).

1975–1994-yillarda OPEK a’zosi bo‘lgan.

Xalqaro AKT mamlakatlari tashkilotiga a’zo.

Ommaviy axborot vositalari

Davlat teleradiokompaniyasi — RTG (Radiodiffusion Television Gabonaise («Gabon radioeshittirish va televideniyesi») tarkibiga Radio Gabon 1 (1959-yil 28-noyabrda SORAFOM tomonidan Radio Gabon nomi bilan ishga tushirilgan), Radio Gabon 2 radiostansiyalari hamda Gabon Télévision telekanali kiradi.

Havolalar