

Sirpanish ishqalanish kuchi — kuch bo‘lib, bir-biriga tegib turgan jismlar o‘zaro harakatlanganda yuzaga keladi.
Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, ishqalanish kuchi jismlarning bir-birini bosish kuchiga (tayanch reaksiyasi kuchiga), ishqalanuvchi sirtlarning materialiga hamda nisbiy harakat tezligiga bog‘liq, ammo tegishish yuzasining maydoniga bog‘liq emas.
Ishqalanuvchi sirtlarning xossalarini tavsiflovchi kattalik ishqalanish koeffitsiyenti deb ataladi va odatda lotincha yoki yunoncha harfi bilan belgilanadi. Bu koeffitsiyent ishqalanuvchi sirtlarning turi va ularga ishlov berish sifatiga bog‘liq. Bundan tashqari, ishqalanish koeffitsiyenti tezlikka ham bog‘liq. Biroq ko‘pincha bu bog‘liqlik kuchsiz bo‘ladi. Shuning uchun yuqori o‘lchash aniqligi talab etilmasa, ni o‘zgarmas deb hisoblash mumkin. Birinchi yaqinlashishda sirpanish ishqalanish kuchining qiymati quyidagi formula bilan hisoblanadi:
— sirpanish ishqalanish koeffitsiyenti,
— normal reaksiya kuchi (tayanch tomonidan ta’sir etuvchi kuch).
Ishqalanish kuchlari deb bir-biriga tegib turgan jismlar o‘zaro siljiganda ular orasida yuzaga keladigan tangensial o‘zaro ta’sir kuchlariga aytiladi.
Turli jismlarning bir-biriga tegib harakatlanishi (qattiq jismning qattiq jism ustida, qattiq jismning suyuqlik yoki gazda, suyuqlikning gazda harakatlanishi va hokazo) turli xil tegishish sirtlarida o‘rganilgan tajribalar shuni ko‘rsatadiki, ishqalanish kuchlari jismlar bir-biriga nisbatan siljiganda paydo bo‘ladi va nisbiy tezlik vektoriga qarama-qarshi yo‘nalishda, tegishish sirtiga tangensial ravishda ta’sir qiladi. Bunda mexanik harakat oz yoki ko‘p darajada materiya harakatining boshqa shakllariga, ko‘pincha issiqlikka aylanadi, natijada o‘zaro ta’sirlashayotgan jismlar qiziydi.
Yuza maydoniga bog‘liq emasligi
Hech bir jismning sirti mutlaqo tekis bo‘lmagani sababli ishqalanish kuchi tegishish yuzasining maydoniga bog‘liq emas, haqiqiy tegishish maydoni esa ko‘rinadigan maydondan ancha kichik bo‘ladi. Aslida tekisdek ko‘ringan sirtlarning haqiqiy tegishish maydoni umumiy ko‘rinma maydonning atigi qismini tashkil qilishi mumkin. Sirtlar nihoyatda silliq bo‘lganda esa molekulalararo tortishish kuchlari yuzaga kela boshlaydi.
Buni odatda quyidagi misol bilan tushuntirishadi:
Yumshoq metallardan yasalgan ikkita silindr tekis uchlari bilan bir-biriga tekkiziladi, so‘ng ular osonlik bilan ajratiladi. Shundan keyin silindrlar yana birlashtirilib, bir-biriga nisbatan biroz suriladi. Bu paytda sirtlardagi barcha notekisliklar bir-biriga moslashib, eng katta tegishish maydonini hosil qiladi va molekulalararo tortishish kuchlari paydo bo‘ladi. Shundan so‘ng silindrlarni bir-biridan ajratish juda qiyinlashadi.
Sirpanish ishqalanishining turlari
Agar jismlar orasida suyuq yoki gazsimon qatlam (moylovchi modda) bo‘lmasa, bunday ishqalanish quruq deb ataladi. Aks holda, ishqalanish «suyuqlikli» deyiladi. Quruq ishqalanishning o‘ziga xos belgisi — tinchlikdagi ishqalanishning mavjudligidir.
Fizik o‘zaro ta’sir xususiyatiga ko‘ra sirpanish ishqalanishi quyidagi turlarga bo‘linadi:
- Quruq ishqalanish — o‘zaro ta’sirlashayotgan qattiq jismlar orasida hech qanday qo‘shimcha qatlam yoki moylovchi modda bo‘lmaydi. Amaliyotda juda kam uchraydi. Uning o‘ziga xos belgisi — tinchlikdagi ishqalanish kuchining sezilarli darajada katta bo‘lishi;
- Quruq moylovchi modda (grafit kukuni) ishlatilgandagi quruq ishqalanish;
- Suyuqlikli ishqalanish — o‘zaro ta’sirlashayotgan jismlar turli qalinlikdagi suyuqlik yoki gaz (moylovchi modda) qatlami bilan ajratilgan bo‘ladi. Odatda qattiq jismlar suyuqlikka botirilgan holdagi dumalanish ishqalanishida uchraydi;
- Aralash ishqalanish — tutashish sohasida quruq va suyuqlikli ishqalanish qismlari bir vaqtda mavjud bo‘ladi;
- Chegaraviy ishqalanish — tutashish sohasida turli tabiatli qatlamlar va qismlar (oksid pardalari, suyuqlik va boshqalar) bo‘lishi mumkin. Bu sirpanish ishqalanishida eng ko‘p uchraydigan holatdir;
Ishqalanishni uning yuzaga kelish sohasiga ko‘ra ham tasniflash mumkin. Turli jismlar bir-biriga nisbatan siljiganda paydo bo‘ladigan ishqalanish kuchlari tashqi ishqalanish kuchlari deb ataladi. Bir jismning qismlari bir-biriga nisbatan siljiganda ham ishqalanish kuchlari yuzaga keladi. Bir jismning qatlamlari orasidagi ishqalanish ichki ishqalanish deb ataladi.
O‘lchash
Ishqalanish yuz beradigan sohadagi fizik-kimyoviy jarayonlar murakkabligi sababli ishqalanish jarayonlarini klassik mexanika usullari bilan to‘liq ifodalab bo‘lmaydi. Shu bois ishqalanish koeffitsiyenti uchun aniq formula mavjud emas. U tajriba ma’lumotlari asosida baholanadi: Nyutonning birinchi qonuniga ko‘ra, tashqi kuch harakat paytida vujudga keladigan ishqalanish kuchini muvozanatlaganda jism to‘g‘ri chiziq bo‘ylab bir tekis harakat qiladi. Demak, jismga ta’sir etayotgan ishqalanish kuchini o‘lchash uchun uni tezlanishsiz harakatlantirishga zarur bo‘lgan kuchni o‘lchash kifoya.
Sirpanish ishqalanish koeffitsiyentlari jadvali
Jadvaldagi qiymatlar fizika ma’lumotnomasidan olingan
| Ishqalanuvchi materiallar (sirtlar quruq bo‘lganda) | Ishqalanish koeffitsiyentlari | |
|---|---|---|
| tinchlik holatida | harakat paytida | |
| Alyuminiy — alyuminiy | 0,94 | |
| Bronza — bronza | 0,99 | 0,20 |
| Bronza — cho‘yan | 0,21 | |
| Yog‘och — yog‘och (o‘rtacha) | 0,65 | 0,33 |
| Yog‘och — tosh | 0,46-0,60 | |
| Eman yog‘ochi — eman yog‘ochi (tolalar bo‘ylab) | 0,62 | 0,48 |
| Eman yog‘ochi — eman yog‘ochi (tolalarga perpendikulyar) | 0,54 | 0,34 |
| Temir — temir | 0,15 | 0,14 |
| Temir — cho‘yan | 0,19 | 0,18 |
| Temir — bronza (oz miqdorda moylangan) | 0,19 | 0,18 |
| Kanop arqon — yog‘och baraban | 0,40 | |
| Kanop arqon — temir baraban | 0,25 | |
| Kauchuk — yog‘och | 0,80 | 0,55 |
| Kauchuk — metall | 0,80 | 0,55 |
| G‘isht — g‘isht (silliq qilib jilvirlangan) | 0,5-0,7 | |
| Po‘lat bandajli g‘ildirak — rels | 0,16 | |
| Muz — muz | 0,028 | |
| Metall — asbotekstolit | 0,35-0,50 | |
| Metall — yog‘och (o‘rtacha) | 0,60 | 0,40 |
| Metall — tosh (o‘rtacha) | 0,42-0,50 | |
| Metall — metall (o‘rtacha) | 0,18-0,20 | |
| Mis — cho‘yan | 0,27 | |
| Qalay — qo‘rg‘oshin | 2,25 | |
| Yog‘och chana tagligi — muz | 0,035 | |
| Temir bilan qoplangan chana tagligi — muz | 0,02 | |
| Rezina (shina) — qattiq grunt | 0,40-0,60 | |
| Rezina (shina) — cho‘yan | 0,83 | 0,8 |
| Charm tasma — yog‘och shkiv | 0,50 | 0,30-0,50 |
| Charm tasma — cho‘yan shkiv | 0,30-0,50 | 0,56 |
| Po‘lat — temir | 0,19 | |
| Po‘lat (konki) — muz | 0,02-0,03 | 0,015 |
| Po‘lat — raybest | 0,25-0,45 | |
| Po‘lat — po‘lat | 0,15-0,25 | 0,09 (ν = 3 м/с)
0,03 (ν = 27 м/с) |
| Po‘lat — ferodo | 0,25-0,45 | |
| Charxtosh (mayda donali) — temir | 1 | |
| Charxtosh (mayda donali) — po‘lat | 0,94 | |
| Charxtosh (mayda donali) — cho‘yan | 0,72 | |
| Cho‘yan — eman yog‘ochi | 0,65 | 0,30-0,50 |
| Cho‘yan — raybest | 0,25-0,45 | |
| Cho‘yan — po‘lat | 0,33 | 0,13 (ν = 20 м/с) |
| Cho‘yan — ferodo | 0,25-0,45 | |
| Cho‘yan — cho‘yan | 0,15 | |