Kimyoviy indikatorlar nima

Indikator naychalari
Universal indikator qog‘ozi

Indikator (lot. indicator — ko‘rsatuvchi) — tekshirilayotgan muhitda kimyoviy reaksiya sodir bo‘layotganini yoki unda o‘zgarishlar yuz berayotganini aniqlovchi birikma. Masalan, indikator muayyan modda yoki tarkibiy qism konsentratsiyasining o‘zgarishini eritmada titrlash vaqtida aniqlash imkonini beradi. Indikatorlar pH va boshqa ko‘rsatkichlarni tez aniqlashga yordam beradi. Indikator modda beradigan ma’lumotni ko‘rish (yoki insonning boshqa sezgi a’zolari) orqali ham, fizik o‘lchash usullari yordamida ham olish mumkin:9. Indikator moddalardan alohida holda ham, turli tashuvchilarga singdirilgan holda ham (reaktiv indikator qog‘ozlari, indikator naychalari) foydalanish mumkin.

Indikator — kimyoda yanada umumiy ma’noga ega bo‘lgan detektor.

Kashf etilish tarixi

Kislota-asos indikatorlari kislotalar bilan asoslar o‘rtasidagi reaksiyaning, shuningdek, H+ ionlari ishtirok etadigan boshqa reaksiyalarning yakunini aniqlash hamda suvli eritmalarning pH qiymatini kolorimetrik usulda belgilash uchun qo‘llanadi. Indikator rangining o‘zgarishiga uning molekulalari protonlarni biriktirganda yoki ajratganda bir xromofor guruhlarning boshqalari bilan almashinishi yoxud yangi xromofor guruhlar paydo bo‘lishi sabab bo‘ladi.

Eng qadimgi kislota-asos indikatori, ehtimol, lakmus bo‘lgan. Lakmus Qadimgi Misr va Qadimgi Rimda ham ma’lum edi. Lakmus (niderlandcha lakmoes so‘zidan) — ayrim lishaynik turlaridan olinadigan bo‘yoq modda. Tabiiy lakmus aslida murakkab aralashmadir. Uning asosiy tarkibiy qismlari: azolitmin (C9H10NO5) va eritrolitmin (C13H22O6). Qadimda lakmus binafsharang bo‘yoq sifatida ishlatilgan, biroq vaqt o‘tishi bilan uni tayyorlash retsepti unutilgan. 1640-yilda botaniklar to‘q binafsha gullarga ega xushbo‘y geliotrop (Heliotropium Turnesole) o‘simligini tavsiflab, undan bo‘yoq moddasini ajratib olishgan. Bu bo‘yoq, binafsha gullar sharbati bilan bir qatorda, kimyogarlar tomonidan indikator sifatida keng ishlatila boshlagan: u kislotali muhitda qizil, ishqoriy muhitda esa ko‘k rangga kirgan.

1667-yilda mashhur kimyogar va fizik Robert Boyl filtr qog‘ozini tropik lishaynik — lakmus qaynatmasiga, shuningdek, binafsha gul va bo‘tako‘z qaynatmalariga shimdirishni taklif etdi. Shu tariqa indikator (lakmus) qog‘ozidan foydalanishga asos soldi.

Indikatorlarning qo‘llanilishi

Indikatorlar suyuq yoki gazsimon muhitlarning tarkibini tez va yetarlicha aniq nazorat qilish, tarkibidagi o‘zgarishlarni yoki kimyoviy reaksiyaning borishini kuzatish imkonini beradi. Bir qator talablarga javob beradigan indikatorlar (yorug‘likni kuchli yutishi, rangning keskin o‘zgarishi, rang o‘zgarishining tor oralig‘i) titrlashning yakunini aniqlash uchun qo‘llaniladi.

Keng qo‘llaniladigan kislota-asos indikatorlarining suyultirilgan eritmalari rangini eritmaning kislotaliligiga qarab sezilarli darajada o‘zgartiradi. Rang o‘zgarishining sababi — indikator molekulalarining kislotali va ishqoriy muhitdagi tuzilishi o‘zgarishi natijasida eritmaning yutilish spektri o‘zgarishidir.

Gazsimon muhitlarning tarkibini aniqlash uchun indikator qog‘ozlari va indikator naychalaridan foydalaniladi.

Indikator molekulalarining tuzilishi va rangi

Trifenilmetanli indikator bo‘yoqlar

Trifenilmetanli bo‘yoqlarning tuzilishi

Trifenilmetanli bo‘yoqlar indikator sifatida keng qo‘llaniladi. O‘rinbosar guruhlar turiga qarab molekula tuzilishining o‘zgarishi turli rangdagi birikmalarni hosil qiladi; ularning aksariyati kimyoviy indikator vazifasini bajarishi mumkin.

Azobenzol hosilalari

Tuzilishi: azobenzol hosilalari

.

Indikator turlari

Keng tarqalgan kislota-asos indikatorlari

Indikator Rangi/kislotali shakli Rangi/ishqoriy shakli pH oraliqlari
Alizarin sariq sariq binafsha 10,1—12,1
Timolftalein rangsiz ko‘k 9,4—10,6
Fenolftalein rangsiz malinarang 8,2—10,0
Krezol qizil sariq to‘q qizil 7,0—8,8
Neytral qizil qizil jigarrang 6,8—8,0
Fenol qizil sariq qizil 6,8—8,0
Bromtimol ko‘k sariq ko‘k 6,0—7,6
Lakmus (azolitmin) qizil ko‘k 5,0—8,0
Metil qizil qizil sariq 4,4—6,2
Metil oranj qizil sariq 3,0—4,4
Bromfenol ko‘k qizil ko‘k 3,0—4,6
Tropeolin 00… - sariq 1,4—3,2

Metall indikatorlari

Oksidlanish-qaytarilish indikatorlari

Oksidlanish-qaytarilish indikatorlari eritmadagi oksidlovchi yoki qaytaruvchi moddalar mavjudligiga qarab rangini o‘zgartiradi. Difenilamin qaytarilgan shaklida rangsiz, oksidlangan shaklida esa binafsharang bo‘ladi. Metilen ko‘k (sinka) ham qaytarilgan shaklida rangsiz, oksidlangan shaklida esa ko‘k rangga ega bo‘ladi.

Ayrim yorqin rangli moddalar o‘zi ham indikator bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Masalan, temir(II)ni permanganatometrik usulda aniqlashda

10FeSO4 + 2KMnO4+ 8H2SO4 = 5Fe2(SO4)3 + 2MnSO4 + K2SO4 + 8H2O

Titrlash jarayonida qo‘shilgan permanganat eritmasi tekshirilayotgan eritmadagi barcha Fe2+ ionlari oksidlanib bo‘lguniga qadar rangsizlanadi. Ekvivalentlik nuqtasi permanganat anionlarining ortiqcha miqdori paydo bo‘lishi natijasida eritmaning pushti rangga kirishiga qarab aniqlanadi.

Xingidron ham oksidlanish-qaytarilish indikatori hisoblanadi. U xinon va gidroxinon aralashmasidan iborat.

Adsorbsion indikatorlar

Kraxmal

Termoindikatorlar

Termoindikator — muayyan haroratda tashqi ko‘rinishini (nurlanish yorqinligi, rangi yoki shaklini) o‘zgartiradigan modda. Termoindikator sifatida kobalt(II) xloridi eritmasiga shimdirilgan qog‘ozdan foydalanish mumkin. Qizdirilganda kristallogidrat tarkibidagi bog‘langan suvni yo‘qotadi va rangi ketma-ket pushti, qizil, binafsha hamda ko‘k tuslardan rangsiz holatga o‘tadi.

Namlikning kimyoviy indikatorlari

Adabiyotlar