Ko‘tarish kuchi nima

Parvoz vaqtida samolyot qanotiga ta’sir etuvchi kuchlar
Qanot profili atrofidagi oqim

Ko‘tarish kuchi — suyuqlik yoki gaz oqimida harakatlanayotgan jism tezligi vektoriga perpendikulyar yo‘nalgan to‘liq aerodinamik kuchning tarkibiy qismidir. Boshqacha aytganda, bu suyuqlik yoki gaz oqimida jismga oqim yo‘nalishiga ko‘ndalang ta’sir etadigan kuch bo‘lib, oqimning jism atrofidan nosimmetrik oqib o‘tishi natijasida yuzaga keladi. To‘liq aerodinamik kuch — bosimning qanot profili konturi bo‘ylab integrali.

𝐘+𝐏=∮∂Ωp𝐧dS

bu yerda:

  • Y — ko‘tarish kuchi,
  • P — tortish kuchi,
  • ∂Ω — profil chegarasi,
  • p — bosim qiymati,
  • n — profilga normal yo‘nalish

Xususan, Jukovskiy teoremasiga ko‘ra, ko‘tarish kuchining kattaligi muhit zichligi, oqim tezligi va tezlik sirkulyatsiyasiga proporsionaldir.

Ko‘tarish kuchining yuzaga kelishini taxminan quyidagicha tushuntirish mumkin: qanotni aylanib o‘tayotgan gaz inersiya va qovushoqlikka ega bo‘lgani sababli, hujum burchagi noldan farq qilganda, musbat hujum burchagi tomonidagi gaz inersiyani yengib, qanotning o‘zidan «uzoqlashayotgan» sirtiga yetib olish uchun tezlashishi, qarama-qarshi tomondagi gaz esa oqimga ro‘para kelayotgan sirt ta’sirida siqilishi kerak. Natijada ko‘tarish kuchining quyidagi tarkibiy qismlari yuzaga keladi:

  • gaz oqimi yo‘nalishining o‘zgarishi, oqimning bir tomonda tezlashib, ikkinchi tomonda sekinlashishi natijasida yuzaga keladigan ta’sir ko‘tarish kuchi bilan muvozanatlanadi; bu impulsning saqlanish qonuniga mos keladi.
  • qanotning bir tomonida bosim kamayishi, boshqa tomonida esa bosim ortishi natijasida yuzaga keladigan bosimlar farqi musbat hujum burchagi tomonga yo‘nalgan kuchni hosil qiladi.

Tezlik va bosim maydonlarining muhit inersiyasi hamda qovushoqligiga bog‘liqligi haqida batafsil ma’lumot quyidagi tenglamalar tavsifida keltirilgan: Bernulli va Navye — Stoks tenglamalari.

Agar qanot ustidagi havo oqimining tezligi v1 qanot ostidagi havo oqimining tezligi v2dan katta bo‘lsa, Bernulli tenglamasiga ko‘ra, bunga quyidagi bosimlar farqi mos keladi: Δp=p2−p1. Ko‘tarish kuchini quyidagi formula bilan hisoblash mumkin: Fp=(p2−p1)S=ρ2(v12−v22)S, bu yerda ρ — havo zichligi, S — qanot yuzasi. Qanotga nisbatan havo oqimining tezligini u, sirkulyatsion oqim tezligini esa v deb belgilasak, quyidagini olamiz: v1=u+v, v2=u−v, Fp=ρ2(v12−v22)S=ρ2(v1+v2)(v1−v2)S=ρ22u2vS=2ρSvu — Jukovskiy formulasi — 1903 - 1904-yillarda aviatsionika va aerodinamika asoschilaridan N. Ye. Jukovskiy (1847-1921) hamda K. E. Siolkovskiy (1857-1935) tomonidan ishlab chiqilgan, qanotning ko‘tarish kuchini hisoblash formulasi.

Ko‘tarish kuchi koeffitsiyenti

Ko‘tarish kuchi koeffitsiyenti — ma’lum bir qanotning muayyan profili uchun ma’lum hujum burchagidagi ko‘tarish kuchini tavsiflovchi o‘lchamsiz kattalikdir. Koeffitsiyent aerodinamik quvurdagi tajriba orqali yoki Jukovskiy teoremasiga ko‘ra aniqlanadi.

Koeffitsiyent qiymatining hujum burchagiga bog‘liqligini ko‘rsatuvchi egri chiziq odatda tajriba yo‘li bilan — aerodinamik quvurda yoki parvoz sinovlarida olinadi.

Jon Smiton XVIII asrdayoq ko‘tarish kuchini hisoblash formulasi uchun tuzatish koeffitsiyentini (bundan keyin Smiton koeffitsiyenti deb ataladi; formulada ko‘rsatilmagan) hisoblab chiqqan. Formula quyidagi ko‘rinishga ega:

Y=CyρV22S

bu yerda:

Y — ko‘tarish kuchi (N),
Cy — ko‘tarish kuchi koeffitsiyenti, u hujum burchagiga bog‘liq (qanotning turli profillari uchun tajriba orqali aniqlanadi),
ρ — parvoz balandligidagi havo zichligi (kg/m³),
V — qarshi kelayotgan oqim tezligi (m/s),
S — xarakterli yuza (m²) (qanotning umumiy yuzasi).

Aerodinamik ro‘para qarshilikni hisoblash formulasi yuqoridagiga o‘xshaydi, faqat unda ko‘tarish kuchi koeffitsiyenti o‘rniga ro‘para qarshilik koeffitsiyenti Cx (u ham qanotning umumiy yuzasiga nisbatan aniqlanadi) ishlatiladi. Taqqoslash uchun ko‘tarish kuchi koeffitsiyenti: Cy.

Smiton hisob-kitoblariga ko‘ra 1,005 ga teng bo‘lgan tuzatish koeffitsiyenti 100 yildan ortiq vaqt davomida qo‘llangan. Faqat Rayt aka-ukalari tajribalari natijasida planerlarning amaldagi ko‘tarish kuchi hisoblanganidan kichikroq ekani aniqlangach, «Smiton koeffitsiyenti» qiymati 1,0033 gacha aniqlashtirildi.

Havolalar