Kiberhujum nima

Kiberurush (inglizcha cyberwarfare) — kurash (urush) va qarama-qarshilik bo‘lib, ular kibernetik makon (kibermakon)da, shu jumladan, kompyuterlar orqali internetdaolib boriladi. Bu axborot urushining turlaridan biridir.

U, avvalo, kompyuter tizimlari faoliyatini va davlat idoralari, moliya hamda ishbilarmonlik markazlarining internetga kirishini izdan chiqarishga, shuningdek, kundalik hayoti internetga bog‘liq mamlakat va davlatlarda tartibsizlik hamda boshboshdoqlik keltirib chiqarishga qaratilgan. Davlatlararo munosabatlar va siyosiy qarama-qarshiliklar ko‘pincha internetda kiberurush va uning tarkibiy qismlari: vandalizm, targ‘ibot, kiberjosuslik, kompyuter tizimlari hamda serverlargabevosita hujumlar va boshqalar ko‘rinishida davom etadi.

Tarixi

Xavfsizlik bo‘yicha ekspert, AQSH hukumatining vakili Richard Klark o‘zining «Kiberurush» (inglizcha CyberWarfare) nomli, may oyida nashr etilgan 2010-yilgi asarida, «kiberurush — bir milliy davlatning zarar yetkazish yoki vayron qilish maqsadida boshqa milliy davlat kompyuterlari yoki tarmoqlariga kirib borishga qaratilgan harakatlari». Britaniyaning The Economist jurnali kibermakonni «quruqlik, dengiz, havo va kosmosdan keyingi beshinchi jang maydoni».

Kibermakondagi harbiy harakatlar yo‘nalishida ilk qadamlar 2000-yillarning boshida qo‘yilgan. Quyidagi tuzilmalar tashkil etilgan:

O‘ziga xos xususiyatlari

«Kiberjangchilar» jamoasi — AQSH Harbiy-havo kuchlari

Kompyuter texnologiyalari keng tarqalishi bilan ko‘plab fuqarolar, korxonalar va davlat muassasalari kundalik hayotida internet tarmog‘iga qaram bo‘lib qoldi. Internetdan boshqa davlatning kompyuter tizimlariga hujum qilish uchun foydalanish uning iqtisodiyotiga jiddiy zarar yetkazishi va mamlakatning kundalik hayotini izdan chiqarishi mumkin. O‘tmishdagi kiberhujumlardan farqli ravishda, bugungi kunda kiberurush mamlakat milliy xavfsizligiga tahdid soladi va ko‘pchilik tomonidan davlat xavfsizligi uchun jiddiy xavf sifatida baholanadi.

Bundan tashqari, ko‘plab mamlakatlarning razvedka tashkilotlari internetda josuslik qiladi: ma’lumot to‘playdi, boshqa davlatlarning kompyuter tizimlarini buzib kiradi, qo‘poruvchilik va iqtisodiy josuslik bilan shug‘ullanadi. Xususan, Xitoy AQSH, Germaniya va Hindiston saytlariga hujumlar uyushtirishda ayblangan. Biroq Xitoy davlat muassasalarining bunday hujumlarni tashkil etishdagi ishtirokini rad etadi.

Yangi texnologiyalar rivojlanishi tufayli kiberurushni olib borish usullari muntazam takomillashmoqda. Ayrim davlatlar kiberurushdan himoyalanishga munosib e’tibor qarata boshladi: mudofaa tizimlarini tashkil etish uchun zarur mablag‘ ajratmoqda va mamlakatning internet xavfsizligini kuchaytirish hamda hujumlardan himoya qilishni asosiy vazifa qilib olgan maxsus bo‘linmalarni qo‘llab-quvvatlamoqda.

Turlari

Maqsad va vazifalariga ko‘ra, kibermakondagi harbiy harakatlar ikki toifaga bo‘linadi: josuslik va hujumlar.

Josuslik

Kiberjosuslik yoki kompyuter josusligi («kiberrazvedka» atamasi ham qo‘llanadi) — odatda, ruxsatsiz axborot olish orqali shaxsiy, iqtisodiy, siyosiy yoki harbiy ustunlikka erishish faoliyatini bildiradi. Bunda kompyuter xavfsizlik tizimlari chetlab o‘tiladi (buzib kiriladi) va zararli dasturiy ta’minot, shu jumladan «troyan dasturlari» va josuslik dasturlaridanfoydalaniladi. Kiberjosuslik masofadan turib, internetorqali yoki korxonalarning kompyuterlari va kompyuter tarmoqlariga oddiy josuslar («ichki josuslar»), shuningdek, xakerlarningkirib borishi orqali amalga oshirilishi mumkin. So‘nggi vaqtlarda kiberjosuslik maxsus xizmatlar tomonidan ijtimoiy tarmoqlar, masalan, Facebook va Twitter foydalanuvchilari xatti-harakatlarini tahlil qilishni ham o‘z ichiga olmoqda. Bundan maqsad ekstremistik, terrorchilik yoki hukumatga qarshi faoliyatni aniqlashdir.

Hujumlar

Mutaxassislar internetdagi hujumlarning quyidagi turlarini ajratadi:

  • Vandalizm — yakka tartibda yoki davlat va nodavlat tuzilmalari tarkibida faoliyat yurituvchi xakerlar tomonidan internet sahifalariga zarar yetkazish, ularning mazmunini haqoratli yoki targ‘ibotga oid tasvirlar bilan almashtirish uchun internetdan foydalanish.
  • Targ‘ibot — targ‘ibot mazmunidagi murojaatlarni tarqatish yoki boshqa internet sahifalari tarkibiga targ‘ibot materiallarini joylashtirish.
  • Axborot yig‘ish — maxfiy ma’lumotni to‘plash va/yoki uni boshqa davlatga foydali bo‘lgan soxta ma’lumot bilan almashtirish uchun shaxsiy sahifalar yoki serverlarni buzib kirish.
  • Xizmat ko‘rsatishni rad ettirish — saytlar yoki kompyuter tizimlari faoliyatini izdan chiqarish maqsadida turli kompyuterlardan uyushtiriladigan hujumlar.
  • Uskunalar ishiga aralashish — fuqarolik yoki harbiy uskunalar ishlashini boshqaruvchi kompyuterlarga hujum qilib, uskunalarning o‘chib qolishi yoki buzilishiga sabab bo‘lish.
  • Infratuzilma obyektlariga hujumlar — shaharlarning hayotiy faoliyati va infratuzilmasini, jumladan, telefon aloqa tizimlari, suv va elektr ta’minoti, yong‘in xavfsizligi hamda transportni ta’minlovchi kompyuterlarga hujumlar va hokazo.
  • Axborot urushi — odamlar, kompaniyalar yoki davlatlar haqida ataylab noto‘g‘ri ma’lumotni ommaga tarqatish orqali olib boriladigan qarama-qarshi kurash.
  • Ma’lumotlarning sizib chiqishi — shaxsiy akkauntlarni buzib kirish, ulardagi ma’lumotlarni nusxalash va tarqatish.

Mamlakatlar bo‘yicha

Buyuk Britaniya

Gazeta Christian Science Monitorxabariga ko‘ra, 2012-yilda MI6 xodimlari Al-Qoida saytini buzib kirib, undagi qo‘lbola bomba tayyorlash yo‘riqnomasini pishirish retsepti bilan almashtirgan. Bu retsept kekslar uchun edi.

12-noyabr 2013-yilda Londondagi qator moliya tashkilotlari kibermakonda banklar va boshqa moliya tashkilotlariga qarshi ommaviy kiberhujum paytida harakatlarni mashq qilish uchun Waking Shark 2 o‘yini namunasi asosida ishlab chiqilgan harbiy mashg‘ulotlarni o‘tkazdi. 2013-yilda shunga o‘xshash «kibermanevrlar» Uoll-strit da Quantum Dawn 2 nomi bilan o‘tkazilgan.

2015-yil yanvarida Buyuk Britaniya va AQSH kiberxavfsizlik sohasida hamkorlik qilishga kelishib oldi. BBCxabar berishicha, AQSH prezidenti Barak Obama va Buyuk Britaniya bosh vaziri Devid Kemeron 16-yanvardagi uchrashuvda kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish uchun qo‘shma bo‘linmalar tashkil etish va 2015-yilda bir-biriga qarshi o‘quv kiberhujumlari o‘tkazish haqida kelishib oldi.

Germaniya

2013-yilda Germaniya 60 kishidan iborat kiberoperatsiyalar bo‘linmasi mavjudligini ma’lum qildi. Bundan tashqari, Germaniyaning razvedka xizmati BND 130 nafar xodimni ishga olishni rejalashtirganini ma’lum qildi. Ular Milliy kiberxavfsizlik markazidaishlashi kerak edi. 2013-yil martida BND rahbari Gerxard Shindler uning idorasi har kuni davlat organlarining kompyuter tizimlariga qarshi, taxminlarga ko‘ra, Xitoydan amalga oshiriladigan beshtagacha kiberhujumni qayd etayotganini aytdi. U o‘g‘irlangan axborot kelgusida qurol ishlab chiqaruvchilar, telekommunikatsiya kompaniyalari, hukumat va harbiy idoralarga qarshi qo‘poruvchilikda ishlatilishi mumkinligidan xavotir bildirdi. Sobiq AQSH Milliy xavfsizlik agentligi (NSA) xodimi Edvard Snoudenning fosh etuvchi ma’lumotlari e’lon qilinganidan ko‘p o‘tmay, Germaniya ichki ishlar vaziri Xans-Peter Fridrix BNDga qo‘shimcha 100 mln yevro ajratilib, kibermakonni kuzatish imkoniyati umumiy internet trafikining 5 foizidan 20 foizigacha oshirilishini ma’lum qildi. Bu Germaniya qonunchiligida ruxsat etilgan eng yuqori ko‘rsatkichdir.

Isroil

Mavjud hisob-kitoblarga ko‘ra, Isroil armiyasida kibermakondagi operatsiyalarni olib borish harbiy razvedka tarkibidagi 8200-bo‘linmazimmasiga yuklangan. Vazifalariga ko‘ra u AQSHning Milliy xavfsizlik agentligi (NSA) ga o‘xshash bo‘lib, bir necha ming kishilik shaxsiy tarkibga ega. The Telegraph 2012-yilda xabar berishicha, Isroil qurolli kuchlari kelgusi besh yil ichida kiberqo‘shinlari salohiyatini oshirmoqchi bo‘lgan va buning uchun qariyb 500 mln dollar ajratgan.

Isroillik kiberurush bo‘yicha ekspert, general-mayor Isaak Ben-Israelning ta’kidlashicha, mamlakatning kibermakondagi harbiy harakatlarga, ham mudofaa, ham hujumga tayyorligi ularning rejasidagi yangi tayanch yo‘nalishlardan biridir.

9-dekabr 2021-yilda Quddusda «Jamoaviy kuch» (inglizcha Collective Strength) mashg‘ulotlari bo‘lib o‘tdi. Ularda jahon moliyaviy tizimiga qaratilgan yirik kiberhujum modellashtirildi. Isroil Moliya vazirligi bu tadbirni «harbiy o‘yin» deb atadi. Unda AQSH, Buyuk Britaniya, BAA, Avstriya, Shveytsariya, Germaniya, Italiya, Niderlandiya va Tailand rasmiylari, shuningdek, quyidagi tashkilotlarning vakillari qatnashdi: Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ), Jahon banki va Xalqaro hisob-kitoblar banki.

Eron

2010-yil iyunida Eron kiberhujum qurboniga aylandi: mamlakatning Natanz shahridagi yadroviy tadqiqot markazining kompyuter tarmog‘iga kompyuter virusi Stuxnetkiritildi. Stuxnet taxminan 1000 ta yadro sentrifugasini ishdan chiqardi. Natijada, Business Insidernashri baholashicha, «Tehronning yadro dasturi kamida ikki yil orqaga surildi». Shundan keyin kompyuter qurti zavod tarmog‘idan tashqariga tarqalib, ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, 60 mingdan ortiq kompyuterga zarar yetkazdi. Biroq Eron hukumati bu zararni uncha katta emas deb baholadi. Hech bir hukumat Stuxnet virusini joylashtirish mas’uliyatini zimmasiga olmagan bo‘lsa-da, bir qator baholashlarga ko‘ra, bu AQSH va Isroilning qo‘shma operatsiyasibo‘lgan. Axborot xavfsizligi mutaxassisi Maykl Gross(inglizcha) 2013-yil o‘rtalarida bu hodisani «tarixda ma’lum bo‘lgan birinchi kiberurush».

O‘z navbatida, qator g‘arblik tahlilchilar Eron hukumatini AQSH, Isroil va Fors ko‘rfazi mamlakatlariga qarshi kiberhujumlar uyushtirishda aybladi. Eron hukumati bu ayblovlarni, jumladan, 2012-yilda AQSH banklarini buzib kirishda ishtirok etganlik haqidagi da’volarni rad etdi.

Koreya Xalq Demokratik Respublikasi (KXDR)

Reuters agentligi xabariga ko‘ra, Koreya xalq armiyasi Bosh shtabi razvedka boshqarmasi tarkibida kiberoperatsiyalar o‘tkazishga ixtisoslashgan bo‘linmalar mavjud. Ulardan biri 121-bo‘linma, shuningdek, DarkSeoul Gangnomi bilan ham tanilgan. Bo‘linma tarkibida qariyb 1800 kishi bor, ularning ko‘pchiligi Pxenyan Avtomatika universiteti bitiruvchilaridir. Bo‘linma xodimlari dunyoning turli hududlarida faoliyat yuritadi, ularning mamlakat ichidagi qarindoshlari esa ma’lum imtiyozlardan foydalanadi.

121-bo‘linma faoliyati 2014-yil dekabrida jamoatchilik diqqat markaziga tushdi. O‘shanda Sony Pictures kompaniyasi o‘zining «Intervyu» filmi premyerasini bekor qildi. Filmda Shimoliy Koreya yetakchisi Kim Chen Inga suiqasd qilishga urinish tasvirlangan edi. Premyera kompaniyaning kompyuter tarmog‘i buzib kirilganidankeyin bekor qilindi. AQSH maxsus xizmatlari bu kiberhujumni 121-bo‘linma uyushtirganini da’vo qildi, KXDR hukumati esa ayblovlarni rasman rad etdi.

Sony Pictures’ga hujumdan keyin AQSH KXDRga qarshi sanksiyalar joriy etdi. Janubiy Koreya Mudofaa vazirligi esa KXDR «kiberqo‘shinlari» sonini ikki baravar oshirib, 6 ming kishiga yetkazganini ma’lum qildi.

2015-yil yanvarida axborot xavfsizligi bo‘yicha mustaqil ekspertlar Koreya markaziy axborot agentligi (KCNA) saytida bajariladigan zararli kodmavjudligini aniqladi. U Flashuchun yangilanish ko‘rinishida yashirilgan bo‘lib, kamida 2012-yil dekabridan beri saytda turgan. Sayt shunday sozlanganki, «FlashPlayer10.zip» faylini yuklab olishni portal ma’muriyati o‘z xohishiga ko‘ra (masalan, ma’lum brauzerlarning muayyan versiyalaridan foydalanuvchilar uchun) ishga tushirishi mumkin.

Shimoliy koreyalik xakerlar Buyuk Britaniyaning Milliy sog‘liqni saqlash xizmati va yana ayrim tashkilotlariga 2017-yilda uyushtirilgan hujumda ham gumon qilinmoqda.

Xitoy Xalq Respublikasi (XXR)

Ko‘plab manbalarga ko‘ra, Xitoy «sovuq kiberurush» boshlash uchun texnik imkoniyatlarga ega. Xitoy xalq ozodlik armiyasi (XXOA) tarkibida maxsus 61398-bo‘linma mavjud bo‘lib, unda qariyb 2 ming kishi xizmat qiladi. Bo‘linma raqibning kompyuter tarmoqlariga xakerlik hujumlarini amalga oshirishga mo‘ljallangan. XXOA maxsus bo‘linmalaridan tashqari Xitoy rahbariyati kiberjosuslik va kiberhujumlar uchun xakerlar guruhlaridan ham foydalanadi. Ularning eng yirigi «Qizil xakerlar alyansi» (inglizcha Red Hacker Alliance), a’zolari soni qariyb 80 ming kishi deb baholanadi. Rossiyalik axborot xavfsizligi mutaxassislari V. S. Ovchinskiy va Ye. S. Larinaning fikricha, «Qizil xakerlar alyansi» rasmiy bo‘lmagan, biroq XXR hukumati tomonidan boshqariladigan tarmoqdir. Unga Xitoydagi xakerlar bilan birga xorijda yashovchi xitoy diasporasi vakillari ham kiradi. Ushbu tarmoq XXOA Bosh shtabining uchinchi va to‘rtinchi boshqarmalari bilan yaqindan hamkorlik qiladi.

Ommaga ma’lum bo‘lgan AQSH diplomatik hujjatlari sizib chiqqanidan 2010-yilgi hujjatlar amerikalik mutaxassislarning Xitoy dastlabki kodga kirish imkoniyatidan, xususan, Microsoft kompaniyasi dasturlarining kodidan foydalanayotgani hamda mamlakat harbiy salohiyatini oshirish uchun «xususiy sektordan mutaxassislarni jalb etayotgani» haqidagi xavotirlarni aks ettiradi.

Jeyson Frits 2008-yildagi maqolasida Xitoy hukumati 1995–2008-yillarda josuslik bilan bog‘liq bir qancha shov-shuvli mojarolarga aralashganini, shuningdek, josuslik maqsadida «xitoy diasporasiga mansub talabalar, tadbirkorlar, olimlar, diplomatlar va muhandislarning markazlashmagan tarmog‘i»dan foydalanganini ta’kidlaydi. Xitoy maxsus xizmatlaridanketib, Belgiya hukumatiga taslim bo‘lgan shaxsning ma’lum qilishicha, sanoat josusligi bilan Yevropa mamlakatlarida yuzlab XXR agentlari shug‘ullanadi. Sobiq xitoylik diplomat Chen Yunlin esa Avstraliyada mingga yaqin xitoylik agent borligini aytgan. 2007-yilda Rossiyaning yuqori lavozimli rasmiysi raketa-kosmik texnologiyalariga doir ma’lumotlarni Xitoyga bergani uchun 11 yilga qamaldi. Xitoyning AQSHdagi josuslik faoliyati «aerokosmik sanoat dasturlari, kosmik shattl dizayni, C4ISR ma’lumotlari, yuqori unumli kompyuterlar, yadroviy qurol konstruksiyalari va qanotli raketalar, yarimo‘tkazgich qurilmalar va integral mikrosxemalar, shuningdek, AQSHning Tayvanga qurol sotishi tafsilotlari» kabi maqsadlarni ko‘zlaydi.

Xitoy hukumati kiberjosuslik va kiberurush harakatlariga aloqadorligini rad etadi. Uning ta’kidlashicha, Xitoy tajovuzkor emas, balki soni ortib borayotgan kiberhujumlar qurbonidir. Shu bilan birga, kompyuter xavfsizligi mutaxassislari Xitoyni quyidagi mamlakatlarning bir qator davlat muassasalari va korxonalariga uyushtirilgan kiberhujumlarda ayblaydi: AQSH, Hindiston, Rossiya, Kanada va Fransiya.

D. Fritsning baholashicha, Xitoy «kosmik kuzatuv va razvedka ma’lumotlarini yig‘ish tizimlari, sun’iy yo‘ldoshlarga qarshi qurollar, radarni chalg‘ituvchi vositalar, infraqizil aldamchi nishonlar va soxta nishonlar generatorlari» kabi xorijiy harbiy texnikani sotib olish orqali kiberurush olib borish imkoniyatlarini kengaytirgan. Shuningdek, «kiberqo‘shin jangchilari»ni tayyorlash, harbiy axborot tarmoqlarini takomillashtirish, virtual laboratoriyalar, elektron kutubxonalar va elektron komplekslar yaratish orqali qurolli kuchlarini axborotlashtirishni kuchaytirmoqda. Shu tariqa XXR rahbariyati turli harbiy harakatlarda, jumladan, kiberurushda ishtirok etishga tayyor kuchlarni shakllantirishni ko‘zlamoqda.

XXR tomonidan AQSHga qarshi kiberjosuslik holatlari aniqlanganidan so‘ng Kommunitar siyosiy tadqiqotlar instituti xodimi Amitay Etsioni Xitoy va AQSH kibermakonda o‘zaro kafolatlangan tiyib turish siyosatini ishlab chiqishni taklif etdi. Bunday siyosat har ikki davlatga o‘zini himoya qilish uchun zarur deb hisoblagan choralarni ko‘rish imkonini berar, ayni paytda bir-biriga qarshi hujumkor harakatlar (kiberhujumlar) uyushtirish yoki kiberjosuslik qilishdan tiyilishni talab etardi. Buning bajarilishi tegishli tekshiruv mexanizmlari bilan ta’minlanishi lozim edi.

Xitoyning yangi harbiy doktrinasida xakerlik bo‘linmalari va kiberoperatsiyalar tilga olingan. Bu hokimiyatning bunday bo‘linmalar mavjudligini birinchi marta rasman tan olishidir. Bo‘linmalarning uch turi sanab o‘tilgan:

  1. Tarmoqdagi kurash uchun ixtisoslashgan harbiy kuchlar: mudofaa va hujum operatsiyalarini olib boradi.
  2. Fuqarolik tashkilotlaridagi mutaxassislar guruhlari: harbiy rahbariyat ularni tarmoq operatsiyalarini bajarishga vakolatlantiradi. Bunday «fuqarolik tashkilotlari» qatoriga Davlat xavfsizlik vazirligi va Jamoat xavfsizligi vazirligi kiradi.
  3. Tarmoq operatsiyalari uchun uyushtirilishi va safarbar qilinishi mumkin bo‘lgan «tashqi subyektlar».

Niderlandiya

Niderlandiyada kibermudofaa ishlari mamlakat miqyosida Milliy kompyuter xavfsizligi markazi (NCSC) tomonidan muvofiqlashtiriladi. Niderlandiya Mudofaa vazirligi 2011-yilda kiberurush strategiyasini bayon qilgan. Unda asosiy e’tibor Joint IT branch (JIVC) zimmasidagi kibermudofaaga qaratilgan. Bundan tashqari, Mudofaa vazirligi hujumkor kiberoperatsiyalar uchun Defensie Cyber Command (DCC) bo‘linmasini tashkil etmoqda. U 2014-yil oxirida ish boshlashi kerak edi.

Rossiya

Mahalliy[kimning?] tahlilchilarning baholashicha, Rossiya kiberqo‘shinlari rivojlanish darajasi bo‘yicha AQSH, Xitoy, Buyuk Britaniya va Janubiy Koreyadan keyin dunyoning top-5 davlatlari qatoriga kirishi mumkin[ishonchsiz manba].

Axborot operatsiyalari qo‘shinlari — tuzilma Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari (Rossiya QK) tarkibida bo‘lib, u Rossiya Mudofaa vazirligigabo‘ysunadi. U Rossiya prezidenti tomonidan fevral oyida, 2014-yildachiqarilgan farmon bilan tashkil etilgan. Asosiy vazifalari Rossiyaning harbiy kompyuter tarmoqlari ni boshqarish va himoya qilish, Rossiya harbiy boshqaruv va aloqa tizimlarini ehtimoliy dushmanning kiberterrorizm hujumlaridan muhofaza etishdir.

Kiberqo‘mondonlik — Rossiya Qurolli Kuchlari Bosh shtabituzilmasi. U 14-yanvar 2014-yilda Rossiya mudofaa vaziri S. K. Shoygu buyrug‘i bilan tashkil etilgan.

AQSH

Kibermakonda harakat qilishga mo‘ljallangan ilk maxsus bo‘linma AQSH Qurolli Kuchlaritarkibida tashkil etilgan kibertahdidlarni qaytarish bo‘yicha tajriba operativ qo‘mondonligibo‘lib, u 688-radioelektron razvedka qanoti negizida Harbiy-havo kuchlari tarkibida 2007-yilda tashkil etilgan. 23-iyun 2009-yilda AQSH mudofaa vaziri Robert Geyts o‘z buyrug‘i bilan Strategik qo‘mondonlik qo‘mondoni K. Chiltonga Kiberqo‘mondonlik — USCYBERCOMni tuzishni buyurdi. AQSH Kiberqo‘mondonligi 21-may 2010-yilda ish boshladi va 31-oktabr 2010-yilda to‘liq operativ tayyorgarlikka erishdi. AQSH Kiberqo‘mondonligi qo‘mondoni o‘z lavozimiga ko‘ra ayni paytda Milliy xavfsizlik agentligidirektori ham hisoblanadi. USCYBERCOMning birinchi qo‘mondoni general Kit Aleksanderbo‘lgan, 2-aprel 2014-yildan esa bu lavozimni egallab kelayotgan admiral Maykl Rojers.

AQSH Kiberqo‘mondonligi ilgari mavjud bo‘lgan bir necha tashkilotni, jumladan, Global tarmoq operatsiyalari qo‘shma tezkor guruhiinglizcha (JTF-GNO) va Tarmoq urushi bo‘yicha qo‘shma qo‘mondonlikinglizcha(JFCC-NW)ni birlashtirdi. Mudofaa axborot tizimlari agentligiinglizcha — JTF-GNO bo‘linmasi — Kiberqo‘mondonlikning Fort-Middagi shtab-kvartirasiga ko‘chirildi.

AQSHning harbiy-kibernetik operatsiyalari kibermakon xavfsizligi milliy strategiyasining bir qismidir. AQSHning yangi harbiy strategiyasida mamlakatga qilingan kiberhujum odatiy urush harakati kabi casus belli (urush boshlash uchun asos) ekanligi aniq qayd etilgan.

Ochiq ma’lumotlarga ko‘ra, 2006 yildan boshlab AQSH maxsus xizmatlari Eron yadro dasturi ga to‘sqinlik qilish maqsadida kibermakonda harakatlar olib borgan (qarang: «Olimpiya o‘yinlari» operatsiyasi va Stuxnet).

Afg‘onistondagi urush davrida AQSH qo‘shinlari taktik ustunlikka erishish uchun kiberhujumlardan foydalangan.

Gazeta New York Timesxabar berishicha, 23-aprel 2015-yilda Pentagon kibermakonda urush olib borish bo‘yicha yangi strategiyani e’lon qildi. Ushbu hujjatda AQSH hujumchilarga qarshi kiberqurol ishlatishi mumkin bo‘lgan holatlar ilk bor batafsil ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, AQSH milliy xavfsizligiga tahdid soluvchi mamlakatlar — Rossiya, Xitoy, Eron va Shimoliy Koreya sanab o‘tilgan.

16-iyun 2021-yilda Jenevada AQSH va Rossiya prezidentlari uchrashuvida Jo Bayden Vladimir Putinga AQSH hukumati kiberhujumlarni qabul qilib bo‘lmaydigan deb hisoblaydigan Amerika iqtisodiyoti tarmoqlari ro‘yxatini topshirdi. Ro‘yxatga 16 ta soha kiritilgan.

22-iyun 2021-yilda Oq uy matbuot kotibi Jen Psaki, agar Rossiya tomonidan kiberhujumlar aniqlansa, Vashington ogohlantirmasdan «javob» kiberhujumlarini amalga oshirishini ma’lum qildi. Amerika tomoni AQSH manfaatlariga zarar yetkazilgan taqdirda nishonga olinishi mumkin bo‘lgan Rossiya obyektlari ro‘yxatini ham e’lon qilmadi.

9-iyul 2021-yilda AQSH prezidenti Jo Bayden Vashington duch kelayotgan kiberhujumlar uchun Rossiya javob berishini yana bir bor aytdi.

Jurnalistlar AQSH yetakchisiga bir necha hafta avval u Moskvani AQSH infratuzilmasiga qarshi xakerlik hujumlari uchun oqibatlar bo‘lishidan ogohlantirganini eslatdi. Vashingtonda Rossiyaning aloqadorligini isbotlovchi dalillar yo‘qligiga qaramay, Baydendan bu va’dasi kuchda qolgan-qolmagani so‘raldi. U ijobiy javob berdi.

Shu kuni, juma kuni, Bayden Vladimir Putin bilan telefon orqali suhbatlashdi. Rahbarlar kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish masalasidagi muloqotni davom ettirdi. Rossiya prezidenti ta’kidlaganidek, Moskva bu yo‘nalishda hamkorlikka tayyor bo‘lsa-da, bir oy davomida Vashingtondan hech qanday murojaat kelmagan.

Ukraina

Buyuk Britaniya Ukraina bilan kiberxavfsizlik sohasida anchadan beri hamkorlik qiladi. Rossiya harbiy bosqini boshlanganidan keyin bevosita yordam ko‘rsatila boshlandi. Britaniya hukumati Ukrainaga turli kiberhujumlardan himoyalanish uchun kompyuter texnikasi va dasturiy ta’minot yetkazib, infratuzilma obyektlari hamda davlat muassasalari xavfsizligini ta’minlashga yordam berdi. Bundan tashqari, Britaniya ko‘magi ukrainalik tahlilchilarga tahdid manbai, uning mohiyati va nishonlarini aniqlashga xizmat qiladigan razvedka ma’lumotlarini taqdim etishni ham o‘z ichiga oladi.

Rossiya bunday kiberhujumlarga aloqadorligini doimo rad etib kelgan. Mutaxassislarning so‘zlariga ko‘ra, hujumlar misli ko‘rilmagan ko‘lamda bo‘lib, Rossiya bosqinidan avval boshlangan, to‘lqinlar shaklida davom etgan va 2021-yilning ikkinchi yarmida, Ukrainaga hujumga tayyorgarlik vaqtida sezilarli darajada kuchaygan. Rossiyalik xakerlar Ukrainaga jiddiy zarar yetkaza olmaganini ekspertlar xorijiy kompaniyalar va hukumat tashkilotlari xodimlari ko‘magidagi ukrainalik mutaxassislarning uyushgan faoliyati bilan izohlaydi. Bunda, eng avvalo, xalqaro kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda katta tajribaga ega Buyuk Britaniyaning ko‘magi muhim bo‘lgan.

Britaniyaning Milliy kiberxavfsizlik markazi direktori Lindi Kemeroninglizcha quyidagilarni aytdi:

Biz Ukraina kiberxavfsizligini ta’minlashda qatnashayotganimizdan faxrlanamiz. Kibermakonda Rossiya tajovuzi haqiqiy jang maydonidagidan kam bo‘lmagan kuchli mudofaaga duch keldi.

Janubiy Koreya

2013-yil martida quyidagi tashkilotlarning kompyuter tarmoqlariga buzib kirildi: Janubiy Koreyaning yirik banklari — Shinhan Bank, Woori Bank va Nonghyup Bank, shuningdek, ko‘plab teleradiokompaniyalar — KBS, YTN va MBC, jami 30 mingdan ortiq kompyuter zarar ko‘rdi. Bu Janubiy Koreya tarixidagi eng yirik kiberhujum edi. Hujum tashkilotchisi aniqlanmagan bo‘lsa-da, ko‘plab ekspertlar uning ortida Shimoliy Koreyaturgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qildi. Chunki KXDR rahbariyati yadroviy sinovlarga javoban joriy etilgan sanksiyalar, shuningdek, Janubiy Koreya va AQSHning har yili o‘tkaziladigan qo‘shma harbiy mashg‘ulotlari munosabati bilan Janubiy Koreyaga bir necha bor tahdid qilgan. Koreya Respublikasi Mudofaa vazirligi Janubiy Koreyaning kibermudofaa strategiyasini takomillashtirish va tegishli bo‘linma — Cyber Warfare Commandni kuchaytirish niyatida ekanini ma’lum qildi. Bundan maqsad ehtimoliy yangi kiberhujumlarga muvaffaqiyatli qarshi turish edi. Mutaxassislarning baholashicha, Janubiy Koreyada atigi 400 nafar malakali xodim bor, Shimoliy Koreya esa 3 mingdan ortiq yuqori malakali xakerga ega. Janubiy Koreya kibermudofaa choralarini ishlab chiqish bo‘yicha AQSH bilan maslahatlashish, shuningdek, yangi ballistik raketalar ni jadallik bilan joriy qilish va raketaga qarshi mudofaa tizimini yaratishni ko‘zlamoqda. Ushbu tizim Korean Air and Missile Defense.

Adabiyotlar

rus tilida

boshqa tillarda

  • Bodmer, Kilger, Karpenter va Jons. Teskari aldov: uyushgan kibertahdidlarga qarshi faol choralar (Reverse Deception: Organized Cyber Threat Counter-Exploitation). — Nyu-York: McGraw-Hill Osborne Media, 2012. — ISBN 0-07-177249-9, ISBN 978-0-07-177249-5.
  • Farvell, Jeyms F.; Roxozinski. Stuxnet va kiberurushning kelajagi (Stuxnet and the future of cyberwar) // Survival. — jild 53 (1). — doi:10.1080/00396338.2011.555586.
  • Matusits, Jonatan. Kiberterrorizmda madaniyatlararo muloqotning o‘rni (The Role of Intercultural Communication in Cyberterrorism) // Journal of Human Behavior in the Social Environment. — 2014. — jild 24. — bet 775—790. — doi:10.1080/10911359.2013.876375.
  • Uorf, Barni. Siyosiy geografiya uchun yangi chegara (A new frontier for political geography) // Political Geography. — 2014.
  • Martin V., Kemmer E. Armiya taktik qo‘mondonlari uchun kibermakondagi vaziyatni tushunish (Cyberspace Situational Understanding for Tactical Army Commanders) inglizcha // Military Review : jurnal. — 2016. — iyul–avgust. — 18–24-betlar.

Havolalar