| Kaliy nitrati | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
Kaliy nitrati |
| Qisqartmalari | xalq orasida «KS» yoki «KN» |
| An’anaviy nomlari | Kaliyli selitra, kaliy selitrasi, hind selitrasi |
| Kimyoviy formulasi | KNO3 |
| Ratsional formulasi | KNO3 |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | Qattiq |
| Molyar massa | 101,1032 g/mol |
| Zichligi | 2,109 (16 °C) |
| Qattiqligi | 2 |
| Issiqlik xossalari | |
| Harorat | |
| • erish | 334 °C |
| • qaynash | parchalanish bilan °C |
| • parchalanish | 400 °C |
| Uchlamchi nuqta | Mavjud emas |
| Molyar issiqlik sig‘imi | 95,06 J/(mol·K) |
| Entalpiya | |
| • hosil bo‘lish | -494,00 kJ/mol |
| • erish | 9,80 kJ/mol |
| • sublimatsiya | 181,00 kJ/mol |
| Kimyoviy xossalari | |
| Eruvchanligi | |
| • suvda |
13,3 (0 °C) 36 (25 °C) 247 (100 °C) |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 7757-79-1 |
| PubChem | 24434, 139063997 va 516903 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 231-818-8 |
| SMILES | |
| InChI | |
| Kodeks Alimentarius | E252 |
| RTECS | TT3700000 |
| ChEBI | 63043 |
| BMT raqami | 1486 |
| ChemSpider | 22843 |
| Xavfsizlik | |
| LD50 | 3750 mg/kg |
| Zaharliligi | Kam zaharli |
| Xavfning qisqacha tavsifi (H) |
H272 |
| Ehtiyot choralari (P) |
P220 |
| Ogohlantiruvchi so‘z | Ehtiyot bo‘ling |
| GHS piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Kaliy nitrati (azot kislotasining kaliyli tuzi, kaliyli selitra, kaliy selitrasi, hind selitrasi va boshqalar, kimyoviy formulasi — KNO3) — anorganik kaliy tuzi bo‘lib, nitrat kislotadan hosil bo‘ladi.
Standart sharoitda kaliy nitrati — kristall tuzilishli rangsiz modda, uchuvchan emas, biroz gigroskopik va hidsiz. Kaliy nitrati suvda yaxshi eriydi. Tirik organizmlar uchun kam zaharli.
Fizik xossalari
Kaliy nitrati normal sharoitlarda rangsiz kristallardan (maydalangan holatda oq kukun) iborat bo‘lib, ion tuzilishga hamda rombik yoki geksagonal kristall panjaraga ega. Biroz gigroskopik, vaqt o‘tishi bilan ozgina qotib, bir-biriga yopishib qoladi. Hidsiz va uchuvchan emas.
Yaxshi eriydi suvda, o‘rtacha darajada glitserinda, suyuq ammiakda, gidrazinda, toza etanolda va efirda erimaydi (suv bilan suyultirilgan erituvchilarda yomon eriydi). Ayrim erituvchilardagi eruvchanlik jadvali, KNO3 ning 100 g H2O ga nisbatan, grammda:
| Erituvchi / Harorat, °C | 0 | 10 | 20 | 25 | 30 | 40 | 60 | 80 | 100 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Suv | 13,9 | 21,2 | 31,6 | 37,9 | 46,0 | 61,3 | 106,2 | 166,6 | 245,0 |
| Suyuq ammiak | 10,52 | 10,4 | |||||||
| Gidrazin | 14 | ||||||||
Sekin kristallanganda juda uzun ignasimon kristallar hosil bo‘ladi. Kaliy nitratini tozalash qayta kristallash orqali oson amalga oshiriladi, bunda harorat oshishi bilan eruvchanlik keskin ortgani sababli yo‘qotishlar kam bo‘ladi.
Kimyoviy xossalari
- 400—520 °C da parchalanib, kaliy nitriti KNO2 va kislorod O2 hosil qiladi (kislorod ajralishi kaliy nitratining yong‘in xavfini oshiradi):
- Kuchli oksidlovchihisoblanadi; yonuvchan moddalar va qaytaruvchilar bilan reaksiyaga kirishadi, maydalanganda esa faol, ko‘pincha portlash bilan reaksiyaga kirishadi. Kaliy nitratining ayrim organik moddalar bilan aralashmalari o‘z-o‘zidan alangalanishga moyil.
- Ajralib chiqayotgan vodorod ta’sirida qaytariladi (reaksiyada xlorid kislota suyultirilgan holda ishlatiladi):
- Kaliy nitratining suyuqlanmasidan elektroliz orqali metall kaliy olish mumkin, biroq u suyuqlangan holda kuchli oksidlovchi bo‘lgani uchun bu maqsadda kaliy gidroksididan foydalanish afzalroq.
Olinishi
O‘rta asrlarda va Yangi davrda (o‘sha paytda qora porox keng qo‘llanilgan) kaliy nitrati olish uchun selitra tayyorlanadigan maxsus uyumlar ishlatilgan. Ular go‘ng (va boshqa chiriydigan moddalar), ohaktosh, qurilish chiqindilari hamda boshqa ohakli materiallardan iborat bo‘lib, orasiga somon yoki mayda shox-shabba qatlamlari joylashtirilgan va hosil bo‘layotgan gazlarni ushlab qolish uchun usti chim bilan yopilgan.
Go‘ng chiriganda ammiak hosil bo‘lgan. U somon qatlamlarida to‘planib, nitrifikatsiya jarayonidan o‘tgan va dastlab nitrit kislotaga, so‘ngra nitrat kislotaga aylangan. Nitrat kislota ohaktosh bilan reaksiyaga kirishganda Ca(NO3)2 hosil bo‘lgan. U suv bilan yuvib ajratib olingan. Yog‘och kuli (asosan potashdan iborat) qo‘shilganda CaCO3 cho‘kmaga tushgan va kaliy nitrati eritmasi olingan; ko‘pincha kul ohaktosh o‘rniga bevosita uyumga qo‘shilgan, bunda kaliyli selitra darhol hosil bo‘lgan.
Kaliy nitrati olinishida potashning kalsiyli selitra (kalsiy nitrati) bilan reaksiyasi odamlar qadimdan qo‘llab kelgan usullardan biri bo‘lib, hozir ham keng tarqalgan. Biroq laboratoriyalarda potash o‘rniga hozir ko‘proq kaliy sulfati qo‘llanadi; reaksiya juda o‘xshash:
Birinchi usul 1854-yilgacha qo‘llanilgan. O‘sha yili nemis kimyogari K. Nyolner osonroq topiladigan va arzonroq kaliy xloridi hamda natriy nitrati (Chili selitrasi shaklida mavjud) reaksiyasiga asoslangan kaliy nitrati ishlab chiqarish usulini ixtiro qilgan:
Kaliy nitratini olishning boshqa bir necha usuli ham mavjud. Ulardan biri ammoniy nitrati bilan kaliy xloridi reaksiyasiga asoslanadi. Bunda kaliy nitrati va ammoniy xloridi hosil bo‘ladi; oxirgisini ajratib olish oson:
— kalsiy nitratining kaliy karbonati yoki kaliy sulfati bilan reaksiyasidan keyin eng ko‘p qo‘llanadigan usul.
- — tegishli kislota va asos reaksiyasini ko‘rsatishga xizmat qiluvchi tajriba.
- — tegishli kislota va metall reaksiyasini namoyish etuvchi tajriba.
- — tegishli asosli oksid va kislota reaksiyasini namoyish etuvchi tajriba.
Shuningdek:
Tabiiy manbalari va konlari
Tabiatda kaliy nitrati nitrokalit mineralining tarkibida uchraydi. Eng yirik konlaridan biri Ost-Indiyada joylashgan bo‘lib, shundan uning ikkinchi nomi — hind selitrasi kelib chiqqan. Tabiiy kaliy nitrati azotli moddalar parchalanishi va asta-sekin ajralayotgan ammiakning nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar tomonidan bog‘lanishi natijasida hosil bo‘ladi. Bu jarayonga namlik va issiqlik yordam beradi, shu bois eng yirik konlar issiq iqlimli mamlakatlarda joylashgan. Kaliy nitratining eng mashhur konlari Hindiston, Boliviya, Avstraliya, Chili, Janubiy Afrika Respublikasi, Rossiya, AQSH va Shri-Lankada joylashgan. U, shuningdek, Xitoy, Meksika va boshqa mamlakatlarda uchraydi
O‘simliklarda ham juda oz miqdorda kaliy nitrati uchraydi. U o‘simliklar tomonidan tuproqdagi kaliy sulfati va karbonatini o‘zlashtirish jarayonida oraliq mahsulot sifatida hosil bo‘ladi.
Qo‘llanilishi
Hozirgi kunda kaliy nitrati, avvalo, qimmatli o‘g‘it sifatida qo‘llanadi, chunki uning tarkibida ikkita element bor. Ular alohida birikmalar tarkibida bo‘lganda o‘simliklar tomonidan bir-birining o‘zlashtirilishini qisman cheklaydi.
U qora porox va boshqa ayrim yonuvchi aralashmalar (masalan, karamelli raketa yoqilg‘isi) tayyorlashda ishlatiladi. Bunday aralashmalar hozir deyarli faqat pirotexnika buyumlarini ishlab chiqarishda qo‘llanadi.
Shuningdek, kaliy nitrati elektrovakuum sanoatida va optik shisha ishlab chiqarishda texnik billur shishalarni rangsizlantirish, tiniqlashtirish hamda shisha buyumlar mustahkamligini oshirish uchun qo‘llanadi.
Suyuqlanmasi ba’zan kimyo laboratoriyalarida va kimyoga qiziquvchilar tomonidan metall kaliy olish uchun elektroliz usulida, xuddi kaliy gidroksidi kabi ishlatiladi.
U kuchli oksidlovchi sifatida metallurgiyada, xususan, nikel rudalarini qayta ishlashda qo‘llanadi.
Oziq-ovqat sanoatida kaliy nitrati E252 konservanti sifatida qo‘llanadi. Uning o‘zi sezilarli antibakterial ta’sir ko‘rsatmaydi, ammo qaytarilish natijasida hosil bo‘ladigan kaliy nitriti bunday ta’sirga ega. Kaliy nitrati konservant sifatida ayniqsa go‘sht mahsulotlarida keng ishlatiladi.
Kaliy selitrasi arzon va oson topilishi sababli maishiy dozimetrlarni tekshirishda xavfsiz nazorat manbai sifatida ishlatilishi mumkin. Buning sababi uning tarkibidagi tabiiy kaliy-40 izotopi bo‘lib, u selitraga oz miqdorda radioaktivlik beradi.
Adabiyotlar
- Kaliy nitrati / G. V. Zimina // Islandiya — Kanselyarizmlar [Elektron manba]. — 2008. — B. 525. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 12). — ISBN 978-5-85270-343-9.
- Selitralar / S. A. Pogodin // Saflor — Soan. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1976. — B. 204. — (Katta Sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 23).
- Kaliyli selitra // Italiya — Kvarkush. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1973. — B. 204. — (Katta Sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 11).
- Andreyev P. P. Selitra // Rus tovarlari lug‘ati. — Sankt-Peterburg, 1889. — B. 167.
- Vukolov S. P., Mendeleyev D. I. Selitra (kimyoviy-texnik) // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1900. — J. XXIX. — B. 357—362.
- Karavayko D. V., Skoriy S. A., Priymak V. V.[ukrain tilida]. Poltava hududida selitra ishlab chiqarish (Belsk manzilgohidagi so‘nggi arxeologik qazishmalar asosida). — Poltava: Poltavskiy literator, 2008. — 76 b. — [Arxivlangan 18 sentabr 2023 yil.]
- Laksman G. Selitra haqida mulohaza // Erkin iqtisodiy jamiyat asarlari ning Rossiyada dehqonchilik va uy xo‘jaligini rivojlantirishga ko‘maklashishga bag‘ishlangan yangi davomi. — III qism (LII). — Sankt-Peterburg, 1798. — B. 251—268.
- Pechkovskiy V. V., Pinayev G. F.[belarus tilida]. Kaliy nitrati // Kaliyli o‘g‘itlar texnologiyasi. — Minsk: Oliy maktab[belarus tilida], 1968. — B. 225—245.
- Xodnev A. Nitrat kislota tuzlari // Texnik kimyo kursi. Anorganik qism. — Sankt-Peterburg, 1855. — B. 488—509. — (Xo‘jalik va texnik qo‘llanmalar, nashr etuvchi: Imperatorlik Erkin iqtisodiy jamiyati).
- Sherstyuk V. XVI—XVII asrlarda Sharqiy Yevropada selitra ishlab chiqarishning xomashyo bazasi (ukrain tilida) // Ukrainadagi kazaklar davri yodgorliklari bo‘yicha yangi tadqiqotlar. — Kiyev, 2012. — 21-son. — 1-qism. — 47—53-betlar. Arxivlangan 15 fevral 2019 yil.
