Spam (ingl. spam) — xat-xabarlarni ommaviy yuborish (ko‘pincha reklama) — ularni olish istagini bildirmagan shaxslarga tarqatishdir. Spam tarqatuvchilar spamerlar.
Rus tilida «spam» atamasi bugungi umumiy ma’nosida dastlab elektron xatlarni, keyinchalik esa ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlardagi xabarlarni ommaviy yuborishga nisbatan ishlatila boshlangan. Tezkor xabar almashish tizimlarida (masalan, ICQ) so‘ralmagan xabarlar Messaging SPIM (ingl. Spam over IM).
Jahon pochta trafikida spam ulushi quyidagicha bo‘lgan: 60 % — 2006-yilda; 80 % — 2011, 47 % — 2024-yilda.
Atamaning kelib chiqishi
XIX asr oxirida Western Union o‘z tarmog‘i orqali telegraf xabarlarini bir vaqtning o‘zida ko‘plab manzillarga yuborish imkonini yaratdi. So‘ralmagan tijoriy telegrammalarni ommaviy yuborishning ilk qayd etilgan holati 1864-yil may oyida sodir bo‘lgan: ayrim britaniyalik siyosatchilarga stomatologik xizmatlarni reklama qiluvchi, ular so‘ramagan telegrammalar kelgan.
«SPAM» so‘zi ilk bor 1937-yilda paydo bo‘lgan. U «Spiced ham» (ziravorli dudlangan cho‘chqa go‘shti), shuningdek, «Shoulder of pork and ham» (cho‘chqaning kurak go‘shti va son go‘shti) iboralarining qisqartmasi bo‘lib, Hormel Foods Corporation kompaniyasining achchiq cho‘chqa go‘shti qiymasidan tayyorlangan konservalari uchun tovar belgisi sifatida ishlatilgan.
Aynan Ikkinchi jahon urushidan keyin urush paytida nafaqat amerikalik askarlar, balki lend-lizdasturi orqali ittifoqchi qo‘shinlarni ta’minlash uchun ishlab chiqarilgan bu konservalarning ulkan zaxiralari qolib ketgan. Saqlash muddati o‘tib borayotgan mahsulotlarini sotish maqsadida Hormel Foods o‘z davri uchun noodatiy reklama kampaniyasini o‘tkazgan. «SPAM» so‘zi har qadamda ko‘zga tashlangan: arzon do‘konlarning peshtaxtalarida, avtobus va tramvaylarning yon tomonlarida, uylarning fasadlarida va gazetalarda. «SPAM» konservalari reklamasi radioda tinimsiz eshittirilgan.
«SPAM» atamasi bezovta qiluvchi reklama ma’nosida mashhur «Spam» komediya sahnasi tufayli butun dunyoga tanilgan. Bu sahna Britaniya teleko‘rsatuvi «Monti Paytonning uchar sirki» (1969)da namoyish etilgan. Uni yaratgan britaniyalik komediya guruhi — «Monti Payton».
Sahnaning mazmuni shundan iboratki, kafedagi menyuning barcha taomlari tarkibida «SPAM» bor, ayrimlarida hatto bir necha marta uchraydi. Kafega xotini bilan kelgan bosh qahramon «SPAM»siz taom so‘raganda, ofitsiant ayol unga «ozgina SPAM» qo‘shilgan taomni taklif qiladi.
Mijoz bundan norozi bo‘ladi. Qo‘shni stollarda o‘tirgan vikinglar xori esa «SPAM»ni madh etuvchi «Spam, Spam, Spam, Spam… Lovely Spam! Wonderful Spam!» qo‘shig‘ini kuylay boshlaydi («Spam, Spam, Spam, Spam… Sevimli Spam! Ajoyib Spam!»). Natijada ofitsiant va mijozlar o‘rtasidagi suhbat imkonsiz bo‘lib qoladi (ya’ni xor suhbatga «spam yuboradi»), keyin esa sahna butunlay tartibsizlikka aylanadi. Oxirida bosh qahramonning xotini «Men SPAMni yoqtirmayman!» deb qichqiradi (ingl. «I don’t like spam!»). Yakuniy titrlarda ham qahramonlar ismlariga «SPAM» so‘zi qo‘shilgan (Spam Terry Jones, Michael Spam Palin, John Spam John Spam John Spam Cleese va boshqalar). Umuman olganda, sahna davomida bu so‘z 108 marta tilga olinadi.
1986-yilda Usenet konferensiyalarida Deyv Rouds ismli kishining yangi moliyaviy piramidani reklama qiluvchi juda ko‘p bir xil xabarlari paydo bo‘lgan. Ularning sarlavhasi «Ko‘p pul ishlab toping» bo‘lib, xatlarda bunga qanday erishish yo‘riqnomasi berilgan. Muallif xabarlarini tinmay qayta yuborgan. Bu xatlar obunachilarni shu qadar bezdirganki, ular xabarlarni komediya sahnasida reklama qilingan konservalarga qiyoslay boshlashgan.
Shunday qilib, «spam» so‘zi yangi ma’no kasb etgan va keyinchalik kompyuter terminologiyasiga o‘tib, bezovta qiluvchi reklama xabarlarini ommaviy tarqatishni ifodalay boshlagan.
Spamning eng keng tarqalgan turlari
Kasperskiy laboratoriyasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2010-yil fevralida internetdagi elektron pochta spami mavzular bo‘yicha quyidagicha taqsimlangan: 18,9 % — ta’lim, 15,7 % — dam olish va sayohat, 15,5 % — dori vositalari hamda sog‘liq uchun mahsulotlar va xizmatlar, 9,2 % — kompyuter firibgarligi, 6,5 % — kompyuterlar va internet, 5,2 % — hashamatli tovarlarning nusxalari, 4,1 % — spamerlar xizmatlari reklamasi, 2,7 % — kattalar uchun mahsulotlar, 2,2 % — ko‘chmas mulk, 2,2 % — yuridik xizmatlar, 1,9 % — shaxsiy moliya va 1,4 % — matbaa xizmatlari.
Reklama
Qonuniy faoliyat yuritadigan kompaniyalar ham o‘z tovar yoki xizmatlarini spam orqali reklama qilishi mumkin. Bunday reklamaning jozibador jihatlari — arzonligi va (taxminlarga ko‘ra) ko‘plab potensial mijozlarga yetib borishidir. Biroq bunday reklama teskari ta’sir ham ko‘rsatib, oluvchilarda shubha uyg‘otishi mumkin.
Noqonuniy mahsulotlar reklamasi
Spam yordamida boshqa usullar bilan reklama qilish mumkin bo‘lmagan mahsulotlar, masalan, pornografiya, qalbaki tovarlar (soxta va musodara qilingan mahsulotlar), muomalasi cheklangan dori vositalari, noqonuniy qo‘lga kiritilgan maxfiy ma’lumotlar (ma’lumotlar bazalari) va qalbaki dasturiy ta’minot.
reklama qilinadi. Bu turga spam yuborish xizmatlarining o‘zi haqidagi reklama ham kiradi (Rossiya qonunchiligida spam taqiqlangan, biroq spamerlarga qarshi qonuniy usullar bilan kurashish nihoyatda qiyin).
Salbiy reklama
Reklama to‘g‘risidagi qonunchilikda taqiqlangan axborot, masalan, raqobatchilar va ularning mahsulotlarini obro‘sizlantiruvchi ma’lumotlar ham spam orqali tarqatilishi mumkin.
«Nigeriya xatlari»
Ba’zan firibgarlar spamdan xat oluvchining pulini qo‘lga kiritish uchun foydalanadi. Keng tarqalgan usullardan biri «Nigeriya xatlari», chunki bunday xatlarning ko‘pi go‘yoki Nigeriyadan kelgan.
Bunday xatda oluvchi qandaydir yo‘l bilan katta miqdordagi pulni (masalan, o‘zi bilan bir familiyali kishining merosini) qo‘lga kiritishi mumkinligi va jo‘natuvchi bunga yordam berishi aytiladi. Keyin jo‘natuvchi hujjatlarni rasmiylashtirish, hisob ochish, yo‘lkira yoki jo‘natish xarajatlarini to‘lash kabi bahonalar bilan nisbatan «ozgina» pul yuborishni so‘raydi. Va’da qilingan katta pul hozircha mavjud emasligi, unga ega bo‘lish uchun esa so‘ralayotgan mablag‘ zarurligi tushuntiriladi. Firibgarlikning maqsadi aynan shu pullarni qo‘lga kiritishdir.
Bu turdagi firibgarlikning torroq nomi — skam yoki 419-skam (Nigeriya Jinoyat kodeksidagi modda raqamiga ko‘ra).
Fishing
«Fishing» (ingl. phishing so‘zi password — «parol» va fishing — «baliq ovlash» so‘zlaridan kelib chiqqan) — firibgarlikning yana bir ko‘rinishi. Bunda spamerlar xat oluvchining kredit kartasi raqamlari yoki parollarini qo‘lga kiritishga urinadi. Bu parollar onlayn to‘lov tizimlariga kirish uchun ishlatiladi. Bunday xat odatda bank ma’muriyatining rasmiy xabari sifatida ko‘rsatiladi. Unda oluvchi o‘z ma’lumotlarini tasdiqlashi kerakligi, aks holda uning hisobvarag‘i bloklanishi aytiladi va to‘ldirish uchun sayt manzili (aslida spamerlarga tegishli) beriladi. So‘raladigan ma’lumotlar orasida firibgarlarga kerak bo‘ladigan maxfiy ma’lumotlar ham bor. Jabrlanuvchi aldanayotganini sezmasligi uchun bu saytning ko‘rinishi bankning rasmiy veb-saytiga o‘xshatib tayyorlanadi.
Spamning boshqa turlari
- «Baxt xatlari»
- Targ‘ibot.
- DoS va DDoS-hujumlar.
- Boshqa bir shaxsga nisbatan salbiy munosabat uyg‘otish maqsadida uning nomidan xabarlarni ommaviy yuborish.
- Tarkibida kompyuter viruslari bo‘lgan xatlarni (viruslarni dastlab tarqatish uchun) ommaviy yuborish.
- Odatda kasal yoki baxtsiz hodisada jabrlangan bola haqida ta’sirli hikoyani o‘z ichiga olgan xatlarni tarqatish. Bunda xat har safar boshqalarga yuborilganda muayyan internet-provayder jabrlanuvchining oilasiga «davolanish uchun» pul to‘lashi da’vo qilinadi. Bunday xatning asl maqsadi elektron pochta manzillarini yig‘ishdir: «barcha tanishlarga» ko‘p marta jo‘natilgan xat matnida avvalgi oluvchilarning elektron pochta manzillari ham saqlanib qoladi. Keyingi oluvchilar orasida bu xatlarni dastlab yuborgan spamerning o‘zi ham bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari, odatda spam hisoblanmaydigan ommaviy xat yuborishning ikkita turi mavjud, chunki ular ataylab amalga oshirilmaydi.
- Pochta qurtlarining ayrim turlari elektron pochta orqali tarqaladi. Kompyuterga yuqqach, bunday qurt elektron pochta manzillarini qidiradi va topilgan manzillarga o‘z nusxalarini yuboradi.
- Pochta serveri xatni rad etganida jo‘natuvchiga yetkazib berilmaganligi haqidagi bildirishnoma (ingl. Non-delivery report, NDR). Spam xatlarida jo‘natuvchi manzili soxtalashtirilgani sababli xabar tarqatishga aloqasi bo‘lmagan foydalanuvchi o‘z manziliga yetkazib berilmaganlik haqida ko‘plab bildirishnomalarni olishi mumkin. Bu hodisaning inglizcha nomi — backscatter.
- Ayrim antivirus dasturlari va spam filtrlari ham shunga o‘xshash ishlaydi. Biroq bunday holat faqat internetdagi spam muammosi hali keskinlashmagan davrda ishlab chiqarilgan juda eski dasturlarda uchraydi.
Tarqatish usullari

Elektron pochta
Yaqin o‘tmishda spamning eng katta oqimi elektron pochta (e-mail) orqali tarqalgan. Masalan, 2007-yilda elektron pochta umumiy trafikining turli hisob-kitoblarga ko‘ra 70 foizdan 95 foizgacha bo‘lgan qismini viruslar va spam tashkil etgan. Spamni ommaviy tarqatishda quyidagi troyan va qurt dasturlari ishlatilgan: Conficker, Storm Worm va Sobig.
2005-yilda spamda ko‘pincha ma’lum mahsulotlar: soatlar (taniqli brendlar qalbaki nusxalari), dori vositalari (jinsiy quvvatni oshiruvchi vositalarning jeneriklari) va boshqalar reklama qilingan.
Spamerlar elektron pochta manzillarini veb-sahifalar, Usenet, konferensiyalari, tarqatma xatlar ro‘yxatlari, , elektron e’lonlar taxtalari, mehmonlar kitoblari va chatlardan maxsus robot yordamida yoki (kamdan-kam hollarda) qo‘lda yig‘adi, shuningdek, noqonuniy manbalardan sotib oladi. Robot dastur bir soatda minglab manzillarni yig‘ib, ulardan keyinchalik spam tarqatishga mo‘ljallangan ma’lumotlar bazasini tuzishi mumkin. Ayrim kompaniyalar faqat manzillarni yig‘ish va sotish bilan shug‘ullanadi, boshqalari esa elektron pochta orqali tovar yoki xizmat buyurtma qilgan mijozlarining manzillarini spamerlarga sotadi. Ishlaydigan elektron pochta manzillarining katta ro‘yxatini olishning yana bir usuli — manzillarni ma’lum andazalar bo‘yicha tasodifiy hosil qilish va keyin maxsus validator dasturida ularning yaroqliligini tekshirishdir.
Bundan tashqari, validator ishlatilgach, aniqlash qiyin bo‘lgan usuldan ham foydalanilishi mumkin: bunda xizmatning antispam himoyasidan faol foydalanadigan oluvchilar yoki validator tekshirmagan manzillar aniqlanadi. Turli xizmatlarda manzillar bazasidagi manzillar sonicha yangi pochta qutisi ochilib, ularning har biridan bitta manzilga bittadan aniq spam xat yuboriladi. Ma’lum vaqtdan so‘ng ro‘yxat bir qatorga siljitiladi va shunday xatlar qayta yuboriladi. Bloklangan pochta qutilari oluvchining faol ekanini bildiradi. Shuning uchun bunday bir xil turdagi takroriy hujumlarda barcha xatlarni qat’iy bloklash yoki ularni o‘qimay oddiy savatchaga o‘chirish kerak. Ehtimol, ma’lum vaqtdan so‘ng bunday spam to‘xtaydi.
Foydalanuvchi o‘zi obuna bo‘lgan, ammo keyinchalik istamagan axborot ham ko‘pincha spam deb qabul qilinadi. Masalan, u dastur o‘rnatish yoki saytda ro‘yxatdan o‘tish chog‘ida xabarlarga rozilik bildirgan, do‘konda so‘rovnoma to‘ldirgan bo‘lishi mumkin. Bunday xabarnomalar tegishli resurslarga ega maxsus xizmatlar orqali markazlashgan va rasmiy tartibda yuboriladi. Qabul qiluvchilarning shikoyatlari bu xizmatlar faoliyatini qiyinlashtiradi va yirik pochta xizmatlari ularning jo‘natmalarini ko‘pincha bloklaydi.
Spam yuborish uchun internetga ulangan, yomon himoyalangan yoki noto‘g‘ri sozlangan kompyuterlardan foydalaniladi. Jumladan:
- Serverlar — xatlarni cheklovsiz qayta yuborishga ruxsat beradigan tarzda xato sozlangan tizimlar (open relay, open proxy).
- Webmail — anonim kirishga yoki yangi foydalanuvchilarni oddiy ro‘yxatdan o‘tkazishga (buni maxsus robotlar ham bajara oladi) ruxsat beradigan xizmatlar.
- Zombi kompyuterlar. Ayrim spamerlar ma’lum zaifliklardan dasturiy ta’minot yoki kompyuter viruslari yordamida foydalanib, internetga ulangan ko‘plab kompyuterlarni nazoratiga oladi va ularni spam tarqatish uchun ishlatadi.
- Xatni yetkaza olmaganda bounce-xabar yuboradigan pochta serverlari. Spamerlar xatni ataylab mavjud bo‘lmagan manzilga jo‘natadi va jo‘natuvchi sifatida soxta manzilni (spam yetkazilishi kerak bo‘lgan manzilni) ko‘rsatadi. Server xatoni bildiruvchi xat yaratib, uni ko‘rsatilgan manzilga yuboradi; ko‘pincha unga asl xat matnini ham qo‘shadi. Serverning bu harakati internetda qabul qilingan standartlarga mos keladi. Hatto ayrim hollarda (masalan, xat ketma-ket bir nechta server orqali yuborilganda) jo‘natuvchini muammo haqida xabardor qilishning yagona yo‘li ham shu bo‘ladi. Shunga qaramay, tizim ma’murlari uchun qo‘llanmalarda pochta serverini mavjud bo‘lmagan manzilga xat yuborishga urinishda xato xabari hosil qilish o‘rniga ulanishni uzadigan qilib sozlash tavsiya etiladi.
- Ruxsatsiz spam tarqatishda pochta serverlarining turli ko‘zga tashlanmaydigan zaifliklari va noto‘g‘ri (yoki eskicha) sozlamalaridan foydalaniladi.
- Product Hunt kompaniyasining Revenge Spam xizmati.
Spamni avtomatik filtrlashni qiyinlashtirish uchun xabarlardagi matn ko‘pincha buzib yoziladi: harflar o‘rniga shaklan o‘xshash raqamlar, kirill harflari o‘rniga lotin harflari ishlatiladi, tasodifiy joylarga bo‘shliqlar qo‘shiladi. Boshqa usullar ham qo‘llanadi.
Xabar yetkazilgani va o‘qilganini tekshirish uchun turli hiylalar ishlatiladi. Ulardan ayrimlari:
- Yetkazilganlikni tasdiqlash so‘rovi. Ayrim pochta dasturlari buni avtomatik yuboradi.
- Spamerlar nazoratidagi saytlardan yuklanadigan rasmlar joylashtirilgan xatlar (ba’zan bular o‘lchami juda kichik va fon rangiga mosligi sababli sezilmaydigan, bir pikselli shaffof GIF fayllar bo‘ladi).
- Qo‘shimcha ma’lumot taklif qilinadigan veb-sahifalarga havolalar.
- Ko‘rsatilgan manzilga xat yuborib, ushbu tarqatmadan obunani bekor qilish taklifi (aslida xatlar ko‘pincha to‘xtamaydi).
Agar spamerlar elektron pochta manzili haqiqatda ishlatilayotganini tasdiqlasa, spam oqimi bir necha barobar ortishi mumkin.
2024-yilga kelib elektron pochtadagi spam miqdori sezilarli kamaygan (80 % — 2011-yil; 47 % — 2024-yil). Buning asosiy sababi — pochta qutilari himoyasining sezilarli kuchayishi va takomillashgan filtrlar. Eng ko‘p uchraydigan spam turi sifatida elektron pochta spamining o‘rnini avtomatlashtirilgan telefon qo‘ng‘iroqlari egallagan.
Chatlar
Chatlardagi istalmagan reklamalar, masalan, muhokama mavzusi, chat yoki uning ishtirokchilariga aloqasi bo‘lmagan internet resurslariga havolalar ham spamning bir turidir.
Tezkor xabarlar
Tezkor xabar almashish xizmatlari rivojlanishi bilan spamerlar ulardan ham o‘z maqsadlarida foydalana boshladi. Bunday xizmatlarning ko‘pi foydalanuvchilar ro‘yxatini taqdim etadi va undan spam yuborishda foydalanish mumkin.
Spamning ushbu turiga berilgan torroq va kam tanilgan nom — spim (SPam + Instant Messenger).
Ijtimoiy tarmoqlar va tanishuv saytlari
So‘nggi vaqtlarda mashhur ijtimoiy tarmoqlar va tanishuv saytlari foydalanuvchilariga keladigan shaxsiy xabarlarning sezilarli qismi spamdir. Ko‘pincha ular login va parollari spamerlar qo‘liga tushgan foydalanuvchilar nomidan yuboriladi (bu turli cheklovlarni chetlab o‘tishni osonlashtiradi). Shaxsiy xabarlardan tashqari, ijtimoiy tarmoqlardagi boshqa aloqa usullari — guruh yoki hamjamiyatlarga takliflar, «do‘stlashish» so‘rovlari, reklama aks etgan foto va videolar yuborish ham ishlatiladi.
Bloglar, vikilar, forumlar va e’lonlar taxtalari
Istalmagan reklama va unga o‘xshash xabarlar (masalan, ovoz berishga chaqiriqlar) izoh qoldirish mumkin bo‘lgan saytlarda (jumladan, forumlar va bloglar) yoki erkin tahrirlanadigan vikilarda ham tarqatiladi. Bunday sahifalarni erkin tahrirlash mumkinligi sababli ularda sploglar — spam bloglari joylashtirilishi mumkin. Bunday spamni olib tashlash qiyinroq (odatda forum va blogdagi xabarlarni faqat maxsus huquqlarga ega foydalanuvchilar tahrirlay oladi; oddiy ishtirokchi ulardan biriga murojaat qilishi kerak).
Izohlardagi spam ikki maqsadni ko‘zlaydi: targ‘ib qilinayotgan saytga kiruvchi havolalar sonini ko‘paytirish (xususan, Google PR yoki Yandeks tIC ko‘rsatkichini oshirish) hamda targ‘ib qilinayotgan saytga tashriflar sonini ko‘paytirish (agar izoh ommaboproq resursda qoldirilgan bo‘lsa).
Bloglardagi spamning yana bir turi — foydalanuvchilarning shaxsiy sahifalari bilan tanishmasdan ularni yalpi ravishda, ko‘pincha avtomatik tarzda «do‘stlar» ro‘yxatiga qo‘shish. Bunda odatda o‘zaro do‘stlashish orqali shaxsiy reytingni sun’iy oshirish yoki spamerning blogidagi internet reklamasiga e’tiborni jalb qilish ko‘zlanadi. Bunday spamni ba’zan «frendospam» (inglizcha ingl. friend — do‘st) deb ham atashadi. U ijtimoiy tarmoqlar, videoblog xizmatlari va boshqa platformalarda ham uchraydi.
Ayniqsa e’lonlar taxtalariga spam joylashtirilishiga e’tibor berish kerak. Odatda bunday saytlarda tijoriy va yarim tijoriy axborot joylashtiriladi. Spamerlar qidiruv tizimlari indekslaydigan sahifalarda xabarlarining relevantligini oshirish uchun e’lonlarini barcha mavjud bo‘limlarga joylashtiradi. E’lonlar oddiy tijoriy e’londek ko‘rsatiladi, ba’zan har bir so‘z giperhavola shaklida bo‘ladi. Ba’zan bitta e’londa turli sahifalarga yo‘naltiruvchi o‘ndan ortiq havolani ko‘rish mumkin. Juda ko‘p e’lonlar joylashtirilgan e’lonlar taxtalarini moderatsiya qilish qiyin; inson omili, ya’ni e’tiborsizlik ham ta’sir qiladi.
Qidiruv spami
Qidiruv spami — qidiruv tizimlari natijalarini manipulyatsiya qilish uchun yaratilgan sahifalar va veb-saytlar. Masalan, dorveylar — kalit so‘zlar joylashtirilgan va foydalanuvchini avtomatik ravishda «kerakli» saytga yo‘naltiradigan sahifalar.
So‘nggi yillarda qidiruv tizimlari algoritmlari ancha murakkablashib, qidiruv spamiga qarshi samaraliroq kurasha boshladi.
Tarmoq xabarlari

Bir vaqtlar spam mahalliy tarmoq orqali Microsoft Windows SMB protokolining Messenger xizmati yordamida tarqatilgan. Bunday xabarlar qalqib chiquvchi oynalar ko‘rinishida paydo bo‘ladi (ularni boshqacha ishlovchi qo‘shimcha dastur o‘rnatilmagan bo‘lsa). Bunday xabarlarni qabul qilishni to‘xtatish uchun, masalan, Messenger xizmatini buyruq bilan to‘xtatish mumkin: net stop messenger. Windows NT tizimining Windows XP SP2 versiyasidan boshlab bu xizmat odatda o‘chirilgan, shu sababli bu tarqatish usuli tobora kam uchraydi. SMB portlariga tashqaridan ulanishlar esa SMB qurtlari ommaviy tarqalgach, 2000-yillar boshidan yopilgan.
Usenet
Ko‘pgina Usenet yangilik guruhlarini, ayniqsa moderatsiya qilinmaydiganlarini foydalanuvchilar tark etgan. Hozir ular asosan, hatto mavzuga aloqasiz reklamalardan iborat. Boshqalarining o‘rniga moderatsiya qilinadigan konferensiyalar tashkil etilgan.
SMS xabarlar
Spam faqat internet orqali emas, mobil telefonlarga yuboriladigan SMS xabarlar orqali ham tarqaladi. Bunday reklamalar ayniqsa noqulay, chunki ulardan himoyalanish qiyinroq.
Ko‘plab[qaysi?] mamlakatlarda bunga aniq rozilik bermagan shaxslarga reklama SMS xabarlarini yuborish qonun bilan cheklangan.
Spam yuboriladigan telefon raqamlarini yarim qonuniy yo‘llar bilan ham (inson o‘z telefon raqamini qoldirgan xizmatlar, saytlar, do‘konlar va boshqa joylardan), shuningdek, noqonuniy usullar bilan olish mumkin.
Turli shartnomalarni tuzishda ba’zan axborot va/yoki reklama xabarlarini olishga yoki shaxsiy ma’lumotlarni, jumladan elektron pochta manzilini uchinchi shaxslarga berishga (keyinchalik ularni reklama va/yoki axborot tarqatish ro‘yxatiga qo‘shish uchun) rozilik bandi uchraydi.
Elektron pochta manzillarini yig‘ish
Spamerlar foydalanuvchilarning elektron pochta manzillarini turli yo‘llar bilan aniqlaydi. Ulardan ayrimlari quyidagilar:
- Foydalanuvchining elektron pochta manzili ochiq saytda, ko‘pincha mehmonlar kitobi, forum, shaxsiy profil va boshqa joylarda e’lon qilingan bo‘ladi. Uni saytlarni qidiruv tizimining indekslovchi robotiga o‘xshab skanerlaydigan maxsus dastur — harvester topishi mumkin.
- Foydalanuvchining elektron pochta manzili Usenet.
- tarmog‘ida e’lon qilingan bo‘ladi. Agar pochta qutisi manzili noyob so‘zdan emas, balki, masalan, keng tarqalgan ism yoki nomdan iborat bo‘lsa, uni lug‘at bo‘yicha topish mumkin. Spamerlarda oddiy so‘zlar, odam ismlari, geografik nomlar hamda internet jargonidagi eng keng tarqalgan birikmalarni o‘z ichiga olgan maxsus lug‘atlar bor. Ana shu lug‘atni domen nomlari ro‘yxati (ochiq e’lon qilinadi) bilan birlashtirib, ular spam yuboriladigan manzillar ro‘yxatini hosil qiladi.
- Agar pochta qutisi egasi yozishgan shaxsning kompyuteriga troyan dasturi yuqqan bo‘lsa, uning manzillar kitobidagi barcha elektron pochta manzillari spamerlar qo‘liga tushishi mumkin.
- Biror kompaniyaning mijozlar ma’lumotlar bazasi o‘g‘irlanishi yoki kompaniya xodimlarining o‘zi tomonidan spamerlarga sotilishi mumkin.
- Foydalanuvchi reklama xatlarini olishga ixtiyoriy rozilik bildirgan bo‘lishi mumkin.
Yetkaziladigan zarar
Spamni ommaviy yuborish jo‘natuvchi uchun bitta xabar hisobida juda arzonga tushadi. Biroq juda katta miqdordagi keraksiz xabarlar ularni oluvchilarga sezilarli zarar yetkazadi. Eng avvalo, keraksiz xatlarni ajratib tashlash va ular orasidan kerakli xatlarni qidirishga vaqt behuda sarflanadi. Ko‘pincha internet trafigi qimmatga tushadi va foydalanuvchi mutlaqo keraksiz xatlar uchun pul to‘lashiga to‘g‘ri keladi. Eng katta zarar spam oluvchilarning yetarli ma’lumotga ega emasligi sababli yuzaga keladi: ular spam xatlarini ochadi, go‘yoki tanishlaridan kelgan havolalarga o‘tadi, viruslarni yuklab oladi va o‘zlari bilmagan holda ularni atrofdagilarga tarqatadi (ko‘pincha birinchi bo‘lib ish kompyuterlari zararlanadi). Spam provayderlar uchun trafikning ortishi sababli foydali bo‘lishi mumkin, degan qarash mavjud. Aslida esa provayderlar ham aloqa kanallari va uskunalarga tushadigan foydasiz yuklama ortishi tufayli qo‘shimcha xarajatlarga duch keladi. Aynan provayderlar ortiqcha uskunalar va spamdan himoya tizimlariga mablag‘ sarflashiga to‘g‘ri keladi. Ochiq statistik ma’lumotlarga ko‘ra, yuborilgan xatlarning kamida 80 % ini 2009-yilda spam tashkil etgan (ayrim tadqiqotlarda 2008-yili har bir internet foydalanuvchisiga kuniga 70 ta spam xabar kelgani aytiladi). 2024-yilga kelib elektron pochtadagi spam ulushi 47 % gacha kamaygan. Uning asosiy qismi 2009-yildayoq pochta serverlari tomonidan qabul qilish paytida saralab tashlangan va filtr algoritmlari muntazam takomillashib borgan. Biroq qolgan kichik qismi ham foydalanuvchilarga muammo tug‘dirishga yetadi. Spamerlarga qarshi uzluksiz kurashish zarurati provayderlarga qo‘shimcha xarajatlar yuklaydi (qo‘shimcha uskunalar, aloqa kanallarining ortiqcha sig‘imi va spamni aniqlovchi maxsus dasturiy ta’minot).
Spam bu virusli marketing usulidan foydalanadigan kompaniyalar obro‘siga ham putur yetkazadi. Soxta spam tarqatish orqali reklama qilinayotgan mahsulot yoki xabarlar (go‘yoki yoki haqiqatda) manzilidan yuborilgan aloqa operatori obro‘sizlantirilishi mumkin. Demak, spam g‘irrom raqobat va «qora» piar.
da ham ishlatilishi mumkin. Rossiya elektron kommunikatsiyalar assotsiatsiyasi (RAEK) mutaxassislarining ma’lumotlariga ko‘ra, 2009-yilda spam Rossiya iqtisodiyotiga 14,1 mlrd rubl zarar yetkazgan. FBK tahlilchilarining fikricha esa, spamerlar Rossiya iqtisodiyotiga har yili 31,3 mlrddan 47,2 mlrd rublgacha zarar keltiradi.
Rossiya spamni eng faol tarqatuvchi mamlakatlar reytingida to‘rtinchi o‘rinni egallagan. Ushbu ro‘yxatni ma’lumotlarni himoya qilish va antivirus dasturlari ishlab chiqish bilan shug‘ullanadigan Britaniyaning Sophos kompaniyasi tuzgan. 2024-yilda Rossiya jahon spamining 36 % ini ta’minlab birinchi o‘ringa chiqqan, ikkinchi o‘rindagi Xitoy esa 17 %.
Samaradorlikni baholash
Spam yuborish natijalarini sinash va tahlil qilish bunday usulning samaradorligi doimo nihoyatda past, ko‘pincha deyarli nolga teng ekanini ko‘rsatadi. Masalan, Kaliforniyada o‘tkazilgan reklama kampaniyasi davomida 75 869 ta kompyuterdan 26 kun ichida tabiiy asosda tayyorlangan yangi dori sotilishi haqida 350 mln xabar yuborilgan. Natijada kompaniya atigi 28 ta buyurtma olgan.
Spamerlar
«Spam qiroli» laqabli amerikalik Senford Uolles 4, 234 va 711 mln dollar miqdorida (tegishlicha 2006, 2008 va 2009-yillarda) jarimaga tortilgan.
Rossiyalik taniqli spamer Leonid Kuvayev internetdagi eng ashaddiy spamerlar ro‘yxatida ikkinchi o‘rinda turadi. U biznesini Amerikada boshlagan, ammo 2005-yilda sudga tortilgan. AQSHning Massachusets shtati bosh prokurori Kuvayevning spam tarmog‘i, jumladan BadCow hamkorlik dasturi unga yiliga 30 mln AQSH dollari daromad keltirganini aniqlagan va unga 37 mln AQSH dollari jarima belgilangan. Biroq u Rossiyaga qaytib ketgan va FQB ham uni qo‘lga tushira olmagan. Uning saytlari litsenziyasiz «Viagra» sotish va botnetlar orqali spam tarqatishni davom ettirgan. 2009-yil dekabrida Kuvayev Moskvada bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar aybi bilan hibsga olingan; voyaga yetmaganlarga tegajog‘lik qilishning oltmishta holati bo‘yicha ish sudga oshirilgan.
- Amerika ingliz tili markazi — Rossiyadagi eng taniqli spamerlardan biri.
- Sentr Plyus, Ekstra M — «qog‘oz spam»ning eng mashhur vakillari.
Spamga qarshi kurash
Asosiy g‘oya
Spam buyurtmachilariga iqtisodiy foyda keltirishi aniq. Bu shuni anglatadiki, foydalanuvchilar spamni yoqtirmasalar ham, unda reklama qilinadigan xizmatlardan foydalanadi. Spamdan keladigan daromad himoyani chetlab o‘tish xarajatlaridan yuqori bo‘lib turgan ekan, spam yo‘qolmaydi. Shunday ekan, eng ishonchli kurash usuli — spam orqali reklama qilingan xizmatlardan voz kechish. Spamda reklama qilingan tovar va xizmatlarni sotib oluvchilarga nisbatan jamoatchilik qoralovini, hatto ular bilan aloqani uzishni taklif qiladigan qarashlar ham bor.
Boshqa usullar spamerlarning foydalanuvchilarga yetib borishini qiyinlashtirishga qaratilgan.
Oldini oluvchi himoya choralari
Spamga qarshi eng ishonchli kurash usuli — spamerlarga elektron pochta manzilini bilib olish imkonini bermaslik. Bu qiyin vazifa, ammo ayrim ehtiyot choralarini ko‘rish mumkin.
- Elektron pochta manzilini hamma ko‘ra oladigan saytlarda e’lon qilmaslik kerak.
- Agar biror sabab bilan elektron pochta manzilini e’lon qilish zarur bo‘lsa, uni «u_s_e_r_(a)_d_o_m_a_i_n_._n_e_t» kabi kodlab yozish mumkin. Spamerlar saytlarni skanerlash va pochta manzillarini yig‘ish uchun maxsus dasturlardan foydalanadi, shu sababli bunday niqoblash ham yordam berishi mumkin. Ammo eng oddiy hollarda «kodlangan» manzilni dastur ham aniqlashi mumkinligini unutmaslik kerak. Bundan tashqari, bu usul nafaqat spamerlarga, balki oddiy foydalanuvchilarga ham noqulaylik tug‘diradi.
- Ochiq saytlarda ro‘yxatdan o‘tgan foydalanuvchilarning elektron pochta manzillarini yashirib, taxallus orqali xabar yuborish imkonini saqlash mumkin. Haqiqiy manzilni server foydalanuvchi profilidan oladi va boshqa foydalanuvchilarga ko‘rsatmaydi.
- Manzilni rasm ko‘rinishida ham berish mumkin. Buni avtomatik bajaradigan onlayn xizmatlar mavjud (lekin ularning ayrimlari foydalanuvchilar kiritgan pochta manzillarini o‘zlari yig‘ib sotishi mumkinligini unutmaslik lozim). Shuningdek, buni istalgan grafik muharrirda yoki elektron pochta manzilini qo‘lda yozib, suratga olish orqali ham qilish mumkin.
- Veb-sahifalarda elektron pochta manzillarini JavaScript.
- yordamida kodlash mumkin. Uncha ishonch uyg‘otmaydigan xizmatlarda ro‘yxatdan o‘tish uchun alohida pochta qutisi ochib, undan kundalik yozishmalarda foydalanmaslik mumkin. Hatto shubhali vaziyatlarda ko‘rsatish uchun maxsus bir martalik elektron pochta manzillari beradigan xizmatlar ham mavjud.
- Hech qachon spam xatlariga javob bermaslik yoki ulardagi havolalarga, jumladan tarqatmadan voz kechish uchun berilgandek ko‘rsatilgan havolalarga o‘tmaslik kerak. Bunday harakat elektron pochta manzili haqiqatan mavjudligini, faol ishlatilishini va egasi spamni o‘qishini tasdiqlaydi hamda spam sonining oshishiga olib keladi.
- Xatdagi rasmlar o‘qish paytida yuklangani pochta manzilining faol ishlatilishini tekshirish uchun xizmat qilishi mumkin. Shuning uchun pochta dasturi rasm yuklashga ruxsat so‘raganda, jo‘natuvchiga ishonchingiz komil bo‘lmasa, rad etish tavsiya qilinadi.
- Elektron pochta manzilini tanlashda imkon qadar uzun va taxmin qilish qiyin bo‘lgan nomdan foydalanish kerak. Masalan, 12 milliondan kam nom eng ko‘pi bilan 5 ta lotin harfidan tuziladi. Raqamlar va pastki chiziq belgisi qo‘shilsa ham, taxalluslar soni 70 milliondan kam bo‘ladi. Spamer shunday nomlarning barchasiga xat yuborib, «bunday oluvchi mavjud emas» degan javob qaytganlarini ajratishi mumkin. Shuning uchun nom kamida 6 belgidan iborat, raqam bo‘lmasa, kamida 7 belgidan iborat bo‘lishi ma’qul. Shuningdek, nom istalgan tildagi lug‘at so‘zi, keng tarqalgan atoqli ot yoki lotin alifbosida yozilgan ruscha so‘z bo‘lmagani yaxshi. Aks holda, manzilni lug‘atdagi so‘z va birikmalarni sinab topish mumkin.
- Vaqti-vaqti bilan elektron pochta manzilini almashtirish ham mumkin, ammo bu muayyan qiyinchiliklar tug‘diradi: yangi manzilni xat olishni istagan kishilarga xabar qilish kerak.
- Kompaniyalar ko‘pincha elektron pochta manzilini ochiq e’lon qilmay, foydalanuvchilar bilan aloqa uchun CGIdan foydalanadi.
Manzilni yashirishning barcha usullarida bir umumiy kamchilik bor: ular nafaqat ehtimoliy spamerlar, balki haqiqiy xat yuboruvchilar uchun ham noqulaylik tug‘diradi. Bundan tashqari, ko‘pincha manzilni e’lon qilish zarur bo‘ladi, masalan, kompaniyaning aloqa manzili bo‘lsa.
Filtrlash
Reklama xatlari odatiy yozishmalardan odatda ancha farq qilgani uchun, ularni kelayotgan xatlar oqimidan ajratib tashlash keng tarqalgan kurash usuliga aylangan. Hozir bu spamga qarshi kurashning asosiy va eng ko‘p qo‘llaniladigan usulidir.
Avtomatik filtrlash
Spamni avtomatik aniqlashga mo‘ljallangan dasturiy ta’minot (spam filtrlari) mavjud. U oxirgi foydalanuvchilar uchun yoki serverlarda ishlatish uchun mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin. Bunday dasturiy ta’minot ikkita asosiy yondashuvdan foydalanadi.
Birinchi yondashuvda xat mazmuni tahlil qilinib, uning spam ekanligi aniqlanadi. Spam deb tasniflangan xat boshqa yozishmalardan ajratiladi: unga belgi qo‘yilishi, boshqa papkaga ko‘chirilishi yoki o‘chirilishi mumkin. Bunday dastur serverda ham, mijoz kompyuterida ham ishlaydi. Ikkinchi holatda foydalanuvchi filtrlangan spamni ko‘rmaydi, ammo uni qabul qilish bilan bog‘liq xarajatlardan qutulmaydi, chunki filtr har bir xatni qabul qilgandan keyingina uni ko‘rsatish yoki ko‘rsatmaslikni hal qiladi. Serverda ishlaganda esa foydalanuvchi xatni kompyuteriga yuklash xarajatini ko‘tarmaydi, biroq filtr foydali xatni adashib spam deb belgilasa, uni ololmay qolishi mumkin.
Ikkinchi yondashuv turli usullar yordamida xat mazmunini o‘qimasdan jo‘natuvchining spamer ekanini aniqlashdan iborat. Bunday dastur faqat xatlarni bevosita qabul qiladigan serverda ishlashi mumkin. Bu usulda qo‘shimcha trafik faqat serverning spamer pochta dasturlari bilan muloqoti (ya’ni xatni qabul qilishni rad etishi) hamda tekshiruv uchun zarur bo‘lsa, boshqa serverlarga murojaati hisobiga yuzaga keladi.
Shuningdek, «Kasperskiy laboratoriyasi»ning Kaspersky Hosted Security, Outcom «SPAMOREZ», INKAP «Antispam-Post», ContrSpam, Antispamus kabi pulli spamdan himoya xizmatlari ham mavjud. Kompaniya domen nomining MX yozuvini (qarang: DNS) maxsus o‘zgartirish orqali himoyalanayotgan domen pochtasini ixtisoslashgan serverga yo‘naltirish mumkin. U yerda xatlar spam va viruslardan tozalanib, keyin korporativ pochta serveriga yuboriladi. Bu usul korporativ foydalanuvchilar uchun mos, lekin ommaviy pochta xizmatlaridagi pochta qutilari egalari uchun mos emas.
Avtomatik filtrlashning yana bir muammosi — foydali xabarlarni xato ravishda spam deb belgilashi mumkin. Shuning uchun ko‘plab pochta xizmatlari va dasturlar foydalanuvchi xohlasa, filtr spam deb hisoblagan xabarlarni o‘chirmaydi, balki alohida papkaga joylaydi.
Avtomatik filtrlash usullari
Avtomatik filtrlash dasturlari xat spam ekanini aniqlash uchun uning mazmunini statistik tahlil qiladi. Amalda Bayes usulida spamni filtrlash keng qo‘llanadi. Bu usullar ishlashi uchun avval filtrni «o‘qitish», ya’ni oddiy xatlar va spamning statistik xususiyatlarini aniqlash maqsadida qo‘lda saralangan xatlarni unga ko‘rsatish kerak.
Bu usul matnli xabarlarni (jumladan, HTMLni) saralashda juda yaxshi ishlaydi. Yetarlicha katta tanlanma asosida o‘qitilgandan so‘ng spamning 95—97 % gacha qismini ajratib tashlash mumkin. Bunday filtrlarni chetlab o‘tish uchun spamerlar ba’zan asosiy mazmunni xatga biriktirilgan rasmga joylaydi, matnni esa olib tashlaydi yoki tasodifiy matn yozadi; natijada filtr bunday xatlarni tanish uchun statistika tuza olmaydi. Bunday holda matnni tanib olish dasturlaridan foydalanish (zamonaviy pochta dasturlarining aksariyati buni qo‘llab-quvvatlamaydi) yoki boshqa usullarni qo‘llash kerak.
Bayes usulining ishonchli ishlashi uchun filtrni muntazam qo‘shimcha o‘qitish va uning xatolarini ko‘rsatib borish zarur. Shu maqsadda pochta dasturlarida xatni «spam/spam emas» deb qo‘lda belgilash imkoniyati, internet pochta xizmatlarida esa «spam haqida shikoyat qilish» tugmasi qo‘shilgan.
Qo‘lda sozlanadigan filtrlash
Ko‘plab dasturlar va internetdagi pochta xizmatlari foydalanuvchiga o‘z filtrlarini belgilash imkonini beradi. Bunday filtrlar so‘zlar yoki kamroq hollarda muntazam ifodalarga asoslanadi; ular xatda bor yoki yo‘qligiga qarab, xabar keraksiz xatlar papkasiga tushadi yoki tushmaydi. Biroq bunday filtrlash ko‘p mehnat talab qiladi, moslashuvchan emas va foydalanuvchidan kompyuter bo‘yicha ma’lum bilimni talab etadi. Shu bilan birga, u spamning bir qismini samarali ajratadi va foydalanuvchi qaysi xabarlar nima sababdan saralanganini aniq biladi.
Qora ro‘yxatlar
Qora ro‘yxat — biror sababga ko‘ra ro‘yxat tuzuvchiga nisbatan dushmanona hisoblangan jismoniy yoki yuridik shaxslar ro‘yxati.
Tegishliligi, ishlatilishi va samaradorligi
Ularga quyidagilar kiradi:
- Spam tarqatilishi ma’lum bo‘lgan kompyuterlarning IP manzillari ro‘yxatlari;
- (keng qo‘llanadi) spam tarqatish uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan kompyuterlar — «ochiq releylar» va «ochiq proksilar», shuningdek, pochta serverlari bo‘lmasligi kerak bo‘lgan mijoz manzillari — «dial-up» ro‘yxatlari;
- (ehtimoliy qo‘llanish) mahalliy yoki boshqalar yuritadigan ro‘yxatlar;
- (amalga oshirish osonligi tufayli keng tarqalgan) DNS xizmati orqali so‘rov beriladigan qora ro‘yxatlar. Ular DNSBL ( (DNS Black List) deb ataladi. Hozirda bu usul unchalik samarali emas. Spamerlar yangi kompyuterlarni qora ro‘yxatga qo‘shilishidan tezroq topmoqda. Bundan tashqari, spam yuboradigan bir nechta kompyuter butun pochta domeni yoki quyi tarmoq obro‘sini tushirishi mumkin. Natijada minglab qonunga rioya qiluvchi foydalanuvchilar noma’lum muddatga bunday qora ro‘yxatni ishlatadigan serverlarga xat yubora olmay qoladi;
- (uchraydi) ancha keskin nazariyalarni ilgari suruvchi ro‘yxatlar (masalan, virusli xabarlarni qasddan yuborilgan spamga tenglashtiradigan).
Noto‘g‘ri foydalanish
Resurs ma’murlari qora ro‘yxatlardan mas’uliyatsiz yoki noto‘g‘ri foydalanganda, ko‘plab aybsiz foydalanuvchilar bloklanib qolishi mumkin.
Masalan, qaysi manzillar qay tartibda ro‘yxatga kiritilishini aniq bilmasdan ro‘yxatdan foydalanish yoki elektron pochta qora ro‘yxatlarini veb-resurslarga tatbiq etish.
Mas’uliyatsiz foydalanish
Masalan, bloklangan manzil foydalanuvchisi (yoki ma’muri)ga tegishli ro‘yxat haqida ma’lumot bermaslik (bunday ro‘yxatlar juda ko‘p) yoki aybdorlikni oldindan taxmin qilish tamoyilidan foydalanish.
Pochta serverlarini avtorizatsiya qilish
Xat yuborayotgan kompyuterning bunga haqiqatan huquqi borligini tasdiqlash uchun turli usullar taklif etilgan (Sender ID, SPF, Caller ID, Yahoo DomainKeys, MessageLevel[ingl.]), ammo ular hozircha keng tarqalmagan. Bundan tashqari, bu texnologiyalar pochta serverlarining ayrim keng tarqalgan imkoniyatlarini cheklaydi: xatlarni bir pochta serveridan boshqasiga avtomatik yo‘naltirish (SMTP Forwarding) imkonsiz bo‘lib qoladi.
Eng ko‘p tarqalgan amaliyot — «pochta provayderi o‘z foydalanuvchilari uchun javobgar»: elektron pochta xizmatini ko‘rsatuvchi provayder ommaviy xabar yuborishni cheklovchi foydalanish qoidalarini belgilaydi va ularga rioya etilishini ta’minlaydi. Buning uchun ommaviy xizmat provayderlari xatlarni qabul qilishda ham, yuborishda ham autentifikatsiyadan foydalanadi. Internet-provayderlar esa mijozlarga SMTP ulanishini faqat provayderning o‘z serverlariga o‘rnatishga ruxsat beradi, boshqa serverlarga ulanishni taqiqlaydi yoki ulanishlarni «shaffof» tarzda o‘z serveriga yo‘naltiradi. Bu spamni bevosita xat oluvchilarning SMTP serverlariga yuborishni bloklashga imkon beradi, biroq o‘z SMTP serveri (masalan, korporativ yoki ommaviy server) orqali xat yubormoqchi bo‘lganlarga noqulaylik tug‘diradi, ayniqsa mobil kompyuter foydalanuvchilariga. Yechim — pochta dasturlaridan chiquvchi xatlar oqimini ajratish (majburiy avtorizatsiya talab etiladigan 587-port orqali, RFC 4409) hamda SMTP serverlari o‘rtasida xat uzatish oqimini (25-port orqali) ajratishdir. Bugun ko‘plab serverlar, jumladan ommaviy mail.ru, va yandex.ru xizmatlari buni qo‘llab-quvvatlaydi. Ammo bu standartga aylanmagan va deyarli barcha pochta dasturlari xat yuborish uchun odatda 25-portdan foydalanadi.
Kulrang ro‘yxatlar
Ushbu Kulrang ro‘yxatlar usuli spam tarqatishga mo‘ljallangan dasturlarning «xatti-harakati» oddiy pochta serverlarinikidan farqlanishiga asoslanadi: spamer dasturlari SMTP protokoli talab qilganidek, vaqtinchalik xatolik yuz berganda xatni qayta jo‘natishga urinmaydi. Aniqrog‘i, himoyani chetlab o‘tishga urinishda keyingi safar boshqa reley, boshqa qaytish manzili va hokazodan foydalanadi. Shu sababli qabul qiluvchi tomon buni turli xatlarni yuborish urinishlari sifatida ko‘radi.
Kulrang ro‘yxatlarning eng oddiy turi quyidagicha ishlaydi: avval noma’lum bo‘lgan barcha SMTP serverlar «kulrang» ro‘yxatga tushadi. Ularning xatlari qabul qilinmaydi, ammo butunlay rad ham etilmaydi — vaqtinchalik xatolik kodi («keyinroq qayta urinib ko‘ring») yuboriladi. Agar jo‘natuvchi server kamida vaqt o‘tgach qayta urinsa (bu vaqt kechikish deb ataladi), server oq ro‘yxatga kiritiladi va xat qabul qilinadi. Shu sababli odatiy xatlar (spam emas) yo‘qolmaydi, faqat yetkazilishi kechikadi (ular jo‘natuvchi serverdagi navbatda turadi va bir yoki bir nechta muvaffaqiyatsiz urinishdan keyin yetkaziladi). Spam dasturlari esa xatni qayta yubora olmaydi yoki ulardan foydalaniladigan serverlar kechikish davrida DNSBL.
qora ro‘yxatlariga kirib ulguradi. Bu usul 2009-yildayoq muhim xatlarni yo‘qotish xavfisiz spamning 90 % gacha qismini ajratishga imkon bergan. Shunga qaramay, uni ham mukammal deb bo‘lmaydi.
- Ba’zan xatlarni xato tarzda rad etish ham mumkin, masalan, SMTP protokoli tavsiyalariga amal qilmaydigan serverlardan, jumladan yangilik saytlaridan yuborilgan xatlar. Iloji boricha bunday serverlar oq ro‘yxatlarga kiritiladi.
- Xatni yetkazish yarim soat yoki undan ham ko‘proqqa kechikishi mumkin, bu shoshilinch yozishmalar uchun nomaqbul. Bu kamchilik faqat ilgari noma’lum jo‘natuvchidan kelgan birinchi xat kechiktirilishi bilan qisman qoplanadi. Shuningdek, ko‘plab kulrang ro‘yxat tizimlari ma’lum «tanishuv» davridan so‘ng SMTP serverini avtomatik ravishda oq ro‘yxatga qo‘shadi. Bunday oq ro‘yxatlarni serverlar o‘rtasida almashish usullari ham mavjud. Natijada dastlabki «eslab qolish» davridan keyin xatlarning amalda 20 % dan kamrog‘i kechikadi.
- Yirik pochta xizmatlari turli IP manzillarga ega bir nechta serverdan foydalanadi. Hatto bir nechta server navbatma-navbat bir xil xatni yuborishga urinishi mumkin. Bu xat yetkazilishida juda katta kechikishlarga sabab bo‘ladi. Shu tarzda ishlaydigan serverlar guruhlari ham imkon qadar oq ro‘yxatlarga kiritiladi.
- Spamer dasturlari ham takomillashishi mumkin. Xabarni qayta yuborish funksiyasini qo‘shish oson bo‘lib, bu himoya turining samaradorligini ancha kamaytiradi. Ushbu kurashdagi asosiy ko‘rsatkich spamerning qora ro‘yxatga tushishiga ketadigan odatiy vaqt bilan kulrang ro‘yxatlardagi standart kechikish vaqtining nisbatidir. holatida kulrang ro‘yxatlar istiqbolda foydasiz; holatida esa spamerlarning bunday himoyadan o‘tishi qiyin.
Boshqa usullar
- Xatlar va jo‘natuvchilarga qo‘yiladigan umumiy talablarni qat’iylashtirish, masalan, noto‘g‘ri qaytish manzilidan yuborilgan (mavjud bo‘lmagan domenlardan kelgan) xatlarni qabul qilmaslik, jo‘natuvchi kompyuterning IP manzili bo‘yicha domen nomini tekshirish va hokazo. Bu choralarning o‘zi faqat eng sodda spamni — kam sonli, lekin baribir ma’lum miqdordagi xabarlarni ajratadi, shuning uchun ularni qo‘llash ma’noga ega.
- Xat sarlavhasi maydonlari mazmuniga qarab saralash ham spamning ma’lum qismini yo‘qotishga yordam beradi. Ayrim mijoz dasturlari (masalan, Mozilla Thunderbird yoki The Bat!) butun xatni serverdan yuklamasdan sarlavhalarni tahlil qilish imkonini beradi va shu tariqa trafikni tejaydi.
- «so‘rov-javob» turidagi tizimlar jo‘natuvchi robot dastur emas, balki inson ekaniga ishonch hosil qilishga imkon beradi. Bu usulda jo‘natuvchidan ayrim qo‘shimcha amallarni bajarish talab etiladi, bu esa ko‘pincha noqulay. Bunday tizimlarning ko‘plab ko‘rinishlari pochta tizimlariga ortiqcha yuklama keltiradi va ko‘pincha soxta manzillarga so‘rov yuboradi. Shu sababli mutaxassislar orasida ular uncha ma’qullanmaydi. Bundan tashqari, bu tizim spam tarqatuvchi robotni boshqa robotlardan, masalan, yangiliklar yuboradigan robotlardan ajrata olmaydi.
- Xabarlarning ommaviyligini aniqlovchi Razor va Distributed Checksum Clearinghouse kabi tizimlar. Pochta serveri dasturiy ta’minotiga o‘rnatilgan modullar o‘zlari orqali o‘tadigan har bir xatning nazorat yig‘indisini hisoblaydi va ularni Razor yoki DCC xizmatlari serverlarida tekshiradi. Bu xizmatlar ayni xat internetda necha marta uchraganini ko‘rsatadi. Agar xat, masalan, bir necha o‘n ming marta uchragan bo‘lsa, ehtimol, u spamdir. Biroq ommaviy xabar qonuniy pochta tarqatmasi ham bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, spamerlar matnni o‘zgartirib turishi, masalan, oxiriga tasodifiy belgilar ketma-ketligini qo‘shishi mumkin.
- Elektron pochtaning ishlash tamoyilini umumiy o‘zgartirish: bunda oluvchining serveri har bir xatni qabul qilishi uchun jo‘natuvchi tizim muayyan «xarajatli» amalni bajarishi, masalan, nisbatan katta resurs talab qiladigan matematik algoritm natijasini taqdim etishi kerak bo‘ladi. O‘nlab xat yuboradigan oddiy foydalanuvchilar uchun bu qiyinchilik tug‘dirmaydi, spamerning xarajati esa yuboriladigan xatlar soniga mutanosib ortadi; odatda u millionlab xat yuboradi.
Noodatiy usullar
Dunyoning besh eng yirik spameridan biri Alan Ralski (Alan Ralsky) bilan qiziq voqea sodir bo‘lgan.
G‘arbdagi forumlardan birining foydalanuvchisi Ralskiga bir necha tonna spam yog‘ilgan qurbonning boshidan nimalar o‘tishini his qildirish haqida topqir g‘oya taklif qilgan. Shundan so‘ng minglab ko‘ngillilar ishbilarmonning elektron va oddiy pochta manzillarini topib, ularni minglab turli xat tarqatish ro‘yxatlariga, bepul axborot byulletenlariga va boshqalarga obuna qilgan. Natija ko‘p kuttirmagan: bir necha haftadan so‘ng pochta qutisiga har kuni kilogrammlab (!) qog‘oz reklama va yuzlab elektron xatlar kelishidan g‘azablangan Alan matbuotga «es-hushini yo‘qotgan g‘arazgo‘ylar»dan shikoyat qilgan va ularni sudga berish bilan tahdid qilgan.
— Birovga qazigan chohingga o‘zing tushasan, «Kompyuterra» jurnali, 49-son, 15-dekabr, 2002-yil
Muammoning huquqiy jihatlari
Bir qator mamlakatlarda spamerlarga qarshi qonunchilik choralari ko‘rilmoqda. Spamerlar faoliyatini qonun bilan taqiqlash yoki cheklash urinishlari bir qator qiyinchiliklarga duch keladi. Qaysi tarqatma xabar qonuniy, qaysisi esa noqonuniy ekanini qonunda aniq belgilash oson emas. Eng katta muammo shuki, spam yuboradigan kompaniya (yoki shaxs) boshqa mamlakatda joylashgan bo‘lishi mumkin. Bunday qonunlar samarali ishlashi uchun ko‘pchilik mamlakatlarda amal qiladigan kelishilgan qonunchilikni ishlab chiqish kerak; yaqin kelajakda bunga erishish qiyin ko‘rinadi.
Rossiyada spam «Reklama to‘g‘risida»gi qonun (18-modda, 1-band) bilan taqiqlangan.
Telekommunikatsiya tarmoqlari, jumladan telefon, faksimil va mobil radiotelefon aloqasi orqali reklama tarqatishga faqat abonent yoki oluvchining reklamani olishga oldindan roziligi bo‘lgan taqdirdagina ruxsat etiladi. Bunda reklama tarqatuvchi bunday rozilik olinganini isbotlay olmasa, reklama abonent yoki oluvchining oldindan roziligisiz tarqatilgan deb hisoblanadi.
Ushbu qonunga rioya etilishini nazorat qilish vakolatiga ega Federal monopoliyaga qarshi xizmatning rasmiy sharhlarida bu qoida internetdagi tarqatmalarga ham tatbiq etilishi qayd etilgan. 18-moddani buzgan reklama tarqatuvchi ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi qonunchilikka muvofiq javobgar bo‘ladi. Biroq Federal monopoliyaga qarshi xizmat spamer shaxsini aniqlash uchun tezkor-qidiruv tadbirlarini o‘tkazish vakolatiga ega emas. Bunday vakolatga ega organlar esa Rossiyaning ma’muriy va jinoyat qonunchiligida spam yuborganlik uchun javobgarlik belgilanmagani tufayli tadbirlarni o‘tkaza olmaydi. Shu sababli huquqbuzarlarni javobgarlikka tortish haqidagi xabarlar vaqti-vaqti bilan e’lon qilinsa-da, mazkur qonuniy norma hozircha kam samara bermoqda.
1-yanvar 2004-yildan boshlab AQSHda quyidagi nom bilan tanilgan federal qonun amal qiladi: Can-Spam[ingl.]. Spamerlarni sudga berishga urinishlar bo‘lib turadi va ba’zan ular muvaffaqiyatli yakunlanadi.
Amerikalik Robert Solouey federal sudda Oklaxomadagi kichik internet-provayder kompaniyasiga qarshi da’voda yutqazgan; kompaniya operatori uni spam tarqatishda ayblagan. Sud qarori 10 075 000 AQSH dollari miqdorida zararni qoplashni ham o‘z ichiga olgan.
Foydalanuvchining spam tarqatuvchi kompaniya ustidan sudda ilk bor g‘alaba qozonishi 2005-yil dekabrida sodir bo‘lgan. Olderni ((Normand orollari) orolidan bo‘lgan tadbirkor Nayjel Roberts Media Logistics[ingl.] kompaniyasiga qarshi da’voda yutib, 270 £ tovon olgan.
2009-yil oktabrida ijtimoiy tarmoq Facebook spam yuborayotgan amerikalik Senford Uollesdan ushbu saytdagi faoliyati uchun 711 million dollar undirgan. «Spam qiroli» laqabli Uolles uchun bu birinchi sud emas edi: 2006-yilda u 4 million dollar jarimaga tortilgan, chunki AQSHda noqonuniy reklamani qalqib chiquvchi oynalar orqali tarqatgan; 2008-yilda esa 234 million dollar jarima ijtimoiy tarmoq MySpace.
dagi spam uchun qo‘llangan. 2006-yilda Rossiya provayderi Majordomo provayderi go‘yoki unga tegishli manzillardan spam yuborilgani uchun bloklangan.
Spamga qarshi qabul qilingan qonunlar konstitutsiyaga zid kelishi mumkin. Masalan, Virjiniya Oliy sudi spamer Jeremi Jeynsga chiqarilgan hukmni bekor qilib, spamga qarshi qonunni so‘z erkinligi.
huquqini buzadi deb, konstitutsiyaga zid deb topgan. 2010-yil noyabrida Rossiya Davlat dumasi deputatlari va internet sohasi vakillari «Axborotni himoya qilish to‘g‘risida»gi qonunga spamning huquqiy ta’rifini kirituvchi o‘zgartirishlar tayyorlagan.
Havolalar
- Seva Glushchenko. Tarmoqdan foydalanish qoidalari. ofisp.org.
- Antispam yangiliklari, eserv.ru
- Spamerlar haqida bir daqiqalik monolog Igor Ashmanov — RIF+KIB konferensiyasidan video, 2009-yil
Spamga qarshi kurash
- Antispam.ru
- www.greylisting.org — «kulrang ro‘yxatlar» usuli va uni amalga oshiruvchi dasturlar haqida ma’lumot
- RBLDNS.RU — spam yuborayotgani aniqlangan IP manzillar bazasini yuritishga mo‘ljallangan Rossiya loyihasi. Manzillar bazasini tarqatishda RBLDNS yoki DNSBL texnologiyasidan foydalaniladi.
Bepul dasturiy ta’minot
- Spamassassin — bir nechta turli usul, jumladan Bayes teoremasiga asoslangan usul bilan filtrlovchi dastur
- Angry Droids — SMS spamni filtrlovchi Android mobil ilovasi; jo‘natuvchi yoki xabar matni bo‘yicha filtrlash imkonini beradi
- POPFile — POP3/SMTP/NNTP proksi ko‘rinishida yaratilgan, turli platformalarda ishlovchi ochiq kodli spam filtri. Matnlarni tasniflash uchun Bayes teoremasidan foydalaniladi. Pochta serveriga ulanish uchun uning XMLRPC-interfeysi xizmat qiladi (jumladan, Eserv). POPFile haqida ruscha tavsif.