| Ladoga ko‘li | |
|---|---|
Oreshek qal’asidan Ladoga ko‘lining ko‘rinishi | |
| Morfometriya | |
| Dengiz sathidan mutlaq balandligi | 4,84 m |
| O‘lchamlari | 219 × 125 km |
| Maydoni | 17 870 km² |
| Hajmi | 838 km³ |
| Qirg‘oq chizig‘i | 1570 km |
| Eng katta chuqurligi | 230 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 46,9 m |
| Gidrologiya | |
| Minerallashuv turi | juda chuchuk |
| Sho‘rligi | 0,06 ‰ |
| Shaffofligi | 2,3–3,9 m |
| Havzasi | |
| Havzaning maydoni | 258 600 km² |
| Quyiladigan daryolar | Svir, Volxov, Vuoksa, Syas, Naziya, Morye |
| Oqib chiqadigan daryo | Neva |
| Joylashuvi | |
| 60°50′34″ shim. keng. 31°27′35″ sharq. uzun.HGYaO | |
| Mamlakat | |
| RF subyektlari | Leningrad viloyati, Kareliya Respublikasi |
| Identifikatorlar | |
| Kod dagi Davlat suv reyestri: 01040300211102000010114 | |
Ladoga ko‘li (shuningdek Ladoga; qadimda — Nevo, karel. Luadogu, fin. Laatokka, veps. Ladoganjärv) — Kareliya Respublikasi (shimoliy va sharqiy qirg‘oqlari) hamda Leningrad viloyati (g‘arbiy, janubiy va janubi-sharqiy qirg‘oqlari) hududida joylashgan, chuchuk suvli ko‘llar orasida Yevropa dagi eng kattasidir; kattaligi bo‘yicha Rossiya da ikkinchi o‘rinda turadi (birinchi o‘rinda — Baykal).
Ko‘l Boltiq dengizi va Atlantika okeanihavzasiga kiradi. Orollarsiz maydoni 17,87 ming km², orollar bilan birga — 18,3 ming km²; suv hajmi — 838 km3; janubdan shimolgacha uzunligi — 219 km, eng katta kengligi — 125 km. Dengiz sathidan balandligi — 4,84 m. Chuqurligi bir tekis emas: shimoliy qismida 70 dan 230 m gacha, janubiy qismida esa 20 dan 70 m gacha o‘zgaradi. Ladoga ko‘li qirg‘og‘ida quyidagi shaharlar joylashgan: Priozyorsk, Novaya Ladoga, Shlisselburg Leningrad viloyatida, Sortavala, Pitkyaranta, Laxdenpoxya Kareliya Respublikasida. Ladoga ko‘liga kamida 40 ta daryo va yirik soy quyiladi, undan esa faqat bitta daryo — Nevaoqib chiqadi. Ko‘lning janubiy yarmida uchta yirik qo‘ltiq mavjud: Svir, Volxov va Shlisselburg qo‘ltiqlari. Ko‘l atrofidagi Ladogabo‘yi hududi Shimoliy Ladogabo‘yi (janubiy Kareliya), Sharqiy Ladogabo‘yi (Kareliyaning Olonets tumani ), Janubiy Ladogabo‘yi (Kirov va Volxov tumanlari Leningrad viloyati) hamda G‘arbiy Ladogabo‘yi (Kareliya bo‘yni).
Etimologiyasi
XII asrga oid qadimgi rus Nestor solnomasida «buyuk Nevoko‘li» deb tilga olingan (uning nomi Neva daryosi nomi bilan bog‘liq ekani shubhasiz; shuningdek, solishtiring: fin. neva — «botqoqlik, zax yer»). Qadimgi skandinav sagalarida va Ganza shaharlari bilan tuzilgan shartnomalarda ko‘lning nomi Aldoga.
XIII asr boshlaridan Ladoga ko‘linomi qo‘llana boshlagan. Bu nom Ladogashahri nomidan kelib chiqqan bo‘lib, shahar nomi esa Volxov daryosining quyi oqimidagi shu nomli irmoq nomidan, ya’ni fin. alodejoki — «pasttekislikdagi daryo» so‘zidan olingan. Ko‘l nomining kelib chiqishi haqidagi boshqa taxminlar ham bor: u karel. aalto — «to‘lqin» (undan karel. aaltokas — «to‘lqinli») yoki rus tilining shevalaridagi alod — «ochiq ko‘l, keng suv maydoni» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin.
«Ladoga» nomi daryo, ko‘l va shaharga tegishli. Shu bilan birga, yaqin vaqtlargacha ushbu uch nomning qaysi biri avval paydo bo‘lgani aniq emas edi. Shahar nomini Ladoga ko‘lining nomi (fin tilidagi fin. *aaldokas, aallokas — «to‘lqinlanadigan», aalto — «to‘lqin» so‘zidan) yoki «Ladoga» daryosi (hozirgi Ladojka; fin tilidagi fin. *Alode-joki, bunda alode, aloe — «pasttekislik» va jok(k)i — «daryo») nomidan kelib chiqqan deb izohlashgan.
Tadqiqotchi T. N. Jeksonyozishicha, «hozirga kelib, avval daryo, keyin shahar va faqat undan so‘ng ko‘l nomi paydo bo‘lganini deyarli isbotlangan deb hisoblash mumkin». Shu sababli u birlamchi deb gidronim «Ladoga»ni hisoblaydi; u fin. *Alode-jogi (joki) — «quyi daryo» so‘zidan kelib chiqqan. Daryo nomidan shaharning qadimgi skandinav. Aldeigjanomi paydo bo‘lgan, keyinchalik slavyanlar uni o‘zlashtirib, metateza ald → lad orqali qadimgi rus. Ladogashakliga aylantirgan. Fin va qadimgi rus tillaridagi so‘zlar o‘rtasida skandinav vositachiligi bo‘lganini arxeologik ma’lumotlar to‘liq tasdiqlaydi: skandinavlar Ladoga hududida ilk bor 750-yillarning boshlarida, ya’ni slavyanlardan.
E. A. Xelimskiyesa, aksincha, germancha etimologiyani taklif qiladi. Uning fikricha, birlamchi nom ko‘l nomi bo‘lib, u qadimgi skandinav. *Aldauga — «eski suv havzasi» ma’nosini bildiradi. Bu gidronim Ladoga ko‘lidan oqib chiqadigan Neva daryosining german tillaridagi nomi bilan bog‘liq — «yangi» ma’nosini bildiradi. *Aldaugja oraliq shakli orqali bu so‘z qadimgi skandinav. Aldeigja — «Ladoga (shahar)» shakliga aylangan.
Tabiiy-geografik tavsifi
Ko‘lning shakllanish tarixi
Taxminan paleozoy davrida, 300—400 mln yil avval, hozirgi Ladoga ko‘li havzasining butun hududi dengiz bilan qoplangan. O‘sha davrning cho‘kindi yotqiziqlari — qumtoshlar, qumlar, gillar, ohaktoshlar — qalin (200 m dan ortiq) qatlam bo‘lib, kristalli poydevorustini qoplagan. Kristalli poydevor tarkibida granitlar, gneyslar va diabazlar.
Ladoga ko‘lining shimoliy qismi Boltiq kristalli qalqonida, janubiy qismi esa Sharqiy Yevropa platformasidajoylashgan. Ladogaga yaqin hududlarda qalqonning janubiy chegarasi taxminan Viborg — Priozyorsk — Vidlitsa daryosining quyilish joyi — Svir.
daryosining boshlanish joyi chizig‘i bo‘ylab o‘tadi. Hozirgi relyef muzlik qoplami ta’sirida shakllangan (so‘nggi, Valday muzlanishi taxminan 12 000 yil avvaltugagan). Bunga asosiy sabablar Jahon okeani sathining asta-sekin ko‘tarilishi, Boltiq dengizi botig‘ida mavjud bo‘lgan suv havzalari ning golotsendavridagi sathi va rejimi o‘zgarishi hamda eriyotgan muzlik suvlari va muzlik og‘irligining ta’siri bo‘lgan — natijada quruqlik ko‘tarilishi.
boshlangan va hozir ham davom etmoqda. Ladoga botig‘ining janubiy qismi muzlikdan taxminan 14 000 yil avvalozod bo‘lgan. Dastlab bu yerda suvi Boltiq muzlik ko‘ligaoqib ketadigan mustaqil muzlikbo‘yi ko‘li mavjud edi. Boltiq muzlik ko‘lining sathi ko‘tarilishi bilan Ladoga ham kechi bilan 13 300 yil avvaluning tarkibiga kirgan. Dastlab havzalar Neva bo‘yi pasttekisligi orqali tutashgan. Kareliya bo‘yni taxminan 12 200 yil avval muzlikdan ozod bo‘lgach, ko‘llar hozirgi bo‘yinning shimolidagi keng bo‘g‘oz — Xeynioki bo‘g‘oziorqali tutasha boshlagan. Neva bo‘yi pasttekisligidagi bo‘g‘oz asta-sekin torayib, Boltiq muzlik ko‘li suvi pasayguncha mavjud bo‘lgan. Taxminan 10 300 yil avval markaziy Shvetsiyada muzlik chekinishi hozirgi Billingen tog‘i atrofidagi bo‘g‘ozlarni ochgan va natijada Boltiq muzlik ko‘lining sathi bir necha yil ichida 25—28 metrga pasayib, dengiz sathiga tenglashgan.
Ioldiya bosqichi davrida (Boltiq havzasi evolyutsiyasining10 300—9500 yil avvalgi bosqichida) Ladoga alohida ko‘l bo‘lib qolgan, undan suv ilgari Xeynioki bo‘g‘ozi egallagan hudud orqali oqib chiqqan. Ko‘l maydoni, ayniqsa janubida, ancha qisqargan.
Ansil bosqichi boshlanishida, 9500 yil avval, Boltiq havzasi sathi 15—20 metrga ko‘tarilgan va havzalar Xeynioki bo‘g‘ozi orqali yana birlashgan. Ansil ko‘li sathining ko‘tarilishi taxminan 9300—9200 yil avval Ladoga ko‘lida transgressiyaga sabab bo‘lgan; bu hodisa hozirgi havzaning janubida ayniqsa yaqqol namoyon bo‘lgan. Hozirgi Katta Belt bo‘g‘ozi hududida Dana daryosi paydo bo‘lishi Ansil ko‘li sathining asta-sekin pasayishiga olib kelgan va taxminan 9000 yil avval u dengiz sathiga tenglashgan. Shu paytlarda Ladoga yana Boltiq havzasidan ajralgan, uning sathi hozirgidan ancha past bo‘lgan. Xeynioki bo‘g‘ozi qurib qolgan va Kareliya bo‘ynining shimolida hozirgi ko‘llar paydo bo‘lgan.
Taxminlarga ko‘ra, 9000—5000 yil avval Ladoga ko‘lidan suv Vuoksako‘l-daryo tizimining irmoq va kanallari orqali Viborg qo‘ltig‘iga oqib chiqqan. Suv oqib chiqadigan ostonaning joyi Veshchevo.
qishlog‘i yaqinida bo‘lgan. 5700—5000 yil avval Sayma ko‘li suvlari Salpausselkya-I tizmasini Imatrayaqinida yorib o‘tib, Vuoksa tizimi orqali Ladogaga suv oqishining hozirgi yo‘lini hosil qilgan va ko‘lning suv yig‘ish havzasi ni sezilarli darajada kengaytirgan.
Taxminan 5000 yil avval Ladoga ko‘li sathi ko‘tarila boshlagan. Buning sababi, odatda, Sayma tizimi qo‘shilgach, ko‘l suv balansi ning kirim qismi ko‘paygani bilan bog‘lanadi. Saymatizimi qo‘shilgach, Vuoksa tizimida suv oqimining hozirgi yo‘nalishi shakllanishi bilan Neva daryosining paydo bo‘lishi oralig‘ida Ladoga ko‘lidan suv qanday oqib chiqqani hanuz bahsli. Staraya Ladogadagi tuproq kesimi ma’lumotlariga qaraganda, Ladoga transgressiyasi5700—3400 yil avval.
sodir bo‘lgan. Ko‘lning shimoliy va janubiy qismlaridagi notekis izostatik ko‘tarilish Ladoga ko‘li botig‘ining janubga tomon «og‘ishiga» olib kelgan. O‘sha davrda Neva bo‘yi pasttekisligida Mgadaryosi (uning quyilish joyi hozirgi Neva boshlanishiga to‘g‘ri kelgan) va Tosnadaryosi (Fin qo‘ltig‘iga quyilgan) mavjud bo‘lib, ular hozirgi Ivanovo ostonalariyaqinidagi suvayirg‘ich bilan ajralgan. Ladoganing janubiy qismida suv sathi ko‘tarilishi Mga vodiysini suv bosishiga va taxminan 2500 yil avval Mga—Tosna suvayirg‘ichining yuvilib ketishiga olib kelgan (boshqa baholarga ko‘ra, 4500 yildan 1200 yil avvalgacha). Vodiy keyinchalik chuqurlashib, Nevaning hozirgi o‘zani shakllangan. Neva paydo bo‘lgach, ko‘l sathi 12—13 metrga pasaygan.
- Ladoga ko‘li Boltiq muzlik ko‘lining bir qismi sifatida (12 200—10 500 yil avval). Ko‘k chiziq — muzlik qoplamining 13 300 yil avvalgi chegarasi
- Ladoga ko‘li Ansil ko‘lining bir qismi sifatida ( 9300 —9200 yil avval). Yashil chiziq — Ioldiya dengizi mavjud bo‘lgan davrda Ladoga ko‘lining janubiy qirg‘oq chizig‘i
- Neva paydo bo‘lishidan oldingi Ladoga transgressiyasi eng yuqori darajaga yetgan davrda ko‘l qirg‘oq chizig‘i ( 4500 —2500 yil avval). Mga va Tosna daryolarining vodiylari hamda ular orasidagi suvayirg‘ich ko‘rsatilgan
| Ladoga ko‘li, Sortavala yaqinida |
Iqlim
Ladoga ko‘li ustidagi iqlim mo‘tadil bo‘lib, mo‘tadil kontinental iqlimdan mo‘tadil dengiziqlimiga o‘tish xususiyatiga ega. Bunday iqlim geografik joylashuv va atmosfera sirkulyatsiyasining Leningrad viloyatiga xos xususiyatlari bilan izohlanadi. Buning sababi Yer yuzasi va atmosferaga nisbatan kam miqdorda quyosh issiqligi kelib tushishidir.

Quyosh issiqligi kam bo‘lgani sababli namlik sekin bug‘lanadi. Yiliga o‘rtacha 62 kun quyoshli bo‘ladi. Shu bois yilning ko‘p qismida bulutli, xira va tarqoq yorug‘likli ob-havo ustunlik qiladi. Kun davomiyligi qishda 5 soat 51 daqiqaga teng bo‘ladigan quyosh turishidan yozgi quyosh turishida 18 soat 50 daqiqagacha o‘zgaradi. Ko‘l ustida «oq tunlar» deb ataluvchi hodisa 25—26-mayda boshlanadi: bunda Quyosh ufqdan ko‘pi bilan 9° pastga tushadi, kechki shafaq deyarli tong bilan tutashadi. Oq tunlar 16—17-iyulda tugaydi. Ularning umumiy davomiyligi 50 kundan ortiq. Ochiq osmon sharoitida gorizontal yuzaga tushadigan bevosita quyosh radiatsiyasi ning o‘rtacha oylik miqdori dekabrdagi 25 MJ/m² dan iyundagi 686 MJ/m² gacha o‘zgaradi. Bulutlilik bir yilda tushadigan jami quyosh radiatsiyasini o‘rtacha 21 % ga, bevosita quyosh radiatsiyasini esa 60 % ga kamaytiradi. O‘rtacha yillik jami radiatsiya 3156 MJ/m² ni tashkil etadi.
Iqlim sharoitiga ko‘lning o‘zi ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. U iqlim ko‘rsatkichlarining keskin qiymatlarini yumshatadi: kontinental havo massalari ko‘l ustidan o‘tayotganda dengiz havo massalariga xos xususiyatlarni oladi. Ladoga ko‘li atrofida o‘rtacha havo harorati +3,2 °C. Eng sovuq oy — fevralning o‘rtacha harorati −8,8 °C, eng issiq oy — iyulniki +16,3 °C. Yillik o‘rtacha yog‘in 475 mm. Eng kam oylik yog‘in fevral—martda (24 mm), eng ko‘pi sentabrda (58 mm) tushadi.
Yil davomida Ladoga ko‘lining katta qismida g‘arbiy va janubi-g‘arbiy shamollar ustunlik qiladi. Oktabrdan yanvar—fevralgacha ko‘lning ochiq qismida va ko‘pchilik orollarda shamolning o‘rtacha oylik tezligi 6—9 m/s, boshqa oylarda 4—7 m/s bo‘ladi. Sohilda bu ko‘rsatkich 3 dan 5 m/s gacha o‘zgaradi. Shamolsiz holatlar kam uchraydi. Oktabrda Ladoga ko‘lida tez-tez bo‘ronli shamollar kuzatiladi: ularning tezligi 20 m/s dan oshib, eng kuchli paytda 34 m/s ga yetadi. Briz shamollari yozda butun sohilda shamolsiz quyoshli kunlar va ochiq tunlarda paydo bo‘ladi. Ko‘l brizi ertalab soat 9 lar atrofida boshlanib, soat 20 gacha davom etadi, tezligi 2—6 m/s bo‘ladi; u quruqlik ichkarisiga 9—15 km kirib boradi. Tumanlar eng ko‘p bahorda, yoz oxirida va kuzda kuzatiladi.
Ko‘l qirg‘oqlari, tub relyefi va gidrografiyasi
| Ko‘l | Suv yuzasi maydoni, km² Hajmi, | km³ Joylash- | gan o‘rni (mamlakat) |
|---|---|---|---|
| Ladoga | 17 870 | 838 | |
| Onega | 9720 | 295 | |
| Venern | 5550 | 153 | |
| Pskov- Chud | 3550 | 25,2 | |
| Vettern | 1900 | 72 | |
| Sayma | 1800 | 36 | |
| Beloye | 1290 | 5,2 | |
| Vigozero | 1140 | 7,1 | |
| Melaren | 1140 | 10,0 | |
| Pyayyanne | 1065 | 18,1 | |
| Ilmen | 1200 | 2,85 | |
| Inari | 1000 | 28,0 |
Ko‘lning orollarsiz maydoni 17,6 ming km² (orollar bilan birga — 18,1 ming km²); janubdan shimolgacha uzunligi — 219 km, eng katta kengligi — 138 km. Ko‘ldagi suv hajmi — 908 km3. Bu daryolardan bir yilda keladigan va Neva orqali chiqib ketadigan suv miqdoridan 12 baravar ko‘p. Ko‘l suv yuzasining katta maydoni va keladigan suv hajmining yillik o‘zgarishi nisbatan kichikligi sababli ko‘l sathining mavsumiy tebranishlari uncha katta emas. Bunga Ladoga ko‘lining suv yig‘ish havzasida yirik ko‘llar mavjudligi va gidrotexnik inshootlar ning barcha asosiy irmoqlarda joylashgani ham ta’sir qiladi. Bular birgalikda yil davomida nisbatan bir me’yorda suv kelishini ta’minlaydi. Ko‘lning o‘rtacha sathi dengiz sathidan 4,84 m balandbo‘ladi. Taxminan har 11 yilda sath bir metrga yaqin pasayadi; bu davriylik taxminan Quyosh faolligining eng yuqori davrlariga mos keladi.
Ko‘l qirg‘oq chizig‘ining uzunligi 1000 km dan ortiq. Shimoliy qirg‘oqlar g‘arbdagi Priozyorsk dan sharqdagi Pitkyaranta gacha asosan baland, qoyali va kuchli parchalangan bo‘lib, ko‘plab yarimorollar va tor qo‘ltiqlar (fyordlar va shxerlar), shuningdek, bo‘g‘ozlar ajratib turadigan kichik orollar hosil qiladi. Janubiy qirg‘oqlar past, kam parchalangan bo‘lib, ko‘lning neotektonik shimol—janub yo‘nalishidagi og‘ishi sabab suv bosishiga moyil. Bu sohillarda sayozliklar, toshli riflar va suvosti balandliklariko‘p uchraydi. Ko‘lning janubiy yarmida uchta yirik qo‘ltiq bor: Svir, Volxov va Shlisselburg qo‘ltiqlari. Sharqiy qirg‘oq kam parchalangan; unda Lunkulanlaxti va Uksunlaxti qo‘ltiqlari joylashgan, ular ko‘ldan Ladoganing eng katta orollaridan biri — Mantsinsaaribilan ajralib turadi. Bu yerda keng qumli sohillaruchraydi. G‘arbiy qirg‘oq yanada kam parchalangan. U qalin aralash o‘rmon va butazorlar bilan qoplangan; o‘simliklar suv chetigachayetib boradi, sohil bo‘ylab ulkan xarsang toshlarsochilib yotadi. Tosh tizmalar ko‘pincha burunlardan ko‘l ichkarisiga uzoq cho‘zilib, xavfli suvosti sayozliklarini hosil qiladi.
Ladoga ko‘li tubining relyefida chuqurlik janubdan shimolga qarab ortib boradi. Chuqurlik notekis: shimolida 70—230 m, janubida 20—70 m. O‘rtacha chuqurligi 50 m, eng katta chuqurligi 233 m ( Valaamorolining shimolida). Shimoliy qism tubi notekis, chuqur botiqlar bilan o‘yilgan; janubiy qism tubi esa nisbatan tekis va silliqroq. Ladoga ko‘li Rossiyaning eng chuqur ko‘llari.
| Ladoga. Bo‘ron | Qutb yog‘dusi | Ladoga ko‘lining qoyali orollari | Vidlitsa yaqinidagi xarsang tosh Vidlitsa | Qo‘shni Kuoreyarvi |
ko‘lida quyosh botishi. Ladoga ko‘lining g‘arbiy sohilida suv shaffofligi 2—2,5 m, sharqiy sohilida 1—2 m, daryolar quyilish joylarida 0,3—0,9 m bo‘lib, ko‘l markazida 4,5 m gacha ortadi. Eng past shaffoflik Volxov qo‘ltig‘ida (0,5—1 m), eng yuqori shaffoflik esa Valaam orollarining g‘arbida (yozda 8—9 m, qishda 10 m dan ortiq) kuzatilgan. Ko‘lda doimiy to‘lqinlar mavjud. Kuchli bo‘ronlar paytida suv go‘yo «qaynaydi», to‘lqinlar deyarli butunlay ko‘pik bilan qoplanadi. Suv rejimiga shamol ta’sirida suv sathining ko‘tarilib-pasayishi (yiliga 50—70 sm, eng ko‘pi 3 m gacha), seishlar (3—4 m gacha) xos, bo‘ron paytida to‘lqin balandligi 6 m gacha yetadi. Ko‘l dekabrda (sohil qismi) — fevralda (markaziy qismi) muzlaydi, aprelda—mayda muzdan ochiladi. Markaziy qism faqat juda qattiq qishlarda butunlay muz bilan qoplanadi. Qishda uzoq va kuchli sovishi sababli ko‘l suvi yozda ham juda sovuq bo‘ladi; faqat yuzadagi yupqa qatlam va sohilbo‘yi qiziydi. Harorat rejimi ko‘lning chuqur markaziy qismi bilan sohilida farq qiladi. Avgustda suv yuzasining harorati janubda +24 °C gacha, markazda +18…+20 °C, tubida taxminan +4 °C; qishda muz ostida 0…+2 °C bo‘ladi. Suv chuchuk va toza (sanoat oqovalari bilan ifloslangan joylardan tashqari), mineral tuzlar juda kam miqdorda erigan. Suv gidrokarbonat sinfiga kiradi ( kalsiy va magniytuzlari kam, nisbatan ko‘proq nikel, va alyuminiy mavjud).).
| Chuqurlik m | May | Iyun | Iyul | Avgust | Sentabr | Oktabr | Noyabr |
| 0 | 1 | 3 | 9 | 14 | 12 | 8 | 5 |
| 10 | 1 | 3 | 5 | 11 | 12 | 8 | 5 |
| 20 | 1 | 3 | 4 | 7 | 10 | 8 | 5 |
| 50 | 1 | 3 | 4 | 4 | 5 | 7 | 5 |
| 100 | 1 | 3 | 3 | 4 | 5 | 5 | 5 |
| 200 | 2 | 3 | 3 | 4 | 4 | 5 | 5 |
Havza va orollar


Ladoga ko‘liga 35 ta daryo quyiladi. Ularning eng yirigi Svirdaryosi bo‘lib, u Onega ko‘lisuvlarini Ladogaga olib keladi. Ko‘lga Vuoksa daryosi orqali Saymako‘lidan, shuningdek, Volxov daryosi orqali Ilmenko‘lidan ham suv keladi. Bundan tashqari, ko‘lga Morye, Avloga, Burnaya, Kokkolanyoki, Soskuanyoki, Iyyoki, Toxmayoki, Yanisyoki, Syuskyuyanyoki, Uksunyoki, Tulemayoki, Miynalanyoki, Vidlitsa, Tuloksa, Olonka, Objanka, Voronejka, Syas, Lava, Ryabinovka, Naziya va boshqa daryolar quyiladi. Neva — Ladoga ko‘lidan oqib chiqadigan yagona daryo.
Suv yig‘ish havzasining maydoni — 258 600 km². Suv balansining kirim qismi taxminan 85 % (3820 mm) daryo suvlari, 13 % (610 mm) atmosfera yog‘inlari va 2 % (90 mm) yerosti suvlari hisobiga shakllanadi. Chiqim qismining taxminan 92 % (4170 mm) qismi Nevadaryosi orqali oqib chiqishga, 8 % (350 mm) qismi esa ko‘l yuzasidan bug‘lanishga to‘g‘ri keladi. Ko‘ldagi suv sathi doimiy emas. Uning tebranishlari suvga kirib borayotgan qoyalar yuzasidagi ochroq rangli chiziqdan yaqqol bilinadi.
Ladoga ko‘lida taxminan 660 ta orol mavjud (har birining maydoni 1 ga dan ortiq); ularning umumiy maydoni 435 km². Taxminan 500 tasi ko‘lning shimolida, shxerlar hududideb ataladigan joyda, shuningdek, Valaam arxipelagi (50 ga yaqin orol, jumladan Bayev orollari), G‘arbiy arxipelag va Mantsinsaari orollari guruhi (40 ga yaqin orol) tarkibida joylashgan. Eng yirik orollar: Riyekkalansaari (55,3 km²), Mantsinsaari (39,4 km²), Kilpola (32,1 km²), Tulolansaari (30,3 km²) va Valaam (27,8 km²).
Ladoga ko‘lidagi eng mashhur orollar — Valaam orollari — taxminan 50 oroldan iborat, maydoni qariyb 36 km²bo‘lgan arxipelagdir. Arxipelagning bosh orolida Valaam monastiri joylashgan. Konevets oroli ham mashhur, unda ham monastir mavjud.
| Orol: Kilpola | Orol: Orexoviy | Burun: Rixiniyemi | Daryo: Svir | Valaam orollari | Ladoga ko‘lidagi daraxtlar o‘sgan qoyali orollardan biri |
O‘simlik va hayvonot dunyosi
Ladoga ko‘lining shimoliy va sharqiy qirg‘oqlari o‘rta taygakichik zonasiga, janubiy va g‘arbiy qirg‘oqlari esa janubiy tayga kichik zonasiga kiradi. O‘rta taygaga qoraqatli qoraqarag‘ayzorlar —chernoshnika va quyi buta qatlamibo‘lmagan, daraxt shox-shabbalari tutashgan hamda yaltiroq yashil yo‘sinlarbutun yer yuzasini qoplagan o‘rmonlar xos. Janubiy tayga kichik zonasida quyi buta qatlami bo‘lgan to‘q ignabargli daraxtlar ustunlik qiladi. Bu yerda ba’zan jo‘ka, zarang, qayrag‘ochuchraydi, eman o‘rmonlariga xos o‘tlar qatlami paydo bo‘ladi, yo‘sin qoplami o‘rta taygadagiga nisbatan sustroq rivojlangan. Eng xos o‘rmon turi — nordoncha o‘tli qoraqarag‘ayzorlar,ya’ni kislichniklar.
Ko‘l orollari qoyali, qirg‘oqlari baland — 60—70 m gacha, ba’zan tik bo‘ladi. Ularning bir qismi o‘rmon bilan qoplangan, boshqalari deyarli yalang‘och yoki siyrak o‘simlikli. Ko‘lning janubiy va janubi-g‘arbiy qirg‘oqlari 150 km davomida qamish va qo‘g‘abilan qoplangan. Bu yerda suv qushlarining uya qurish joylarimavjud. Orollarda ko‘plab baliqchi qushlaruya quradi; ularda qorag‘at, brusnikao‘sadi, kattaroq orollarda esa qo‘ziqorinlar.
Ladoga ko‘lida 120 turdagi yuksak suv o‘simliklarimavjud. Orollar va materik qirg‘oqlari bo‘ylab kengligi 5—10 m bo‘lgan qamishzorlar cho‘zilgan. Quruqlik ichkarisiga chuqur kirgan qo‘ltiqlarda turli makrofitlarjamoalari rivojlangan. Bu joylarda o‘simliklar qoplagan tasmaning kengligi 70—100 m ga yetadi. Ko‘lning sharqiy va g‘arbiy sohillarida suv o‘simliklari deyarli uchramaydi. Ochiq suvlarda o‘simliklar sust rivojlangan. Bunga katta chuqurlik, suvning past harorati, erigan oziq tuzlarining kamligi, tubdagi yirik donali yotqiziqlar, shuningdek, tez-tez va kuchli to‘lqinlanishlar to‘sqinlik qiladi. Shu bois o‘simliklar xilma-xilligi Ladoganing shimoliy, shxerlar hududida eng yuqori. Ko‘lda 154 turdagi diatom suvo‘tlar, 126 turdagi yashil va 76 turdagi ko‘k-yashil suvo‘tlaruchraydi. Ladoganing chuqur suvlarida atigi 60—70 ming mikroorganizm har sm3³ da, yuza qatlamida esa 180—300 ming mikroorganizm bo‘lishi ko‘lning o‘zini-o‘zi tozalash qobiliyati pastligini ko‘rsatadi.
Ladoga ko‘lida 378 tur va kenja turdagi plankton hayvonlaraniqlangan. Turlarning yarmidan ko‘prog‘i aylanuvchi chuvalchanglarhissasiga to‘g‘ri keladi. Umumiy turlarning chorak qismini sodda hayvonlar, 23 foizini birgalikda shoxdor mo‘ylovli va eshkakoyoqli qisqichbaqasimonlartashkil etadi. Ko‘ldagi eng keng tarqalgan zooplankton turlari dafniyalar va sikloplardir. Ko‘l tubida suvdagi umurtqasiz hayvonlarning katta guruhi yashaydi. Ladogada ularning 385 turi (asosan turli qisqichbaqasimonlar) aniqlangan. Bentos faunasida birinchi o‘rinda hasharotlarlichinkalari turadi: ular tub hayvonlari turlarining yarmidan ko‘prog‘ini — 202 turni tashkil etadi. Keyingi o‘rinlarda chuvalchanglar (66 tur), suv kanalariyoki gidrokarinalar, mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar va boshqalar turadi.
Ko‘l chuchuk suv baliqlariga boy bo‘lib, ular uvildiriq tashlash uchun daryolarga o‘tadi. Ladoga ko‘lida baliqlarning 53 tur va shakllari mavjud: Ladoga shoxdor balig‘i, losos, forel, paliya, siglar, ryapushka, koryushka, leshch, sirt, sinets, gustera, qizilqanot, jerex, laqqa baliq, sudak, plotva, olabuqa, cho‘rtan, nalim va boshqalar. Inson faoliyati natijasida qimmatli baliqlar — losos, forel, paliya, ko‘l-daryo siglari va boshqalarning soni kamaymoqda. Atlantika osyotri va Volxov sigi Rossiyaning Qizil kitobigakiritilgan. Baliq ovlash eng samarali bo‘lgan hududlar — chuqurligi 15—20 m gacha yetadigan sayoz janubiy qism; eng kam mahsuldor joy esa shimoliy shxerlar hududi. Ko‘l orqali Fin qo‘ltig‘i dan Neva bo‘ylab Volxov va boshqa daryolarga uvildiriq tashlash uchun osyotro‘tadi. Ladoga ko‘lining janubiy va janubi-sharqiy qirg‘oqlarida sudakuchraydi. Ko‘lda kuzda daryolarga o‘tib uvildiriq tashlaydigan losos ham yashaydi. Ladoga ko‘li va Volxovda sig, Sibir osyotri va boshqa baliqlar yetishtiriladi.
Ladogabo‘yida 256 turdagi qush muntazam uchraydi, ular 17 turkumga mansub. Bahor va kuzgi ko‘chish davrida bu yerda yana 50 dan ortiq tur qayd etilgan. Ladogabo‘yidagi qushlarning migratsiya aloqalari Islandiya dan Hindiston gacha, janubiy Afrika dan Novaya Zemlyagacha bo‘lgan hududni qamrab oladi. Qushlar uchun eng jozibador hudud Janubiy Ladogabo‘yidir. Bu yerda ko‘chish paytida qo‘ng‘ir sho‘ng‘uvchilar, oqqushlar, g‘ozlar, o‘rdaklar, balchiqchilar, baliqchi qushlar, chigirtchilar, turnalar va suvtovuqsimonlaruchraydi. Shuningdek, daryo o‘rdaklari, kokilli qora o‘rdak, qizilbosh sho‘ng‘uvchi, baliqchi qushlar, chigirtchilar, katta va o‘rta uzunburun balchiqchilar, katta veretennik, qiziloyoqli balchiqchi, tillarang rjanka va boshqa balchiqchilar, kulrang turna, oqdumli suv burguti, baliqchi burgut, kobchik lochin, ukki, soqolli boyo‘g‘li, botqoq boyo‘g‘lisi hamda boshqa ko‘plab qushlar uya quradi. Shimoliy shxerlar kulrang yonoqli sho‘ng‘uvchi, katta va o‘rta merganserlar, baliqchi qushlar (jumladan, dengiz baliqchi qushi va qoraqanotli baliqchi qush), chigirtchilar (jumladan, qutb chigirtchisi), balchiqchilar hamda boshqa ko‘p turlar uya quradigan joydir. Qushlar migratsiyasi paytida bu yerda Arktika o‘rdaklari va balchiqchilar to‘planadi.
Ladoga ko‘lida kurakoyoqlilarning yagona vakili — Ladoga halqali tyuleniyashaydi. Ko‘lda tyulenlar soni 4000—5000 bosh deb baholangan (2000-yil ma’lumotlariga ko‘ra). Ushbu tur Qizil kitobga kiritilgan.
Ekologik muammolar

Ikkinchi jahon urushidan keyin Xeynyasenmaa orolida jangovar radioaktiv moddalar bilan tajribalar o‘tkazilgan; bu moddalar «Kit» deb qayta nomlangan qo‘lga kiritilgan esminetsda saqlangan. Shunga o‘xshash tajribalar Konevetsorolida ham o‘tkazilgan. Bu yerda urush tugaganidan 1996-yilgacha yangi qurollar va portlovchi moddalar ishlab chiqilgan tajriba stansiyasi faoliyat yuritgan. Hayvonlar ustida fosfororganik zaharli moddalar — tabun, zarin, zoman.
Tadqiqotlar Ladoga ko‘lida kuchli ifloslangan hududlar tobora ko‘payayotganini ko‘rsatmoqda. Taxminan 600 ta sanoat korxonasi (Volxov alyuminiy zavodi, issiqlik elektr markazlari, qozonxonalar, neft-kimyo va asfalt-bitum ishlab chiqarish korxonalari, pirolizqurilmalari, shuningdek, avtomobillar va yonayotgan chiqindixonalar), jumladan, sellyuloza-qog‘oz kombinatlari (Syas sellyuloza-qog‘oz kombinati, Svetogorsk va Priozyorsk qog‘oz kombinatlari (ikkinchisi 1986-yilda yopilgan)) hamda bir necha yuz qishloq xo‘jaligi korxonasi Ladoga va uning irmoqlariga sanoat oqovalarini tashlaydi. Ularning faqat sanoqli qismida zamonaviy tozalash inshootlari bor.

1970-yillarda o‘sha davrdagi me’yorlarga ko‘ra Ladoga ko‘li suvi nihoyatda toza hisoblanib, I sifat sinfiga kiritilgan.
Hozir Ladoga o‘rtacha ifloslangan suv havzasi hisoblanadi va III sifat sinfiga kiritilgan. Ko‘lning ayrim orollarida radioaktiv ifloslanish qayd etilgan.
Ko‘lning ayrim hududlaridagi murakkab radiatsion vaziyat yadroviy va radiatsion xavfli korxona hamda obyektlarning faoliyati, shuningdek, ulardagi avariyalar oqibatlari bilan bog‘liq. Jumladan, Kugrisaari, Makarinsaari, Xeynyasenmaa, Roveluoto, Mekerikke, Bezimyanniy 1 va Bezimyanniy orollarida radioaktiv moddalarni sinash poligonlari joylashgan edi. 2001—2003-yillardagi dastlabki tekshiruvlarda shu yetti orolda 25 ta radioaktiv ifloslangan joy aniqlangan; ularning umumiy maydoni taxminan 30 000 m²bo‘lgan. 2015-yilda hududni sog‘lomlashtirish bo‘yicha davlat shartnomasi tuzilgan.
2000-yil ma’lumotlariga ko‘ra, nikel, mis, rux, qo‘rg‘oshin, kadmiy va kobalt ning Ladoga ko‘li janubiy sohilining tubga yaqin suvlari hamda ko‘lga quyiladigan daryolardagi konsentratsiyasi dunyo daryolaridagi o‘rtacha ko‘rsatkichlarga yaqin bo‘lgan. Temir miqdori ko‘l suvlari uchun jahon o‘rtachasidan 3 baravar, daryo suvlari uchun 13 baravar yuqori. Ladoga havzasida erigan og‘ir metallar miqdori odatdagidan keskin yuqori bo‘lgan ikki hudud aniqlangan: Morye daryosi quyilish joyida nikel, kadmiy va mis konsentratsiyalari tabiiy fon qiymatlaridan mos ravishda 20, 10 va 3 baravar; Petrokrepost qo‘ltig‘ining g‘arbiy qismida mis va rux mos ravishda 20 va 10 baravar yuqori. Ayniqsa kuchli mikroblar bilan ifloslanish Volxov qo‘ltig‘ida, sharqiy sohil (Olonka, Tuloksa, Tulemayoki daryolarining quyilish joylari) hamda shimoliy sohilning ayrim hududlarida (Priozyorsk, Pitkyaranta, Laxdenpoxya) kuzatiladi. Svir qo‘ltig‘i va sharqiy sohilning ayrim joylarida (Objanka va Vidlitsa daryolarining quyilish joylari) kuchli mikrob va zaharli moddalar bilan ifloslanish qayd etilgan.

2008-yildan boshlab Kareliya hududidagi Ladoga ko‘lining shimoliy shxerlarida «Ladoga shxerlari» milliy bog‘i tashkil etilmoqda. Bo‘lajak bog‘ maydoni taxminan 150 ming gektar bo‘lib, Leningrad viloyati bilan janubiy chegaradan Pitkyaranta tumanidagiImpilaxti qishlog‘igacha cho‘ziladi. «Ladoga shxerlari» milliy bog‘i betakror landshaft va iqlimga, yer yuzasiga chiqib turgan tokembriy tog‘ jinslariga, kam buzilgan o‘rmonlarga hamda juda noyob o‘simlik turlariga ega. Bu yerda Ladoga tyuleni yashaydi.
Tarixi


IX asrdan boshlab Ladoga ko‘li orqali Skandinaviya dan Sharqiy Yevropa orqali Vizantiya ga boradigan suv «varyaglardan yunonlargacha» yo‘lio‘tgan. VIII asrda Volxov daryosining Ladoga ko‘liga quyilishiga yaqin joyda Ladogashahri asos solingan. XII asrdan kech bo‘lmagan vaqtda shimoli-g‘arbiy qirg‘oqda Korelashahri, 1323-yilda esa Neva boshlanishida Oreshekqal’asi paydo bo‘lgan. XIV asr oxirida Valaam orollari da Valaam monastiri, shuningdek, Konevets — orolida Konevets Bibi Maryam tavalludi erkaklar monastiri.
tashkil topgan. Shvetsiya bilan urush dagi mag‘lubiyat natijasida 1617-yilgi Stolbovo sulhiga ko‘ra, Ladoga ko‘lining shimoliy, g‘arbiy va janubiy qirg‘og‘ining bir qismi Shvetsiya qirolligi tarkibiga o‘tgan. Ruslarning Oreshek qal’asi Noteburg («Yong‘oq shahri»), Korela qal’asi esa Kexsgolm deb qayta nomlangan. Ko‘lning shimoliy qirg‘og‘ida 1632-yilda shvedlar tomonidan Sordvallashaharchasiga asos solingan. 1700—1721-yillardagi Shimoliy urush ning dastlabki bosqichida Ladoga ko‘li va uning sohillari jangovar harakatlar maydoniga aylangan. 1702-yilda Kexsgolm yaqinida kemalar jangi bo‘lib o‘tgan. 11-oktabr 1702-yilda Neva boshlanishidagi Noteburg qal’asi hujum bilan egallangan. Pyotr I uni Shlisselburg («Kalit shahar») deb qayta nomlagan. Podsho Pyotr I farmoni bilan 1704-yilda Ladoga ko‘lining janubiy sohilida Novaya Ladogashahri asos solingan. 1705-yilda Rossiya qo‘shinlari ko‘l muzidan o‘tib, Sordvalla shahrini uch kun egallab turgan. 1710-yilda Kexsgolm shahri hujum bilan olingan. 1721-yilgi Nishtadt tinchlik shartnomasiga ko‘ra, Ladoga qirg‘oqlari to‘liq Rossiya tarkibiga kirgan. Ko‘lning janubiy sohili bo‘ylab kema qatnovini yengillashtirish uchun 1718—1731-yillarda Neva va Volxov oralig‘ida Eski Ladoga kanaliqazilgan. Sayozlashib qolgan kanal o‘rniga 1861—1866-yillarda Yangi Ladoga kanali qurilgan.
1939—1944-yillarda Ladoga ko‘lida Ladoga harbiy flotiliyasi faoliyat yuritgan. U Boltiq flotitarkibida bo‘lgan. Ulug‘ Vatan urushi davrida, 1941—1944-yillarda ko‘l qirg‘oqlarining katta qismi nemis va fin qo‘shinlari tomonidan bosib olingan. 1941-yil sentabrdan 1943-yil martgacha ko‘lning janubi-g‘arbiy qismida «Hayot yo‘li» ishlagan, u qamalda qolgan Leningrad shahrini mamlakatning qolgan hududlari bilan bog‘lab turgan. Yo‘l 1941-yil sentabrda Osinovets portidan Ladoga ko‘li orqali tashkil etilgan: navigatsiya davrida suv transporti bilan Kobona ga (35 km) va Novaya Ladogaga (135 km), muzlagan paytda esa avtomobillar bilan Kobonaga qatnov amalga oshirilgan. Shu vaqt ichida Hayot yo‘li orqali 1,6 million tonna yuk yetkazilgan va 1,3 milliondan ortiq kishi qamal hududidan evakuatsiya qilingan.
Ko‘lni o‘rganish tarixi

Novgorodliklar bir necha asr davomida Ladogada nafaqat savdo, balki harbiy flotga ham ega bo‘lgan. Ulardan geografik ma’lumotlar turli yo‘llar bilan G‘arbiy Yevropa xaritashunoslariga yetib borgan. O‘rta asr nemis olimi Sebastyan Myunster 1544-yilda tuzgan Moskva davlatining dastlabki xaritalaridan birida Ladoga ko‘lini ko‘rsatgan. Rus yerlarining chizmasi 1600-yilda shahzoda Fyodor Godunov tuzgan xaritada Ladoga ko‘li qirg‘oqlari ancha aniq tasvirlangan. XVIII asr o‘rtalarida «Ladoga ko‘li va kanali xaritasi» tuzilgan. Unda qirg‘oq chizig‘i va kanal yo‘nalishi, uning profillari ko‘rsatilgan.
1763—1765-yillarda Davlat Admirallik kollegiyasi topshirig‘i bilan kapitan-leytenant D. Selyaninov boshchiligidagi ekspeditsiya ko‘lning o‘rta qismi chuqurliklarini o‘lchagan, uning Shlisselburgyaqinidagi sohilini o‘rgangan; boshqa qirg‘oqlarda esa faqat rekognossirovka(dastlabki ko‘zdan kechirish) o‘tkazilgan. Qo‘lyozma xarita tayyorlangan, biroq chop etilmagan. Keyinchalik ko‘lning boshqa sohillarida gidrograflar M. P. Fondezin, Ya. Ya. Mordvinovtadqiqotlar olib borgan. Ushbu ma’lumotlarga tayangan holda 1812-yilda Admirallik departamenti chizmachilik bo‘limida Ladoga ko‘lining ilk to‘liq xaritasi tuzilib, nashr qilingan. 1858-yilda Dengiz vazirligi ko‘lni muntazam tavsiflashni buyurgan. Shu maqsadda Gidrografiya departamenti shtabs-kapitan A. P. Andreyevboshchiligidagi ekspeditsiyani yuborgan; u 1866-yilgacha ishlagan. Ekspeditsiya natijalari uchun Rus geografiya jamiyati 1875-yilda A. P. Andreyevni katta oltin va kumush medallar bilan mukofotlagan.
1930-yillarda Boltiq dengizida kema qatnovi xavfsizligini ta’minlash boshqarmasi Ladoga ko‘lini muntazam o‘rganish bo‘yicha ikkinchi ekspeditsiyani uyushtirgan. Ko‘l qirg‘oqlarida Finlandiya chegarasigacha yangi triangulyatsiya tarmog‘i tuzilgan, chuqurlik o‘lchagich asboblar — lotlar yordamida sohil va markaziy qism chuqurliklari o‘lchangan. Qirg‘oqbo‘yi quruqlik hududida topografik suratga olishishlari amalga oshirilgan, ko‘l sathi tebranishlarini kuzatish uchun suv o‘lchash reykalari tarmog‘i tashkil etilgan, ko‘plab suvosti sayozliklaritekshirilgan. Shu ma’lumotlar asosida 1:100 000—1:25 000 masshtabli xaritalar va rejalar, qo‘ltiqlar ning ayrimlari uchun 1:10 000 masshtabli rejalar tuzilgan. 1950—1960-yillarda Boltiq gidrografiya ekspeditsiyasi butun ko‘lni tizimli va batafsil tavsiflab, eski xaritalarni yangilagan hamda 1:10 000 masshtabdagi yangi rejalarni yaratgan.
1956-yildan Limnologiya laboratoriyasi (hozirgi Rossiya Fanlar akademiyasi Ko‘lshunoslik instituti) ko‘l bo‘yicha kompleks limnologik tadqiqotlarni (gidrologik, gidrokimyoviy va gidrobiologik) ko‘lda o‘tkaza boshlagan. Ko‘l suv hududi bo‘ylab bir tekis joylashgan 114 nuqtadan iborat doimiy kuzatuv stansiyalari tarmog‘ida muntazam tadqiqotlar olib borilgan. Ular ichida 21 nuqtada monitoring, ko‘lning uzunlamasına kesimi bo‘ylab joylashgan yana 7 stansiyada esa kompleks kuzatuvlar amalga oshirilgan. Natijada gidrologik, gidrokimyoviy va gidrobiologik jarayonlar ko‘rsatkichlarining hududiy va mavsumiy taqsimoti haqidagi ma’lumotlar olingan, ularning ko‘l ekotizimidagi o‘zaro bog‘liqligi o‘rganilgan. Antropogen ta’sir kuchaygan sharoitda ekotizim holati kompleks tadqiq etilib, fosforning ekotizimga turli miqdorlarda tushishida kelgusi rivojlanish bo‘yicha prognozlar tuzilgan. 1991-yildan keyin suv havzasi ekotizimining ishlash qonuniyatlari o‘rganilib, ko‘lning ekologik-kimyoviy-toksikologik monitoringi asoslari ishlab chiqilgan. Tadqiqotlarda RFA Ko‘lshunoslik instituti va Rossiya harbiy-dengiz flotigidrografiya xizmatidan tashqari, Roskomgidrometning Shimoli-g‘arbiy boshqarmasi, Neva—Ladoga havza suv boshqarmasi, Shimoliy suv muammolari instituti, RFA Kareliya ilmiy markazi, Kareliya Respublikasi Atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi, VNIIOkeangeologiya, Butunrossiya geologiya ilmiy-tadqiqot instituti (VSEGEI), Sankt-Peterburg davlat universiteti, Yoensuu universiteti (Finlandiya) va boshqa tashkilotlar qatnashgan. Mazkur ishlar natijasida 2002-yilda «Ladoga ko‘li» atlasi nashr etilgan.
2002-yildan boshlab Ladoga ko‘li va Fin qo‘ltig‘i tubida «Cho‘kib ketgan kemalar sirlari» loyihasi ishtirokchilari cho‘kib ketgan kemalar, samolyotlar va turli suvosti obyektlarining davlat reyestrini tuzmoqda. Ko‘l suvi yetarlicha chuchuk va sovuq bo‘lgani uchun ko‘plab cho‘kkan obyektlar uning tubida yaxshi saqlanib qolgan.
Xo‘jalik ahamiyati
Ko‘lda kema qatnovi mavjud; u Volga—Boltiq suv yo‘li va Oq dengiz—Boltiq kanalitarkibiga kiradigan suv magistralining bir qismidir. Kemalar eng ko‘p ko‘lning janubida, Neva va Svir daryolari oralig‘ida qatnaydi. Ladogada, ayniqsa kuzda, kuchli bo‘ronlar tez-tez bo‘lib turadi. Shunday paytlarda xavfsizlik maqsadida yo‘lovchi teploxodlar qatnovi vaqtincha taqiqlanishi mumkin.
Peterburg asos solinganidan beri Ladoga ko‘li Rossiya shimolidagi suv transporti tizimining bir qismiga aylangan. Ko‘lning janubiy qirg‘og‘i bo‘ylab xavfsiz qatnovni ta’minlash uchun mashhur gidrotexnikmutaxassis, ishlarini Pyotr I — yuqori baholagan Minix kanal qurgan; keyinchalik u Eski Ladoga kanalideb nomlangan. Uning o‘lchamlari yetarli bo‘lmay qolgach, ko‘lning janubiy sohili bo‘ylab uzluksiz qatnov uchun bir oz shimolroqda Neva dan Svir oralig‘ida Yangi Ladoga kanaliqazilgan; uning uzunligi 169 km. Hozir Eski Ladoga kanali deyarli butunlay o‘simlik bilan qoplangan va qurib qolgan. Yangi Ladoga kanalidan esa ko‘l sharoitiga moslashmagan daryo kemalari uchun hanuz foydalaniladi. 2000-yil ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘l bo‘ylab taxminan 8 million tonna turli yuk tashilgan. Volgadan Boltiqqa neft va neft mahsulotlari (yiliga 4 million t), kimyoviy xomashyo (0,63), yog‘och (0,39), qurilish materiallari (0,13) va boshqa yuklar (0,41) tashiladi. Teskari yo‘nalishda qurilish materiallari (1,2) va boshqa yuklar (1,11) olib o‘tiladi. Bundan tashqari, Ladoga ko‘li orqali har yili taxminan 77 000 yo‘lovchi tashiladi: Volga—Boltiq yo‘nalishida 40 000 kishi, Boltiq—Volga yo‘nalishida 37 000 kishi. Svir daryosidagi shlyuzlar 2010—2012-yillardagi navigatsiya mavsumida 30-apreldan 15-noyabrgacha ishlagan.
Sankt-Peterburg, Moskva, Priozyorsk, Sortavala shaharlaridan Valaam va Konevets orollariga sayyohlik kruizlari uyushtiriladi. Turistik kema Valaam arxipelagiga kirayotganda Ladoganing markaziy akvatoriyasidan o‘tadi va sohillar ko‘rinmaydi. Kuchli shamolda kema ancha chayqalishi mumkin. Ko‘lda muntazam yo‘lovchi qatnovi yo‘q, biroq navigatsiya mavsumida Sortavala — Valaam, Pitkyaranta — Valaam va Priozyorsk — Konevets yo‘nalishlarida har kuni bir necha marta sayyohlik teploxodlari, jumladan, suvosti qanotli kemalar qatnaydi.
Taxminan 10 turdagi baliq muhim ovchilik ahamiyatiga ega. Ulardan eng ko‘p uchraganlari ryapushka, ripus va koryushkaedi. Shuningdek, sudak va ko‘l siglari.
- ning turli shakllari ham ancha ko‘p uchraydi. Eski Ladoga kanali (1909-yil fotosurati)
- Ladogadagi yelkanli kema
- Valaam yaqinidagi havo yostiqchali kema
Rekreatsion resurslar


Ladoga ko‘lining suvi yozda ham sovuq bo‘lishiga qaramay, u ko‘plab dam oluvchilarni jalb qiladi: ko‘lda yaxshi plyajlar bor. Suv sayyohlari orasida shimoliy orollar yaqinidagi yo‘nalishlar ayniqsa mashhur. Ladogaga baydarka yoki katamaranda chiqish uchun eng yaxshi vaqt — iyun va iyul. Kuz yaqinlashishi bilan dengizga xos kuchli to‘lqinlar kuzatiladigan bo‘ronlar mavsumi boshlanadi.
Bu davlat tabiat qo‘riqxonasi Svir daryosining Ladoga ko‘liga quyilishidagi o‘ng qirg‘og‘ida joylashgan. Uning hududi xalqaro ahamiyatga ega suv-botqoq yerlar qatoriga kiritilgan; u suv qushlarining uya qurishi va ko‘chish davrida to‘planishi uchun muhim maskandir. Qo‘riqxonada ro‘yxatga olingan turlar: 256 turdagi qush, 538 turdagi yuksak tomirli o‘simlik va 44 turdagi sutemizuvchi.
Orol — Valaam

Valaam arxipelagidagi eng katta orol (28 km²). U bazalt va diabazjinslaridan tashkil topgan, ignabargli o‘rmonlar bilan qoplangan.
Monastir rivoyatiga ko‘ra, muqaddas havoriy Andrey Pervozvanniy— skiflar va slavyanlarga ma’rifat tarqatgan zot — Kiyev dan Novgorodga kelgan, so‘ng Volxov daryosi orqali Ladoga ko‘liga va undan Valaamga yetib borgan. U yerda orol tog‘lariga xoch bilan duo qilgan.
Orolda Rabbimizning qiyofasi o‘zgarishi sharafiga atalgan Valaam stavropigial erkaklar monastirijoylashgan. Monastirga X—XI asrlarda asos solingan. Me’moriy ansambl markazida rus-vizantiya uslubidagi besh gumbazli Spaso-Preobrajenskiy sobori (1887—1896, me’morlar A. V. Silin, G. I. Karpov, N. D. Prokofyev) joylashgan. Shuningdek, Muqaddas darvozalar (XVII asr oxiri — XIX asr boshi), havoriylar Pyotr va Pavel cherkovi (1802—1809), Hayotbaxsh Uchlik cherkovi (1814, 1837), mehmonxona (1852, me’mor A. M. Gornostayev), ishchilar uyi (1871, me’mor G. I. Karpov), muhtaram otalar cherkovi bo‘lgan igumenlar qabristoni (cherkov 1876-yilda muqaddas qilingan) saqlanib qolgan. Asosiy ansambldan tashqarida skitlar, ibodatxonalarva ziyorat xochlari joylashgan.
Orol: Konevets

Maydoni 8,5 km²bo‘lgan orol ko‘lning g‘arbiy qismida, qirg‘oqdan 6,5 km narida joylashgan. Orolda Konevets Bibi Maryam tavalludi monastirijoylashgan. Orolning nomi og‘irligi 750 tonnadan ortiq bo‘lgan «Kon-tosh» xarsangidan kelib chiqqan. U XIV asr oxirigacha majusiy qurbonliklarkeltiriladigan joy bo‘lgan. Monastirga 1393-yilda avliyo Arseniy asos solgan. Monastirning bosh diqqatga sazovor obyekti — Bibi Maryam tug‘ilishi sharafiga qurilgan ibodatxona (XIX asrning birinchi yarmi, me’morlar S. G. Ivanov, I. B. Slupskiy, A. M. Gornostayev). Unda muhtaram Konevetslik Arseniyning muqaddas qoldiqlari saqlanadi.

» yodgorligi. «Leningrad Shon-sharaf yashil kamari» tarkibidagi 1941—1944-yillardagi Leningrad jangi chegaralarida, Leningradni mamlakatning qolgan qismi bilan bog‘lab turgan yagona transport yo‘li — Hayot yo‘li bo‘ylab joylashgan memorial inshootlar majmuasi.
Majmua tarkibiga monumentlar, yodgorlik obyektlari, avtomobil yo‘li bo‘ylab 46 ta va temiryo‘l bo‘ylab 56 ta esdalik ustuni kiradi. Ular orasida:
- «Hayot guli» memorial majmuasi, Hayot yo‘lining 3-km ida (1968, me’morlar A. D. Levenkov, P. I. Melnikov);
- yodgorlik stelalari — « «Rjev yo‘lagi», shahar ichidagi Hayot yo‘li bo‘lagida (1985, me’mor V. S. Lukyanov);
- ); Ladoga ko‘li temiryo‘l stansiyasidagi parovoz yodgorligi Ladoga ko‘li (1974, me’mor V. I. Kuznetsov);
- «Uzilgan halqa» memorial majmuasi — Hayot yo‘li shossesining 40-km ida, Ladoga ko‘li qirg‘og‘ida, Kokkorevo qishlog‘i yaqinida (monument va zenit to‘pi, 1966, me’mor V. G. Filippov, haykaltarosh K. M. Simun, muhandis I. A. Ribin);
- Neva daryosining o‘ng qirg‘og‘ida, Morozov nomidagi posyolka yaqinidagi pontonchi askarlarga bag‘ishlangan «Kechuv» monumenti (1970, me’mor L. M. Dreksler, muhandis Ye. N. Lutsko);
- «Afsonaviy bir yarim tonnalik yuk mashinasi» yodgorligi, shossening 84-km ida — Murmansk shossesi, qishloq: Dusyevo qishlog‘ida, Voybokalo tomonga ayriladigan yo‘l yaqinida (1974, me’mor A. D. Levenkov, rassom V. V. Fomenko);
- «Po‘lat yo‘l» stelasi — Petrokreposttemiryo‘l stansiyasida, Hayot yo‘lida ishlagan temiryo‘lchi qahramonlar sharafiga o‘rnatilgan (1972, me’morlar M. N. Meysel, I. G. Yaveyn, haykaltarosh G. D. Glinman) va boshqalar.

Shahar Volxov daryosining Ladoga ko‘liga quyilish joyida, chap qirg‘oqda joylashgan. Novaya Ladogaga 1704-yilda imperator Pyotr Iasos solgan. Shahar diqqatga sazovor joylari: Nikolo-Medvedskiy monastiri (Ioann Bogoslov cherkovi (XVII asr), Nikolay sobori (XV—XVI asr), devor va xandaq qoldiqlari), Gostiniy Dvor binosi (1841), sobiq Suzdal polki kazarmalari (XVIII asr), yodgorlik — A. V. Suvorov, Eski Ladoga kanali (XVIII asrning birinchi yarmi).

Shlisselburg Neva daryosining boshlanishidagi chap qirg‘oqda, Ladoga ko‘li yonida joylashgan. Shaharga Novgorod knyazi Yuriy Danilovich 1323-yilda asos solgan va Oreshek orolida yog‘och qal’a qurgan. 1613-yilda Shvetsiya intervensiyasi davrida qal’a shvedlar tomonidan egallangan va Noteburg deb qayta nomlangan. 1702-yilda uni shvedlardan Pyotr Iqaytarib olgan va shaharga hozirgi nomini bergan.
Shaharning diqqatga sazovor joylari: Oreshek qal’asi (1323), Pyotr I haykali (haykaltarosh M. M. Antokolskiy), Eski Ladoga kanali (XVIII asrning birinchi yarmi), Blagoveshchensk sobori (1764—1795), Nikolay cherkovi (1739).
| Spaso-Preobrajenskiy sobori ( Valaam monastiri) | Konevets Bibi Maryam tavalludi monastiri | Memorial majmua «Uzilgan halqa» | Eski Ladoga kanali quyilishidagi cherkov, Shlisselburg | shahrida. Sobiq kirxa, Xarvia |

Bu yerdagi karel aholi manzilgohi XII asrdan ma’lum. 1310-yilda novgorodliklar Vuoksa daryosi quyilishida mustahkam Korela qal’asini qurishgan. 1580-yilda qal’ani shvedlar egallab, uni Kexsgolmdeb qayta nomlashgan. 1710-yilda qal’a Rossiya imperiyasi tasarrufiga o‘tgan.
Shaharda Korela qal’asi, uning Dumaloq minorasi (1364), past mudofaa devori va tuproq vallari, eski (1591) hamda yangi arsenallari, qal’a darvozalari; Muqaddas Bibi Maryam tavalludi cherkovi (1847, me’mor L. Viskonti), Barcha Avliyolar cherkovi (1890—1892, me’mor Ya. Arinberg), lyuteran kirxasi (1930, me’mor Armas Lindgren) mavjud.
1997-yildan buyon muntazam ravishda «Ladoga» trofi-reydi nomli xalqaro sport-sayyohlik tadbiri o‘tkaziladi. Unda yo‘ltanlamas avtomobillar ishtirok etadi. Poyga Sankt-Peterburgda boshlanib, shu yerda tugaydi. Marshrut uzunligi taxminan 1200 km, shundan qariyb 120 km maxsus bosqichlarga to‘g‘ri keladi. Musobaqa nizomida Ladoga ko‘li va uning qirg‘oqlari tabiatini muhofaza qilish bo‘yicha alohida qoidalar mavjud.
Ladoga madaniyatda

Ladoga hududida karellar va ruslarning birga yashashi ularning dunyoqarashi hamda madaniyatining shakllanishiga sezilarli ta’sir qilgan. Ladoga ko‘lining janubidan afsonaviy «varyaglardan yunonlargacha yo‘l» o‘tgan; bu yo‘l mazkur hudud xalqlari madaniyatlarining yaqinlashishiga katta hissa qo‘shgan.

Shimoliy Ladoga hududida karel eposi ««Kalevala»da tasvirlangan voqealar sodir bo‘lgan. Bu epos xalq baxshilari — runa kuylovchilari tomonidan og‘zaki yetkazilgan, ular hikoyalarni milliy cholg‘u asbobi — kantele.
jo‘rligida kuylagan. Sortavala shahrida ularning eng mashhuri Petri Shemeykkaga haykal o‘rnatilgan. Karel eposiga xos she’riy vazn Longfello tomonidan Shimoliy Amerika hindulari eposini bayon etgan «Gayavata haqida qo‘shiq».
» asarida qo‘llangan. Shimoliy Ladogabo‘yi tabiati fin tasviriy san’atining klassigi Akseli Gallen-Kallelaning rasmlarida aks etgan. U Nikolay Rerixning zamondoshi va shaxsiy do‘sti bo‘lib, ular faol ijodiy yozishmalar olib borgan. Rerix yoshligida, 1899-yilda Volxov daryosi bo‘ylab Ilmen ko‘lidan Ladoga ko‘liga suzib kelgan. 1907-yilda u Gelsingfors (Xelsinki), Imatra, Savonlinna, Turku va Loxyashaharlariga tashrif buyurgan. 1916-yilda esa Sortavalaga ko‘chib kelib, taxminan ikki yil yashagan, uning go‘zal atrofini va G‘arbiy arxipelagorollarini kezgan. Aynan shu yerda uning o‘ziga xos dunyoqarashi shakllangan va u ijodkor sifatida kamol topgan. Bu yerda uning taxminan ikki yuzta etyud va kartinasi, jumladan, Lev Tolstoy e’tirof etgan «Dengizorti mehmonlari» kartinasi yaratilgan. Uning deyarli barcha she’rlari, bir qator maqolalari, «Grimer-bahaybat» ertagi, «Rahm-shafqat» pyesasi va yagona qissasi — «Alanga» ham shu yerda yozilgan. U Gorkiy va Repin bilan birgalikda rus-fin madaniy aloqalarining rivojlanishida muhim rol o‘ynagan.
Ladoga rus rangtasvirida alohida o‘rin egallaydi. Ko‘l va ayniqsa Valaam orollarining go‘zal tabiati XIX asr o‘rtalaridanoq rus manzarachi rassomlari ni o‘ziga tortgan. Beg‘ubor tabiat I. I. Shishkin, A. I. Kuinji, F. A. Vasilyev, N. K. Rerix.
Adabiyotlar
- Ladoga va Onega ko‘llaridagi paliya balig‘ining uvildiriq tashlash joylari atlasi. — Sankt-Peterburg: GosNIORX, 2014. — 134 bet.
- Andreyev A. P.. Ladoga ko‘li. 1–2-qismlar. — Sankt-Peterburg: Dengiz vazirligining Bosh Admirallikdagi bosmaxonasi, 1875. — II, 263, 135 bet. elibrary.karelia.ru. Murojaat qilingan sana: 17-aprel 2021-yil.
- Ladoga ko‘li // Kareliya ko‘llari : Ma’lumotnoma / tahriri ostida: N. N. Filatov, V. I. Kuxarev. — Petrozavodsk: RFA Kareliya ilmiy markazi, 2013. — bet. 89—96. — 500 nusxa. — ISBN 978-5-9274-0450-6.
- Ladoga ko‘li // Brokgaus va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Ladoga ko‘li Sankt-Peterburg shahrini suv bilan ta’minlash manbai sifatida: Sanitariya bo‘limi / Ladoga ko‘li va buloq manbalarini izlash hamda tadqiq qilish komissiyasi; S. V. ShidlovskiyG. V. Xlopin, P. I. Levin, Ye. N. Boloxontsev, M. D. Grimm, A. S. Skorikov, N. N. Rubel. — Sankt-Peterburg: Sankt-Peterburg shahar bosmaxonasi, 1911. — XXXVII, 894 bet: jadvallar.
- Ladoga ko‘li — ekotizim holatini baholash mezonlari / Mas’ul muharrirlar: N. A. Petrova, A. Yu. Terjevik. — Sankt-Peterburg: Nauka, 1992. — 328 bet.
- Ladoga ko‘li / N. N. Filatov tahriri ostida. — Petrozavodsk: RFA Kareliya ilmiy markazi, 2000. — 490 bet.
- Ladoga ko‘li: o‘tmishi, buguni, kelajagi / tahriri ostida: V. A. Rumyantsev, V. G. Drabkova. — Sankt-Peterburg: Nauka, 2002. — 327 bet.
- Ladoga / Tahriri ostida: V. A. Rumyantsev, S. A. Kondratyev. — Sankt-Peterburg: RFA Ko‘lshunoslik instituti nashriyoti, 2013. — 568 bet.
- Ladoga ko‘lining biologik resurslari (zoologiya). — Leningrad: Nauka, 1968. — 227 bet.
- Ladoga ko‘lining gidrologik rejimi va suv balansi / Mas’ul muharrir: T. I. Malinina. — Leningrad: Leningrad davlat universiteti, 1966. — 324 bet.
- Ladoga ko‘lining gidrokimyosi va gidrooptikasi / Mas’ul muharrir: O. A. Alyokin. — Leningrad: Nauka, 1967. — 218 bet.
- Grigoryev S. V., Lyullin A. G. Ladoga ko‘li xo‘jalikda foydalanish obyekti sifatida / SSSR Fanlar akademiyasi. Ko‘lshunoslik instituti. — Leningrad: Nauka. Leningrad bo‘limi, 1975. — 124 bet.
- Gromtsev A. Ladoga shxerlari — Yevropaning betakror qoyali landshafti. RFA Kareliya ilmiy markazi O‘rmon instituti. «Yashil yaproq» Kareliya ekologik jurnali; 2012-yil dekabr, 2-son. 6-bet.
- Dyatlov M. A. Ladoga ko‘li baliqlari. — Petrozavodsk: RFA Kareliya ilmiy markazi, 2002. — 281 bet.
- Ozeretskovskiy N. Ya. Ladoga va Onega ko‘llari bo‘ylab sayohat. — Petrozavodsk: Kareliya, 1989. — 208 bet. — ISBN 5-7545-0151-X.
- Kalesnik S. V. Ladoga ko‘li. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1968. — 160 bet.
- Kochkurkina S. I. Janubi-sharqiy Ladogabo‘yi va Onegabo‘yining X—XIII asrlardagi yodgorliklari. — Petrozavodsk: Kareliya, 1989. — 348 bet: rasmlar. — ISBN 5-7545-0317-2
- Kochkurkina S. I. Ladogabo‘yi X—XIII asrlarda: tarix fanlari nomzodi dissertatsiyasi avtoreferati / SSSR FA Arxeologiya instituti. — Moskva: institut nashriyoti, 1969. — 19 bet.
- Kochkurkina S. I. Janubi-sharqiy Ladogabo‘yi X—XIII asrlarda. — Leningrad: Nauka, 1973. — 150 bet: rasmlar.
- Kravchenko A. V. Ladoganing shimoliy qirg‘oqlaridagi botanika eldoradosi. RFA Kareliya ilmiy markazi O‘rmon instituti. «Yashil yaproq» Kareliya ekologik jurnali; 2012-yil dekabr, 2-son. 14–16-betlar.
- Kuderskiy L. A. Ladoga ko‘li ixtiofaunasining shakllanish yo‘llari. Murojaat qilingan sana: 6-dekabr 2010-yil. Arxivlangan 18-avgust 2011-yilda.
- Medvedev N. Ladoga halqali tyuleni. Petrozavodsk davlat universitetining Ekologiya-biologiya fakulteti. «Yashil yaproq» Kareliya ekologik jurnali; 2012-yil dekabr, 2-son. 22-bet.
- Molchanov I. V. Ladoga ko‘li. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1946. — 208 bet.
- Morozova L. V. Vladimir Ivanovich Vernadskiy Kareliyada. Ruskealaga geologik ekskursiya. Butunrossiya tabiatni muhofaza qilish jamiyatining Kareliya respublika kengashi. «Yashil yaproq» Kareliya ekologik jurnali; 2012-yil dekabr, 2-son. 25–26-betlar.
- Kareliya ko‘llari / Tahrir hay’ati: Aleksandrov B. M., Zitsar N. A., Novikov P. I., Pokrovskiy V. V., Pravdin I. F.. — Petrozavodsk: Kareliya ASSR davlat nashriyoti, 1959. — bet. 362—385 (Ladoga ko‘li). — 618 bet. — 3000 nusxa.
- Pechyorina Larisa. Boris Smirnov-Rusetskiyning kumushrang ufqlari. Ladoganing ta’riflab bo‘lmas jozibasi. Valaam cherkov muzeyi. «Yashil yaproq» Kareliya ekologik jurnali; 2012-yil dekabr, 2-son. 35–36-betlar.
- Rijkov L. P. Shimoliy Ladoga havzasi ko‘llari. — Petrozavodsk: Petrozavodsk davlat universiteti nashriyoti, 1999. — 204 bet. — 300 nusxa. — ISBN 5-8021-0008-7.
- Ladoga ko‘lining o‘simlik resurslari. — Leningrad: Leningrad davlat universiteti, 1968. — 198 bet.
- Sazonov Sergey. Ladoga ko‘lidagi dengiz qushlari. RFA Kareliya ilmiy markazi O‘rmon instituti. «Yashil yaproq» Kareliya ekologik jurnali; 2012-yil dekabr, 2-son. 21–22-betlar.
- Semenenko O. Fotogalereya. Ladogabo‘yi. Sukunat olami… Mulohazalar… «Yashil yaproq» Kareliya ekologik jurnali; 2012-yil dekabr, 2-son. 17–20-betlar.
- Semenovich N. I. Ladoga ko‘lining tub yotqiziqlari. — Leningrad: Nauka, 1966. — 124 bet.
- Kareliya va Ladogabo‘yining o‘rta asr manzilgohlari: maqolalar to‘plami. — Petrozavodsk: SSSR FA Kareliya filiali, 1978. — 167 bet: rasmlar.
- Subetto D. A.. Ladoga ko‘lining shakllanishi va Boltiq dengizi bilan tutashishi tarixi. Murojaat qilingan sana: 6-dekabr 2010-yil. Arxivlangan 18-avgust 2011-yilda.
- Ladoga ko‘lining issiqlik rejimi / Mas’ul muharrir: S. V. Kalesnik. — Leningrad: Leningrad davlat universiteti, 1968. — 234 bet.
- Yurkovets V. P. Ladoga astroblemasi. // Rossiya DNK-genealogiya akademiyasi xabarnomasi. — ISSN 19427484. Raleigh N. C. Lulu. 2011. 4-jild, 10-son, 1997—2018-betlar.
- Ladoga ko‘li. Atlas / muharrir: V. A. Rumyantsev. — Sankt-Peterburg, 2002. — 128 bet.
- E. M. Gorelova, V. A. Kirillova, I. M. Raspopov. «Ladoga». Leningrad: Lenizdat, 1974.
Havolalar
- Ladoga ko‘li Rus geografiya jamiyatining geoportalida. geoportal.rgo.ru. Murojaat qilingan sana: 11-yanvar 2019-yil.

















