Kinetik ishqalanish harakatlanayotgan sirtlar orasida ta’sir qiladigan kuch sifatida ta’riflanadi. Sirt ustida harakatlanayotgan jism o‘z harakat yo‘nalishiga qarama-qarshi yo‘nalgan kuchni sezadi. Bu kuchning kattaligi ikki material orasidagi kinetik ishqalanish koeffitsiyentiga bog‘liq bo‘ladi.
Kinetik ishqalanish nima?
Ishqalanishni sodda qilib, sirpanayotgan jismning harakatiga qarshilik ko‘rsatadigan kuch deb ta’riflash mumkin. Kinetik ishqalanish har qanday jarayonda uchraydi va ikki yoki undan ortiq jismning harakatiga ta’sir qiladi. Bu kuch jism sirpanmoqchi bo‘lgan yo‘nalishga qarama-qarshi yo‘nalishda ta’sir qiladi. Agar avtomobilni to‘xtatish kerak bo‘lsa, biz tormozni bosamiz va aynan shu yerda ishqalanish muhim rol o‘ynaydi. Yurib ketayotgan odam birdan to‘xtamoqchi bo‘lsa ham, bunda ishqalanish yordam beradi. Ammo ko‘lmak ichida to‘xtashga to‘g‘ri kelganda, ish ancha qiyinlashadi, chunki u yerda ishqalanish kamroq bo‘ladi va u yetarlicha yordam bera olmaydi.
Kinetik ishqalanish modeli
Kinetik ishqalanish formulasi
Kinetik ishqalanish koeffitsiyenti yunoncha “myu” (μ) harfi bilan belgilanadi va uning pastki indeksida “k” yoziladi. Kinetik ishqalanish kuchi jismga ta’sir qilayotgan normal kuchning μk martasiga teng. U nyutonlarda (N) ifodalanadi. Kinetik ishqalanish tenglamasini quyidagicha yozish mumkin:
Kinetik ishqalanish kuchi = (kinetik ishqalanish koeffitsiyenti)(normal kuch)
| Fk= μk η |
- Fk = kinetik ishqalanish kuchi
- μk = kinetik ishqalanish koeffitsiyenti
- η = normal kuch, yunoncha “eta” harfi
Ishqalanish turlari
Ishqalanishning quyida keltirilgan ikki asosiy turi mavjud.
- Statik ishqalanish
- Kinetik ishqalanish.
Statik ishqalanish bir-biriga nisbatan harakat qilmayotgan ikki jism orasida mavjud bo‘ladi. Suyuqliklarda ishqalanish harakatlanayotgan suyuqlik qatlamlari orasidagi qarshilik bo‘lib, u qovushoqlik deb ataladi. Endi bir-biriga nisbatan harakatlanayotgan ikkita qattiq jismni olaylik. Harakat sababli yuzaga keladigan bunday ishqalanish harakatdagi ishqalanish yoki kinetik ishqalanish deb ataladi.
Bu ishqalanish ikki jism orasida ta’sir qiladigan perpendikulyar kuchning ma’lum bir ulushidir. Bu ulushni ishqalanish koeffitsiyenti belgilaydi, ishqalanish koeffitsiyenti esa tajribalar orqali aniqlanadi. Bu kuch kontakt yuzasiga bog‘liq emas va ikki jism qanchalik tez harakatlanishidan qat’i nazar o‘zgarmaydi. Bunga qarama-qarshi ravishda, statik ishqalanish tinch turgan jismlarga ta’sir qiladi. Ishqalanish kuchi — ikki jism kontaktda bo‘lganda harakatga qarshilik ko‘rsatadigan kuchdir. Barcha jismlarning sirtiga qarasak, ularda mayda bo‘rtmalar va notekisliklar borligini ko‘ramiz. Ikki jism bir-birining yonidan harakatlanganda, ana shu mikroskopik cho‘qqilar va chuqurchalar bir-biriga ilinib qoladi. Albatta, bunda kimyoviy bog‘lanish va elektr o‘zaro ta’sirlar kabi boshqa kuchlar ham ishtirok etadi.
Kinetik ishqalanishning qo‘llanilishi
- Ishqalanish kundalik hayotdagi ko‘plab hodisalarda, masalan, ikki jism bir-biriga ishqalanganda juda katta rol o‘ynaydi. Hosil bo‘lgan harakat issiqlikka aylanadi va ayrim holatlarda olov paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
- U yeyilish va eskirishga ham sabab bo‘ladi. Shu bois mashina qismlarini moylash uchun moy kerak bo‘ladi, chunki moy ishqalanishni kamaytiradi.
- Ikki jism bir-biriga ishqalanganda, ishqalanish kuchi issiqlik energiyasiga aylanadi va ayrim holatlarda olov paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
- Kinetik ishqalanish mashina qismlarining yeyilishi va eskirishiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun mashina qismlarini moy bilan moylash muhimdir.
Statik ishqalanish va kinetik ishqalanish o‘rtasidagi farq nima?
| Statik ishqalanish | Kinetik ishqalanish |
| Statik ishqalanish bir-biriga nisbatan harakat qilmayotgan ikki yoki undan ortiq jism orasida mavjud bo‘lgan ishqalanishdir. | Kinetik ishqalanish bir-biriga nisbatan harakatlanayotgan ikki yoki undan ortiq jism orasida mavjud bo‘lgan ishqalanishdir. |
| Statik ishqalanish koeffitsiyenti kattaroq bo‘lgani uchun uning kuchi ham kattaroq bo‘ladi. | Kinetik ishqalanish koeffitsiyenti kichikroq bo‘lgani uchun uning kuchi nisbatan kamroq bo‘ladi. |
| Statik ishqalanishni ifodalovchi tenglama quyidagicha beriladi: | Kinetik ishqalanishni ifodalovchi tenglama quyidagicha beriladi: |
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
Q1
Ishqalanish nima?
Ishqalanish — bir qattiq jismning boshqa qattiq jism ustida dumalashi yoki sirpanishiga qarshilik ko‘rsatadigan kuchdir.
Q2
Ishqalanishning ikki turi qaysilar?
Statik ishqalanish va kinetik ishqalanish.
Q3
Kinetik ishqalanish deganda nima tushuniladi?
Kinetik ishqalanish — harakatlanayotgan sirtlar orasida ta’sir qiladigan ishqalanishdir.
Q4
Statik ishqalanish deganda nima tushuniladi?
Statik ishqalanish — ikki tinch turgan sirt orasida ta’sir qiladigan ishqalanishdir.
