Kimyo fanida o‘rganiladigan moddalar (ingl. chemical substances (kimyoviy moddalar)) — moddalar, ular atomlardan tashkil topadi; atomlarni ajratib ko‘rsatish imkonsiz yoki fizik maʼnosini yo‘qotadigan moddalar (masalan, plazma yoki yulduz moddasi) esa kimyo fanining o‘rganish doirasiga kirmaydi.
Atomlardan tashkil topgan modda — kimyoning asosiy o‘rganish obyektidir. Kimyoda moddalarni individual moddalarga (oddiy va murakkab) ajratish qabul qilingan; ular atomlar, molekulalar, ionlar va radikallar shaklida tashkil topadi. Oddiy modda bitta kimyoviy element atomlaridan hosil bo‘ladi va bu elementning erkin holatda mavjud bo‘lish shaklidir (masalan, elementar oltingugurt, temir, ozon, olmos, azot va hokazo). Murakkab moddalar turli elementlardan tashkil topadi va ularning tarkibi doimiy (stexiometrik birikmalar yoki daltonidlar) yoxud maʼlum chegaralarda o‘zgaruvchan (nostexiometrik birikmalar yoki bertollidlar) bo‘lishi mumkin. Moddalar kimyoviy reaksiyalar davomida bir-biriga aylanadi, ammo bu yo‘l bilan bir element atomlaridan tashkil topgan oddiy moddani boshqa element atomlaridan tashkil topgan oddiy moddaga aylantirib bo‘lmaydi.

Nomlanishi
Har bir moddaning bir yoki bir nechta nomi IUPAC nomenklaturasi qoidalariga muvofiq belgilanadi. Muqobil nomlash tizimi ham mavjud bo‘lib, undan Kimyoviy referativ xizmat (CAS) foydalanadi.
Moddalarning tasnifi
Kimyoviy tasnif

Kimyoda moddalarning anʼanaviy empirik tasnifi ularni tarkibiy qismlarga ajratish imkoniyatiga asoslanadi va atom-molekulyar nazariya haqidagi tasavvurlardan foydalanmaydi.
2012-yil holatiga ko‘ra, 118 ta kimyoviy element maʼlum bo‘lib, ularning taxminan 80 tasi barqaror, yaʼni radioaktiv parchalanish natijasida boshqa elementlarga aylanmaydi. Elementlarning aksariyati metallar guruhiga kiradi. Temir, mis va oltin kabi elementlar o‘ziga xos yaltiroqlikka ega. Metallar odatda elektr toki va issiqlikni yaxshi o‘tkazadi, bolg‘alanuvchan va cho‘ziluvchan bo‘ladi. Uglerod, azot va kislorod kabi o‘nga yaqin element metallmaslar deb tasniflanadi. Metallmaslar yuqorida sanab o‘tilgan metall xossalariga ega emas; ular yuqori elektrmanfiylikka hamda manfiy ionlar hosil qilishga moyillikka ega. Kremniy kabi ayrim elementlar baʼzan metallarga, baʼzan esa metallmaslarga o‘xshaydi va yarimmetallar deb ataladi.
Individual moddalar va aralashmalar
Rossiya kimyo adabiyotlarida moddalarni individual (sof) moddalarga ( (oddiy va murakkab) hamda aralashmalarga ajratish qabul qilingan. Hozirga qadar individual moddaning standartlashtirilgan taʼrifi mavjud emas. Taʼriflardan biriga ko‘ra, faqat fizik usullar yordamida yanada sodda tarkibiy qismlarga ajratib bo‘lmaydigan modda individual modda deyiladi (bunda nazariy jihatdan mumkin bo‘lgan usulning amalda qo‘llanishi emas, balki bunday ajratishning prinsipial imkoniyati nazarda tutiladi). Ikkinchi taʼrif modda xossalarining doimiyligi uning tozaligiga bog‘liqligiga asoslanadi. Moddaning xossalarini aniqlash uchun u imkon qadar sof bo‘lishi kerak, chunki aralashmalar moddani tavsiflovchi fizik parametrlarning son qiymatlarini, xususan, fazaviy o‘tishlar haroratlarini o‘zgartiradi. Tarkibidagi aralashmalar miqdori erishish mumkin bo‘lgan eng past darajada (ideal holatda — nol) bo‘lgan modda individual modda deyiladi. Fizik kimyoda «individual modda» atamasi emas, balki uning IUPAC tavsiya etgan sinonimi — tarkibiy modda qo‘llanadi. Bu atama tizimdan ajratib olinib, undan tashqarida ham mavjud bo‘la oladigan har qanday moddani anglatadi (baʼzan «tarkibiy moddalar» va «mustaqil tarkibiy moddalar» — «komponentlar», — haqida emas, balki «komponentlar» va «mustaqil komponentlar» haqida so‘z yuritiladi). «Sof modda» va «individual modda» atamalarini qo‘llamaslik mazkur tushunchalarni moddaning tozalik darajasi, tarkibi va xossalarining doimiyligiga doir talablarga bog‘lashdan kelib chiqadigan subyektivlikni bartaraf etadi.
Individual moddalar anorganik va organik moddalarga bo‘linadi:
Adabiyotlar
- Volxin V. V. Umumiy kimyo. Kimyo asoslari. — Perm: Perm davlat texnika universiteti, 2002. — 512 b. — ISBN 5-88151-309-6.
- Gerasimov Ya. I., Dreving V. P., Yeryomin Ye. N. va boshq. Fizik kimyo kursi / Ya. I. Gerasimov umumiy tahriri ostida. — 2-nashr. — M.: Ximiya, 1970. — jild. I. — 592 b.
- Glinka N. L. Umumiy kimyo. Bakalavrlar uchun darslik / V. A. Popkov va A. V. Babkov tahriri ostida. — 19-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Yurayt, 2014. — 910 b. — (Bakalavr. Asosiy kurs). — ISBN 978-5-9916-3158-7.
- Yeryomin V. V., Kargov S. I., Uspenskaya I. A. va boshq. Fizik kimyo asoslari. Nazariya va masalalar. — M.: Ekzamen, 2005. — 481 b. — (Klassik universitet darsligi). — ISBN 5-472-00834-4.
- Kogan V. Ye., Litvinova T. Ye., Chirkst D. E., Shaxparonova T. S. Fizik kimyo / Ilmiy muharrir: prof. D. E. Chirkst. — Sankt-Peterburg: «Gorniy» milliy mineral-xomashyo universiteti, 2013. — 450 b.
- Mechkovskiy L. A., Bloxin A. V. Kimyoviy termodinamika. Maʼruzalar kursi. Ikki qismda. 1-qism. Fenomenologik termodinamika. Asosiy tushunchalar, fazaviy muvozanatlar. — Minsk: Belarus davlat universiteti, 2010. — 141 b.
- Putilov K. A. Termodinamika / Masʼul muharrir: M. X. Karapetyans. — M.: Nauka, 1971. — 376 b.
- Rudzitis G. Ye., Feldman F. G. Kimyo. Kechki (smenali) umumtaʼlim o‘rta maktabining 7—11-sinflari uchun o‘quv qo‘llanma. 2 qismda. I qism. — M.: Prosveshcheniye, 1985. — 192 b.
- Rudzitis G. Ye., Feldman F. G. Kimyo. Anorganik kimyo. 8-sinf. — 15-nashr. — M.: Prosveshcheniye, 2011. — 176 b. — ISBN 978-5-09-025532-5.
- Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. II jild. Termodinamika va molekulyar fizika. — 5-nashr, tuzatilgan. — M.: FIZMATLIT, 2005. — 544 b. — ISBN 5-9221-0601-5.
- Xodakov Yu. V. Umumiy va anorganik kimyo. O‘qituvchilar uchun kitob. — M.: RSFSR Pedagogika fanlari akademiyasi nashriyoti, 1954. — 524 b.
- Xodakov Yu. V., Epshteyn D. A., Gloriozov P. A. va boshq. O‘rta maktabda anorganik kimyoni o‘qitish. O‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. — M.: Prosveshcheniye, 1975. — 416 b. — (Maktabning metodik kutubxonasi).
- Kimyo: maʼlumotnoma nashri / V. Shreter, K.-X. Lautenshleger, X. Bibrak va boshq.; nemis tilidan tarjima. — M.: Ximiya, 1989.