Kaliy nitrat haqida

Kaliy nitrati
Изображение химической структуры
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Sistematik
nomi
Kaliy nitrati
Qisqartmalari xalq orasida «KS» yoki «KN»
An’anaviy nomlari Kaliyli selitra, kaliy selitrasi, hind selitrasi
Kimyoviy formulasi KNO3
Ratsional formulasi KNO3
Fizik xossalari
Agregat holati Qattiq
Molyar massa 101,1032 g/mol
Zichligi 2,109 (16 °C)
Qattiqligi 2
Issiqlik xossalari
Harorat
 • erish 334 °C
 • qaynash parchalanish bilan °C
 • parchalanish 400 °C
Uchlamchi nuqta Mavjud emas
Molyar issiqlik sig‘imi 95,06 J/(mol·K)
Entalpiya
 • hosil bo‘lish -494,00 kJ/mol
 • erish 9,80 kJ/mol
 • sublimatsiya 181,00 kJ/mol
Kimyoviy xossalari
Eruvchanligi
 •  suvda 13,3 (0 °C)
36 (25 °C)
247 (100 °C)
Tasnifi
Ro‘yxatga olish CAS raqami 7757-79-1
PubChem
Ro‘yxatga olish EINECS raqami 231-818-8
SMILES
InChI
Kodeks Alimentarius E252
RTECS TT3700000
ChEBI 63043
BMT raqami 1486
ChemSpider
Xavfsizlik
LD50 3750 mg/kg
Zaharliligi Kam zaharli
Xavfning qisqacha tavsifi (H)
H272
Ehtiyot choralari (P)
P220
Ogohlantiruvchi so‘z Ehtiyot bo‘ling
GHS piktogrammalari Пиктограмма «Пламя над окружностью» системы СГС
NFPA 704
Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Kaliy nitrati (azot kislotasining kaliyli tuzi, kaliyli selitra, kaliy selitrasi, hind selitrasi va boshqalar, kimyoviy formulasi — KNO3) — anorganik kaliy tuzi bo‘lib, nitrat kislotadan hosil bo‘ladi.

Standart sharoitda kaliy nitrati — kristall tuzilishli rangsiz modda, uchuvchan emas, biroz gigroskopik va hidsiz. Kaliy nitrati suvda yaxshi eriydi. Tirik organizmlar uchun kam zaharli.

Fizik xossalari

Kaliy nitrati normal sharoitlarda rangsiz kristallardan (maydalangan holatda oq kukun) iborat bo‘lib, ion tuzilishga hamda rombik yoki geksagonal kristall panjaraga ega. Biroz gigroskopik, vaqt o‘tishi bilan ozgina qotib, bir-biriga yopishib qoladi. Hidsiz va uchuvchan emas.

Yaxshi eriydi suvda, o‘rtacha darajada glitserinda, suyuq ammiakda, gidrazinda, toza etanolda va efirda erimaydi (suv bilan suyultirilgan erituvchilarda yomon eriydi). Ayrim erituvchilardagi eruvchanlik jadvali, KNO3 ning 100 g H2O ga nisbatan, grammda:

Erituvchi
/
Harorat, °C
0 10 20 25 30 40 60 80 100
Suv 13,9 21,2 31,6 37,9 46,0 61,3 106,2 166,6 245,0
Suyuq ammiak 10,52 10,4
Gidrazin 14

Sekin kristallanganda juda uzun ignasimon kristallar hosil bo‘ladi. Kaliy nitratini tozalash qayta kristallash orqali oson amalga oshiriladi, bunda harorat oshishi bilan eruvchanlik keskin ortgani sababli yo‘qotishlar kam bo‘ladi.

Kimyoviy xossalari

  • 400—520 °C da parchalanib, kaliy nitriti KNO2 va kislorod O2 hosil qiladi (kislorod ajralishi kaliy nitratining yong‘in xavfini oshiradi):
𝟤𝖪𝖭𝖮𝟥⟶𝟤𝖪𝖭𝖮𝟤+𝖮𝟤↑
  • Kuchli oksidlovchihisoblanadi; yonuvchan moddalar va qaytaruvchilar bilan reaksiyaga kirishadi, maydalanganda esa faol, ko‘pincha portlash bilan reaksiyaga kirishadi. Kaliy nitratining ayrim organik moddalar bilan aralashmalari o‘z-o‘zidan alangalanishga moyil.
  • Ajralib chiqayotgan vodorod ta’sirida qaytariladi (reaksiyada xlorid kislota suyultirilgan holda ishlatiladi):
𝖹𝗇+𝟤𝖧𝖢𝗅⟶𝖹𝗇𝖢𝗅𝟤+𝖧𝟤𝟢,
𝖪𝖭𝖮𝟥+𝖧𝟤𝟢⟶𝖪𝖭𝖮𝟤+𝖧𝟤𝖮.

Olinishi

O‘rta asrlarda va Yangi davrda (o‘sha paytda qora porox keng qo‘llanilgan) kaliy nitrati olish uchun selitra tayyorlanadigan maxsus uyumlar ishlatilgan. Ular go‘ng (va boshqa chiriydigan moddalar), ohaktosh, qurilish chiqindilari hamda boshqa ohakli materiallardan iborat bo‘lib, orasiga somon yoki mayda shox-shabba qatlamlari joylashtirilgan va hosil bo‘layotgan gazlarni ushlab qolish uchun usti chim bilan yopilgan.

Go‘ng chiriganda ammiak hosil bo‘lgan. U somon qatlamlarida to‘planib, nitrifikatsiya jarayonidan o‘tgan va dastlab nitrit kislotaga, so‘ngra nitrat kislotaga aylangan. Nitrat kislota ohaktosh bilan reaksiyaga kirishganda Ca(NO3)2 hosil bo‘lgan. U suv bilan yuvib ajratib olingan. Yog‘och kuli (asosan potashdan iborat) qo‘shilganda CaCO3 cho‘kmaga tushgan va kaliy nitrati eritmasi olingan; ko‘pincha kul ohaktosh o‘rniga bevosita uyumga qo‘shilgan, bunda kaliyli selitra darhol hosil bo‘lgan.

𝖢𝖺(𝖭𝖮𝟥)𝟤+𝖪𝟤𝖢𝖮𝟥⟶𝟤 𝖪𝖭𝖮𝟥+𝖢𝖺𝖢𝖮𝟥↓

Kaliy nitrati olinishida potashning kalsiyli selitra (kalsiy nitrati) bilan reaksiyasi odamlar qadimdan qo‘llab kelgan usullardan biri bo‘lib, hozir ham keng tarqalgan. Biroq laboratoriyalarda potash o‘rniga hozir ko‘proq kaliy sulfati qo‘llanadi; reaksiya juda o‘xshash:

𝖢𝖺(𝖭𝖮𝟥)𝟤+𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦⟶𝟤 𝖪𝖭𝖮𝟥+𝖢𝖺𝖲𝖮𝟦↓.

Birinchi usul 1854-yilgacha qo‘llanilgan. O‘sha yili nemis kimyogari K. Nyolner osonroq topiladigan va arzonroq kaliy xloridi hamda natriy nitrati (Chili selitrasi shaklida mavjud) reaksiyasiga asoslangan kaliy nitrati ishlab chiqarish usulini ixtiro qilgan:

𝖪𝖢𝗅+𝖭𝖺𝖭𝖮𝟥⟶𝖪𝖭𝖮𝟥+𝖭𝖺𝖢𝗅

Kaliy nitratini olishning boshqa bir necha usuli ham mavjud. Ulardan biri ammoniy nitrati bilan kaliy xloridi reaksiyasiga asoslanadi. Bunda kaliy nitrati va ammoniy xloridi hosil bo‘ladi; oxirgisini ajratib olish oson:

𝖪𝖢𝗅+𝖭𝖧𝟦𝖭𝖮𝟥⟶𝖪𝖭𝖮𝟥+𝖭𝖧𝟦𝖢𝗅

— kalsiy nitratining kaliy karbonati yoki kaliy sulfati bilan reaksiyasidan keyin eng ko‘p qo‘llanadigan usul.

𝖪𝖮𝖧+𝖧𝖭𝖮𝟥⟶𝖪𝖭𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖮 — tegishli kislota va asos reaksiyasini ko‘rsatishga xizmat qiluvchi tajriba.
𝟤𝟣 𝖪+𝟤𝟨 𝖧𝖭𝖮𝟥⟶𝟤𝟣 𝖪𝖭𝖮𝟥+𝖭𝖮↑+𝖭𝟤𝖮↑+𝖭𝟤↑+𝟣𝟥 𝖧𝟤𝖮 — tegishli kislota va metall reaksiyasini namoyish etuvchi tajriba.
𝖪𝟤𝖮+𝟤 𝖧𝖭𝖮𝟥⟶𝟤 𝖪𝖭𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖮 — tegishli asosli oksid va kislota reaksiyasini namoyish etuvchi tajriba.

Shuningdek:

𝟤 𝖪𝖮𝖧+𝖭𝟤𝖮𝟧⟶𝟤 𝖪𝖭𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖮,
𝖭𝖧𝟦𝖭𝖮𝟥+𝖪𝖮𝖧⟶𝖭𝖧𝟥↑+𝖪𝖭𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖮,
𝖪𝟤𝖢𝖮𝟥+𝟤 𝖧𝖭𝖮𝟥⟶𝟤 𝖪𝖭𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖮+𝖢𝖮𝟤↑.
𝖭𝖧𝟥+𝟦𝖮𝟥+𝖪𝖮𝖧⟶𝖪𝖭𝖮𝟥+𝟤𝖧𝟤𝖮+𝟦𝖮𝟤↑.

Tabiiy manbalari va konlari

Tabiatda kaliy nitrati nitrokalit mineralining tarkibida uchraydi. Eng yirik konlaridan biri Ost-Indiyada joylashgan bo‘lib, shundan uning ikkinchi nomi — hind selitrasi kelib chiqqan. Tabiiy kaliy nitrati azotli moddalar parchalanishi va asta-sekin ajralayotgan ammiakning nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar tomonidan bog‘lanishi natijasida hosil bo‘ladi. Bu jarayonga namlik va issiqlik yordam beradi, shu bois eng yirik konlar issiq iqlimli mamlakatlarda joylashgan. Kaliy nitratining eng mashhur konlari Hindiston, Boliviya, Avstraliya, Chili, Janubiy Afrika Respublikasi, Rossiya, AQSH va Shri-Lankada joylashgan. U, shuningdek, Xitoy, Meksika va boshqa mamlakatlarda uchraydi

O‘simliklarda ham juda oz miqdorda kaliy nitrati uchraydi. U o‘simliklar tomonidan tuproqdagi kaliy sulfati va karbonatini o‘zlashtirish jarayonida oraliq mahsulot sifatida hosil bo‘ladi.

Qo‘llanilishi

Hozirgi kunda kaliy nitrati, avvalo, qimmatli o‘g‘it sifatida qo‘llanadi, chunki uning tarkibida ikkita element bor. Ular alohida birikmalar tarkibida bo‘lganda o‘simliklar tomonidan bir-birining o‘zlashtirilishini qisman cheklaydi.

U qora porox va boshqa ayrim yonuvchi aralashmalar (masalan, karamelli raketa yoqilg‘isi) tayyorlashda ishlatiladi. Bunday aralashmalar hozir deyarli faqat pirotexnika buyumlarini ishlab chiqarishda qo‘llanadi.

Shuningdek, kaliy nitrati elektrovakuum sanoatida va optik shisha ishlab chiqarishda texnik billur shishalarni rangsizlantirish, tiniqlashtirish hamda shisha buyumlar mustahkamligini oshirish uchun qo‘llanadi.

Suyuqlanmasi ba’zan kimyo laboratoriyalarida va kimyoga qiziquvchilar tomonidan metall kaliy olish uchun elektroliz usulida, xuddi kaliy gidroksidi kabi ishlatiladi.

U kuchli oksidlovchi sifatida metallurgiyada, xususan, nikel rudalarini qayta ishlashda qo‘llanadi.

Oziq-ovqat sanoatida kaliy nitrati E252 konservanti sifatida qo‘llanadi. Uning o‘zi sezilarli antibakterial ta’sir ko‘rsatmaydi, ammo qaytarilish natijasida hosil bo‘ladigan kaliy nitriti bunday ta’sirga ega. Kaliy nitrati konservant sifatida ayniqsa go‘sht mahsulotlarida keng ishlatiladi.

Kaliy selitrasi arzon va oson topilishi sababli maishiy dozimetrlarni tekshirishda xavfsiz nazorat manbai sifatida ishlatilishi mumkin. Buning sababi uning tarkibidagi tabiiy kaliy-40 izotopi bo‘lib, u selitraga oz miqdorda radioaktivlik beradi.

Adabiyotlar

Havolalar