Gidromexanika — amaliy bo‘lim bo‘lib, uzluksiz muhitlar mexanikasi doirasida suyuqliklarning harakati, muvozanat sharoitlari hamda turli qattiq jismlar, suyuqlik ho‘llaydigan yoki atrofidan oqib o‘tadigan sirtlar va to‘siqlar bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganadi.
Umumiy ma’lumotlar
Gidromexanika ikki asosiy bo‘limdan iborat deb hisoblanadi: gidrostatika va gidrodinamika. Ilgari gidromexanika deganda butun gidroaeromexanika tushunilgan, jumladan, siqiluvchan muhitlarning muvozanati va harakati ham uning tarkibiga kirgan. XX asrda gazlar hamda siqiluvchan suyuqliklar harakati haqidagi fan gidroaeromexanikaning alohida tarmog‘iga ajralib chiqdi va bu tarmoq gaz dinamikasi deb atala boshlandi.
Gidromexanika suyuqliklarning muvozanati va harakati qonuniyatlarini, shuningdek, suyuqlik va qattiq jismlarning o‘zaro kuch ta’sirini o‘rganadi. Tadqiqotlarda turli farazlar, soddalashtirishlar va tajriba ma’lumotlaridan foydalaniladi. Bunda muayyan o‘rtachalashtirilgan kattaliklarga tayanib, odatda, hodisaning faqat asosiy parametrlarini baholashga intilinadi. Natijada suyuqliklar mexanikasining nisbatan murakkab amaliy masalalarini ancha sodda, taqribiy empirik usullar yordamida hal qilish mumkin bo‘ladi.
Boshqa nomi — suyuqliklar mexanikasi.
Bundan tashqari, gidromexanika suyuqlikka to‘liq yoki qisman botgan, shuningdek, suyuqlik ichida harakatlanayotgan jismlar bilan suyuqlikning o‘zaro ta’sirini ham o‘rganadi.
Suvga to‘yingan tog‘ jinslari mexanikasida gidromexanika — suvga to‘yingan tog‘ jinslari mexanikasining asoslarini gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi muammolari doirasida o‘rganadigan ilmiy yo‘nalish. U gruntlar mexanikasi va geofiltratsiya nazariyasiga asoslanadi.
Tarixiy sharh
Zamonaviy gidromexanika masalalariga amaliy qiziqish qadimgi davrlardayoq hujjatlarda qayd etilgan. Masalan, yunon olimi Arximed suzuvchi jismlar haqidagi risolasida gidrostatikaning dastlabki tamoyillarini bayon qilgan.
XV asr o‘rtalarida italiyalik ixtirochi Leonardo da Vinchi suvning kanallarda suv tashlagichlar va teshiklar orqali oqishini tadqiq etgan. Bu ishlar gidravlikadagi tajribaviy usullarga asos soldi. Italiyalik Galileo Galiley va fransuz Blez Paskal gidrostatika masalalariga katta e’tibor qaratib, amalda Arximed g‘oyalarini rivojlantirdilar. Italiyalik matematik Evangelista Torrichelli teshikdan oqib chiqayotgan suyuqlik tezligini matematik ifodalovchi Torrichelli formulasini yaratdi va asoslab berdi. Ingliz fizigi Isaak Nyuton harakatlanayotgan suyuqlik oqimidagi ichki ishqalanish haqidagi qoidalarni ishlab chiqdi. Shveysariyalik fizik Daniel Bernulli va nemis matematigi Leonard Eylerning sa’y-harakatlari natijasida ideal suyuqlik harakatining umumiy ko‘rinishdagi tenglamalari yaratildi. Bu amalda nazariy gidromexanikaga asos soldi. Biroq o‘sha davrda ushbu tenglamalarni qo‘llashga urinishlar faqat cheklangan doiradagi masalalarni yechishda maqbul natijalar bergan.
XVIII asr oxirida ko‘plab muhandis va tadqiqotchilarning tajribalari tufayli juda ko‘p empirik formulalar paydo bo‘ldi. Bu gidrodinamikaning amaliy va nazariy qismlari o‘rtasidagi tafovutni yanada kuchaytirdi. Biroq suyuqlik oqimining tuzilishini o‘rganish XIX asr oxirida suyuqliklar oqimini tadqiq etishning yangi yondashuvlarini shakllantirdi va bu ziddiyatlarni kamaytirishga imkon berdi. Suyuqlikning laminar harakati paytidagi ichki ishqalanishni nozik tajribalar orqali tadqiq etishda rossiyalik harbiy olim Nikolay Petrov katta hajmdagi ishlarni bajardi. Britaniyalik fizik Osborn Reynoldsning tadqiqotlari laminar harakatdan turbulent harakatga o‘tish jarayonlarini chuqurroq tushunishga va gidravlik qarshilik hodisasini izohlashga yordam berdi.
Shundan so‘ng rus mexanigi Nikolay Jukovskiy va nemis fizigi Lyudvig Prandtlning bir qator ishlari fundamental muammolarni tushunishni yangi bosqichga olib chiqdi. Xususan, ularning sa’y-harakatlari tufayli dunyo miqyosida tan olingan va amaliyotda qo‘llanilgan turbulentlikning yarim empirik nazariyalari yaratildi.
Adabiyotlar
- Andrijiyevskiy A. A. Suyuqlik va gaz mexanikasi. — Minsk : Visheyshaya shkola, 2014. — BBK 22.253я 73. — UDK 532/533(075.8)(G). — ISBN 978-985-06-2509-0.
- Vishinskiy V. V. Hisoblash aerogidromexanikasining chegaraviy masalalari: oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv qo‘llanma. Rossiya Federatsiyasi Ta’lim va fan vazirligi, Moskva fizika-texnika instituti (davlat universiteti). 2 qismda.
- 1-qism. Potensial va uyurmali oqimlar. — Moskva : MFTI, 2007. — 224 bet. — Bibliografiya: 222-223-betlar. — 200 nusxa. — ISBN 5-7417-0201-5.
- 2-qism. Qovushoq gaz oqimlari va turbulent oqimlar. — Moskva : MFTI, 2009. — 176 bet. — Bibliografiya: 173-175-betlar. — 200 nusxa. — ISBN 978-5-7417-0307-6.