| Oltoy tog‘lari | |
|---|---|
Oltoyning eng baland nuqtasi — Beluxa tog‘i va Oqkem vodiysi, dovondan ko‘rinish: Qora-Tyurek | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 741 569 km² |
| Uzunligi | 1847 km |
| Kengligi | 1282 km |
| Eng baland nuqtasi | |
| Eng baland cho‘qqisi | Beluxa |
| Eng baland nuqtasi | 4506 m |
| Joylashuvi | |
| 48°45′ sh. k. 89°36′ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakatlar | |

Oltoy tog‘lari, yoki Oltoy (mo‘g‘. Altayn nuruu, shimoliy oltoycha Tuulu Altay — Tog‘li Oltoy, oltoycha Altay tuular, uyg‘. ئالتاي تاغلىرى, qozoqcha Altay tauları / Altay tawları, tuva tilida Alday dagları, xitoycha soddalashtirilgan 阿尔泰山脉, pinyin Ā'ěrtài shānmài, Palladiy transkripsiyasida Aertay shanmay) — tog‘ tizimi bo‘lib, Osiyoda, Sibirning janubida va Markaziy Osiyoda joylashgan. U chuqur daryo vodiylari hamda tog‘ ichidagi va tog‘lar orasidagi keng botiqlar bilan ajralgan baland va o‘rtacha balandlikdagi tog‘ tizmalaridan iborat. U kenglik yo‘nalishida cho‘zilgan «Janubiy Sibir tog‘lari» tog‘li o‘lkasining bir qismidir. 81 dan 106° sharqiy uzunliklar va 42 dan 52° shimoliy kengliklar oralig‘ida joylashgan. Shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa 2000 km dan ortiq masofaga cho‘zilgan. Shimol va shimoli-g‘arbda G‘arbiy Sibir tekisligibilan chegaradosh; g‘arbda Qozog‘iston past tog‘ligi va Oltoy oralig‘idan Irtishdaryosi vodiysi o‘tadi; janubda Jung‘oriya tekisligi, janubi-sharqda Gobicho‘li, sharqda Katta ko‘llar vodiysi, shimoli-sharqda esa Janubiy Tuva tog‘lari va G‘arbiy Sayan bilan chegaradosh.
Tog‘ tizimi Rossiya (Oltoy o‘lkasi, Tuva Respublikasi va Oltoy Respublikasi), Mo‘g‘uliston (Bayan-O‘lgiy va Xovd aymoqlari), Xitoy (Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni) hamda Qozog‘iston (Sharqiy Qozog‘iston viloyati) chegarasida joylashgan. Oltoy tog‘lari Shimoliy Muz okeani havzasi bilan Markaziy Osiyoning tashqi oqimga ega bo‘lmagan hududlari o‘rtasidagi suvayirg‘ichdir. Eng baland nuqtasi — Beluxa tog‘i (4506 m).
Oltoy, Katun qo‘riqxonalari hamda Ukok birgalikda quyidagi obyektni tashkil etadi: Jahon merosi (YUNESKO) «Oltoyning oltin tog‘lari».
Etimologiyasi
Oltoy nomi qadimiy bo‘lib, uning kelib chiqishi haqida turli farazlar mavjud.
- Nemis filologi va geografi A. Gumboldt: «Oltoyxitoycha vamo‘g‘ulcha — „Oltin tog‘“ (Altaun oola) yoki Kin-shan».
- G. Ramstedtning fikricha, Oltoy nomi mo‘g‘ul tilidagi alt «oltin» so‘zi va olmoshlarga xos shakl yasovchi qo‘shimcha -tay, ya’ni Alttay — «oltinli», «oltin bor joy» ma’nosidagi so‘zdan kelib chiqqan. Bu farazni xitoyliklar ilgari Oltoyni Jinshan — «Oltin tog‘lar» deb atagani ham tasdiqlaydi. Bu nom, aftidan, kalka tarjima sifatida mo‘g‘ulcha nomdan olingan.
- Radlov esa bu nomning turkiy tillardagi al «baland» va tay «tog‘» so‘zlaridan kelib chiqqani haqidagi farazni ilgari surgan, ammo zamonaviy olimlar bu farazni rad etishadi.
Geologik tarixi
Geologlarning fikricha, tog‘lar kaledon davrida shakllangan, biroq mezozoy va kaynozoy eralarida qayta ko‘tarilgan.
Litosfera plitalari tektonikasihaqidagi zamonaviy qarashlarga ko‘ra, Oltoyning burmali tog‘ tizimi shakllanishi okean orollari va ko‘tarilmalarining (Kuray, Biya–Katun) qadimgi orollar yoyi tektonik bloklari (Uymen–Lebed, Tog‘li Shoriya, Teletskoye, Chulishman) bilan to‘qnashuvi natijasida boshlangan bo‘lishi mumkin. Kembriy davrida Tog‘li Oltoy bloklari rivojlangan orollar yoyi tizimini tashkil etgan. O‘rta kembriydan boshlab Tog‘li Oltoy bloki unga qo‘shni Salair, Kuznetsk Olatovi va G‘arbiy Sayan tuzilmalari bilan to‘qnashgan bo‘lishi mumkin; bu jarayon kuchli siljish deformatsiyalari bilan kechgan. Tog‘li Oltoyning sharqiy hududlarida bu deformatsiyalar cho‘kindi to‘planishi va vulkanizmning uzilishi, shuningdek, adakitli, subishqoriy granitoidli va sienitli intruziv magmatizmning mahalliy namoyon bo‘lishi bilan ifodalangan. O‘sha davrda janubi-g‘arbda hali dengiz mavjud edi.
Kaledon davrida (kechki kembriy — ordovik) Oltoy tog‘larini o‘z ichiga oluvchi tuzilma Sibirga qo‘shilgan. Biroq bu deformatsiya bosqichi mintaqa geologiyasida cho‘kindi to‘planishidagi tanaffus va vulkanizmning hamma joyda to‘xtashidan tashqari deyarli aks etmagan. Ordovik va ilk silur davrlarida hudud sayoz suv havzasi bilan qoplangan. Ehtimol, Tog‘li Oltoyning g‘arbida okean havzasi ochilgan. Gersin davrida (devon–perm) Tog‘li Oltoyning janubi va g‘arbidagi okean yopila boshlagan. Bu jarayon Tog‘li Oltoyda subduksiya zonalarining shakllanishi va hozirgi And faol materik chekkasiga o‘xshash kuchli vulkanizm bilan kechgan. Kechki devondan boshlab ko‘plab akkretsiya va kolliziya hodisalari ro‘y bergan: jumladan, Rudali Oltoyning orollar yoyi bloklari qo‘shilishi, Oltoy–Mo‘g‘uliston mikrokontinentining qiya to‘qnashuvi va Qozog‘iston tarkibiy terrani bilan qayta to‘qnashuv.
Mezozoy erasida Oltoy tog‘lari Quyosh, shamol va boshqa tabiiy kuchlar ta’sirida asta-sekin yemirilgan. Shunga qaramay, mintaqada yura davriga oid plita ichidagi magmatizm va u bilan bog‘liq konlar ma’lum. Millionlab yillar davomida qadimgi tog‘li o‘lka ayrim baland joylari bo‘lgan tekislikka aylangan. Kaynozoy erasida Oltoyda alp tog‘ hosil bo‘lish jarayonlariga xos tektonik harakatlar qayta faollashib, hozirgi relyefni shakllantirgan.
Hozirgi tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari
Oltoyda tog‘ hosil bo‘lishi hozir ham davom etmoqda. Bunga 2003-yildagi zilzila va undan keyingi yer silkinishlari dalildir. Natijada janubiy tizmalar yiliga o‘rtacha bir yarim–ikki santimetr ko‘tariladi. Shu bilan birga, Oltoyda faol vulqonlar mavjud emas (faqat turli davrlarga oid qadimiy vulqonlar bor).
Oltoydagi geologik hodisalarning asosiy sababi — Hindiston ning Yevrosiyo materigibilan to‘qnashuvidir. Janubi-sharqiy Oltoyda magnitudasi 7 va undan yuqori bo‘lgan uchta kuchli zilzila izlari topilgan. Ular taxminan 5500, 3400-3100 va 1300 yil avval sodir bo‘lgan.
Relyef


Oltoyda relyefning uch asosiy turi ajratiladi: qadimgi qoldiq peneplen yuzasi, alp tipidagi muzlikli baland tog‘ relyefi va o‘rtacha balandlikdagi tog‘ relyefi.
Qadimgi peneplen tekislangan yuzalari va regressiv eroziya ta’sirida o‘zgargan tik, pog‘onali yonbag‘irlari keng tarqalgan baland tog‘ massivlari ko‘rinishida bo‘ladi. Tekislangan yuzalar ustida qattiqroq jinslardan tashkil topgan ayrim cho‘qqilar va kichik tizmalar 200—400 m baland ko‘tarilib turadi.
Qoldiq qismlari bo‘lgan peneplen 2000 m dan yuqori balandliklarda qadimgi muzliklar ta’sirida o‘zgargan: ularni karlar (muzlik sirkalari)kesib o‘tgan, morena tepaliklari va ko‘l botiqlari ko‘p.
Qadimgi peneplenning tekislangan yuzalari Oltoy hududining taxminan 1/3 qismini egallaydi. Ular, asosan, tog‘li hududning janubiy va janubi-sharqiy qismlarida — yassi tog‘lik Ukok, Chulishman tog‘ligi, Ulagan platosijoylashgan. Ayrim peneplen qismlari o‘rtacha balandlikdagi tog‘larda (Korgon, Tigirek, Terekti tizmalari va boshqalar) hamda past tog‘larda ham uchraydi.
Alp tipidagi relyef Oltoyda qadimgi peneplen yuzasidan balandroqqa ko‘tarilib, Katun, Chuya, Kuray, Saylyugem, Chixachyov, Shapshal, Janubiy Oltoy, Sarimsoqtitizmalarining balandroq qismlarini egallaydi. Alp tipidagi relyef qadimgi peneplenyuzasiga qaraganda kamroq tarqalgan. Alp relyefiga ega tizmalar ularning eng baland ko‘tarilgan o‘q qismlari (4000-4500 m gacha) bo‘lib, eroziya va sovuq ta’siridagi nurash natijasida kuchli parchalangan. Bu yerning asosiy relyef shakllari — uchli cho‘qqilar va karlinglar, karlar, trog shaklidagi ko‘l botiqlariga ega vodiylar, morena tepaliklari va qator tepalar, qulashlardan hosil bo‘lgan uyumlar, sochilmalar hamda muzlash va soliflyuksiya natijasida hosil bo‘lgan shakllar. Oltoyning alp tipidagi baland tog‘ relyefiga xos umumiy qonuniyat shuki, tizmalarning markaziy qismlaridan chetlariga tomon uzoqlashgan sari suvayirg‘ichlar tekislanib, vodiylarning chuqurligi kamayadi.
O‘rtacha balandlikdagi tog‘ relyefi 800 dan 1800—2000 m gacha bo‘lgan balandliklarda tarqalgan va Oltoy hududining yarmidan ko‘prog‘ini egallaydi. Uning yuqori chegarasi qadimgi peneplenyuzasi bilan belgilanadi, ammo bu chegara keskin emas. Bu yerda daryo vodiylari ajratib turadigan pastroq tizma va tarmoq tog‘larning silliqlangan, yumaloq shakllari xos. Keng va zich gidrografik tarmoq o‘rtacha balandlikdagi tog‘larning eroziya tufayli kuchli parchalanishiga sabab bo‘lgan. Daryo vodiylarining chuqurligi 300—800 m ga yetadi. Bu relyef turi, asosan, Oltoyning shimoliy, shimoli-g‘arbiy va g‘arbiy qismlarida tarqalgan. 1000 dan 2000 m gacha balandliklarda tik yonbag‘irlari ustun bo‘lgan yirik qoyali qirlar va tor V shaklidagi yoki terrasali vodiylar xos (Katun, Biya). 500—1200 m oralig‘ida tizmalar yonbag‘irlarining yuqori qismlari nisbatan yotiq va tekislangan bo‘ladi. Vodiylar kengroq, qayirlar yaxshi rivojlangan, daryo o‘zanlari esa egri-bugri bo‘ladi.
Oltoyda tekislik relyefi ham mavjud. U tog‘li hududning chekka qismlarini qamrab olib, tog‘oldi tekisliklari bilan o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar orasida joylashgan. Mutlaq balandliklar 400–800 m oralig‘ida, ayrim cho‘qqilar esa 1000 m ga yetadi. Past tog‘lar relyefiga yassi yoki gumbazsimon suvayirg‘ichlar va qiya delyuvial yonbag‘irlar xos. Yirik vodiylar hamda Oltoyning shimoliy yon bag‘ri yaqinida past tog‘lar relyefi ayniqsa kuchli mayda qismlarga bo‘lingan. Ayrim joylarda u qoyali «bedlend» — mayda tepalikli yemirilgan yerlar ko‘rinishida bo‘ladi.
Oltoy relyefining o‘ziga xos xususiyati — turli balandliklarda joylashgan tog‘ ichidagi botiqlarning keng tarqalganligidir. Ular kenglik bo‘ylab cho‘zilgangraben vodiylarida joylashgan bo‘lib, tektonik cho‘kish hududlariga kiradi. Bular: Chuya, Kuray, Juluko‘l, Bertek, Samoxin, Uymon, Abay, Kan tog‘ ichidagi botiqlardir. Ularning ayrimlari ancha balandda joylashgani sababli qadimgi muzliklar ta’sirida bo‘lib, muzliklar botiqlar tubi relyefini shakllantirgan. Boshqalari esa pastroq (o‘rtacha balandlikdagi) sathlarda joylashgan va qadimgi ko‘l havzalarini o‘zida mujassam etgan to‘planish jarayonlarining kuchliroq ta’siriga uchragan.
Rossiya Oltoyi quyidagi qismlarga bo‘linadi: Janubiy (Janubi-g‘arbiy) Oltoy, Janubi-sharqiy Oltoy va Sharqiy Oltoy, Markaziy Oltoy, Shimoliy va Shimoli-sharqiy Oltoy, Shimoli-g‘arbiy Oltoy.
Tog‘ tizmalari
- Kalba
- Uba
- Ivanov
- Ulba
- Norim
- Kurchum
- Azutov[qozoqcha]
- Sarimsoqti
- Tigirek
- Ko‘ksu
- Xolzun
- Listvyaga
- Korgon
- Katun
- Bashchelak
- Anuy
- Cherga
- Sema
- Iolgo
- Sumulta
- Oltintog‘
- Tongosh
- Ayg‘uloq
- Terekti
- Shimoliy Chuya
- Janubiy Chuya
- Kuray
- Saylyugem
- Janubiy Oltoy
- Chixachyov
- Kolivan
- Shapshal
- Kuminsk
- Aj-Bogd
- Biya qiri
- Gurvan-Sayxan-Uul
- Ix-Bogdin-Nuru
- Beltirdu
- Tavan-Bogdo-Ula
- Korbu tog‘ massivi
- Delone tizmasi
- Majigan tizmasi
- Chuya Belkilari
Iqlimi
Kontinental iqlim Oltoyda tog‘oldi hududlarida yozning iliq va seryomg‘ir, qishning sovuq va kam qorli bo‘lishi, tog‘larda esa tez-tez harorat inversiyalari kuzatilishi va qalin qor qoplami hosil bo‘lishi bilan tavsiflanadi.
Alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar

Alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar qatoriga 5 ta obyekt kiradi. Ularning umumiy nomi — «Oltoyning oltin tog‘lari»:
- Oltoy qo‘riqxonasi,
- Quyidagi ko‘l atrofidagi muhofaza zonasi — Teletskoye ko‘li,
- Katun qo‘riqxonasi,
- Beluxa tabiat bog‘i,
- Sokinlik zonasi Ukok.
1998-yildan buyon Oltoyning oltin tog‘lari Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Bir nechta buyurtma qo‘riqxonalar tashkil etilgan. Tabiiy landshaftlar va alohida tabiat yodgorliklari Markako‘l qo‘riqxonasida ham muhofaza qilinadi.
O‘simlik va hayvonot dunyosi
Tarixchilarning ma’lumotlariga ko‘ra, XIX asrgacha Oltoy tog‘oldi hududlarida yo‘lbarslar ham yashagan.
Galereya
- Muzlik: Katta Oqtru, Oltoy Respublikasi
- Yassi tog‘lik: Ukok
- daryo: Katun, Oltoy Respublikasi
- Sharshara: Uchar
- daryo: Chuya, Oltoy Respublikasi
- daryo: Chemal
- ko‘l: Kindiktiko‘l
- tog‘: Beluxa — Oltoy tog‘lari hamda Sibirning eng baland nuqtasi
Adabiyotlar
- Oltoy / Bulanov S. A. // A — Anketalash. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2005. — B. 520. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, jild 1). — ISBN 5-85270-329-X.
- Oltoy // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Oltoy landshaft hududi kitobda: N. A. Gvozdetskiy, N. I. Mixaylov. SSSRning tabiiy geografiyasi. Moskva, 1978.
- Oltoy tog‘lari // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Gumboldt A. . — Berlin, 1837.
- Oltoyning oltin tog‘lari saytida: «Tabiiy merosni muhofaza qilish» jamg‘armasi
- Molchanova O. T. Tog‘li Oltoy toponimik lug‘ati. — Tog‘li Oltoy shahri: Oltoy kitob nashriyotining Tog‘li Oltoy bo‘limi, 1979. — 395 b. — 5000 nusxa
- Murzayev E. M. Xalq geografik atamalari lug‘ati. 1-nashr. — Moskva, «Misl», 1984.
- Murzayev E. M. Turkiy geografik nomlar. — Moskva, «Vostochnaya literatura», 1996.
- Rudoy A. N., Kiryanova M. R. Oltoyning yirik geologik yodgorliklarining ilmiy va rekreatsion ahamiyati: Oltoy muzlik bog‘ini tashkil etish masalasi // Rossiya geografiya jamiyati xabarlari, 2004. — 5-son. — 61-69-betlar. Arxivlangan sana: asl nusxa 22-may 2012-yil.
- PaleoKazakhstan.info: Oltoy