Avtomobillarda ishqalanish qanday rol o‘ynaydi? Stol ustiga kitob qo‘ying va uni itaring. U berilgan itarish kuchi ta’sirida bir muddat harakatlanadi. Biroz vaqt o‘tgach esa to‘xtaydi. Bunga aynan ishqalanish sabab bo‘ladi. Kitob harakatni oldinga yo‘nalgan kuch ta’sirida boshlaydi, ishqalanish kuchi esa unga qarama-qarshi yo‘nalishda ta’sir qilib, uni to‘xtatadi. Demak, ishqalanish kuchi kontaktda bo‘lgan ikki jismning nisbiy harakatiga ko‘rsatiladigan qarshilik sifatida ta’riflanadi. Kundalik hayotimizda juda muhim rol o‘ynaydigan ushbu ishqalanish kuchi bo‘lmaganida, ko‘pchilik tasavvur qilganidan ham ko‘proq qiyinchiliklarga duch kelardik.

Avtomobillarda ishqalanishning afzalliklari va kamchiliklari

Ishqalanish kuchining afzalliklari juda katta. Kundalik hayotda bajariladigan ishlarni bir o‘ylab ko‘ring. Masalan, yurishni olaylik: sirpanchiq yo‘lda yurish juda qiyin, chunki bunday yo‘lda ishqalanish yetarli bo‘lmaydi. Agar ishqalanish bo‘lmasa, devorga mix qoqib bo‘lmaydi. Xuddi shuningdek, ishqalanish bo‘lmasa, yozish ham mumkin bo‘lmas edi. Krujkalar stol ustida aynan ishqalanish kuchi tufayli turadi va bunga o‘xshash misollar juda ko‘p. Avtomobillar haqida gap ketganda ham ishqalanish kuchining foydali tomonlari yetarlicha ko‘p.

Yuqoridagi rasmda muz ustida chang‘i uchayotgan odam ko‘rsatilgan. Muz bilan sirpanayotgan chang‘ilar orasida ta’sir qiladigan ishqalanish kuchi ular orasidagi nisbiy harakatga qarshilik ko‘rsatadi va shu orqali harakatni boshqarishga yordam beradi.

Avtomobillar transport, boshqacha aytganda, harakatlanish uchun mo‘ljallangan. Biz biror jismni harakatga keltirmoqchi bo‘lganimizda, ishqalanish kuchi bu ishni qiyinlashtirishi mumkin. Ammo aynan shu ishqalanish bo‘lmasa, harakatning o‘zi ham yuz bermas edi. Transport vositalaridagi tormozlar avtomobilni to‘xtatishga yordam beradi. Bundan tashqari, ishqalanish kuchi avtomobillarda mavjud bo‘lgan kamarlar va muftalar yordamida motor va dvigateldan boshqa mexanizmlarga quvvat uzatilishida ham yordam beradi.

Yuqoridagi rasmda avtomobil harakatlanayotgan paytda unga ta’sir qiladigan turli kuchlar ko‘rsatilgan.

Avtomobillarda ishqalanishning afzalliklari ham, kamchiliklari ham ko‘p. Avtomobillar bilan bog‘liq holda ishqalanish kuchining ayrim kamchiliklari shundan iboratki, haddan tashqari katta ishqalanish harakatga to‘sqinlik qilishi mumkin. Dvigatelni moylash va uning qismlari oson harakatlanishini ta’minlash uchun moydan foydalanamiz. G‘ildiraklarda ham moy va sharikli podshipniklar ishlatiladi, shunda ular kamroq ishqalanish kuchi bilan aylana oladi. Ortiqcha ishqalanish kuchi transport vositasini harakatlantirish uchun qo‘shimcha quvvat va yonilg‘i talab qiladi. Suyuqlik ishqalanishi yoki havo qarshiligi avtomobilning yonilg‘i tejamkorligini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin. Shu sababli avtomobillar ishqalanishni kamaytirish uchun silliq, havo oqimiga mos shaklda ishlab chiqiladi. Biroq katta yo‘l tezligida oynalarni ochib haydash avtomobilga sezilarli darajada havo qarshiligi hosil qilib, yonilg‘i sarfini ancha oshirishi mumkin. Ishqalanish, shuningdek, qismlarning yeyilishiga ham olib keladi. Harakatlanuvchi qismlarga ega bo‘lgan har qanday qurilma ishqalanish qarshiligi tufayli tez yeyilishi mumkin; buni moylash orqali kamaytirish mumkin. Shu bois moylash nafaqat qismlarning oson harakatlanishi, balki ularning yeyilishining oldini olish uchun ham qo‘llaniladi. Demak, ishqalanish haqida gap ketganda, ideal holatda nozik muvozanat bo‘lishi kerak.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Q1

Ishqalanish nima?

Ishqalanish — bir qattiq jismning boshqa qattiq jism ustida dumalashi yoki sirpanishiga qarshilik ko‘rsatadigan kuchdir.

Q2

Ishqalanishning ikki turi qaysilar?

Statik ishqalanish va kinetik ishqalanish.

Q3

Dumalash ishqalanishi deganda nima tushuniladi?

Dumalash ishqalanishi — sirt ustida dumalayotgan jismning harakatiga qarshilik ko‘rsatadigan kuchdir.

Q4

Dumalash ishqalanishiga misol keltiring.

Yer ustida dumalayotgan futbol to‘pi vaqt o‘tishi bilan dumalash ishqalanishi sababli sekinlashadi.

Q5

Ishqalanish kuchining kattaligini boshqaradigan ikki omil qaysilar?

Ishqalanish kuchining kattaligi quyidagi ikki omilga bog‘liq:

• Material qanchalik og‘irligi
• Sirt qanchalik g‘adir-budurligi