Gomoyotermiya (qadimgi yunoncha ὅμοιος — o‘xshash, bir xil va θέρμη — issiqlik; shuningdek, endotermlik, issiqqonlilik) — tirik organizmning atrof-muhit haroratidan qat’i nazar, tana haroratini doimiy saqlay olish xususiyati.

Hozirgi kunda yashayotgan tirik mavjudotlar orasida gomoyotermlarga sutemizuvchilar (bundan faqat yalang‘och yer kovlovchi kalamushlar mustasno) va qushlar kiradi. Bundan tashqari, 15-may, 2015-yilda ilk bor to‘liq issiqqonli baliq AQSh Milliy okean va atmosfera tadqiqotlari boshqarmasi olimlari tomonidan kashf etildi. Ehtimol, qush bo‘lmagan ayrim teropodlar (qushlar ulardan kelib chiqqan) ham issiqqonli bo‘lgan. Shuningdek, pterozavrlar va dinozavrlarning issiqqonli hayvonlar qatoriga kirgan-kirmagani ham bahsli masaladir. Biroq so‘nggi paytlarda tadqiqotchilar ularning issiqqonli bo‘lganiga tobora ko‘proq moyil bo‘lmoqda. Endilikda bahs qaysi turlar issiqqonli bo‘lgan-u, qaysilari bo‘lmagani haqida ketmoqda. Dinozavrlar endotermiyaning aynan qaysi turiga ega bo‘lganiga ham hozircha to‘liq aniqlik kiritilmagan. Shunga qaramay, mavjud ma’lumotlar yirik dinozavrlarda kamida inersion gomoyotermiya mavjud bo‘lgan, degan xulosaga kelish imkonini beradi.

Hozirgi paytda ko‘pchilik tadqiqotchilar dinozavrlar metabolik rejimiga ko‘ra «issiqqonli» va «sovuqqonli» hayvonlar orasidagi oddiy oraliq holatni egallamagan, balki ularning har ikkisidan tubdan farq qilgan, deb hisoblaydi. Hozirgi yirik sudralib yuruvchilar ustidagi kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, agar hayvonning keltirilgan tana o‘lchami 1 m dan katta bo‘lsa (deyarli barcha dinozavrlar shunday bo‘lgan), sutkalik harorat o‘zgarishi kam bo‘lgan barqaror va iliq (subtropik) iqlimda u tana haroratini 30 °C dan yuqori darajada doimiy saqlay oladi: suvning issiqlik sig‘imi (tananing 85 % ini suv tashkil etadi) shunchalik kattaki, organizm bir kechada sovib ulgurmaydi. Eng muhimi, bunday yuqori tana harorati organizmning o‘z metabolizmi ishtirokisiz, faqat tashqaridan keladigan issiqlik hisobiga ta’minlanadi (sutemizuvchilar esa buning uchun iste’mol qiladigan oziq-ovqatining 90 % ini sarflashga majbur). Demak, aksariyat dinozavrlarga xos o‘lchamdagi hayvon metabolizm darajasini sudralib yuruvchilarnikiga xos holatda saqlagan holda, tana haroratini sutemizuvchilar kabi nazorat qila oladi. Bu hodisani J. Hotton (1980) «inersion gomoyotermiya» deb atagan. Aftidan, aynan inersion gomoyotermiya (ikki oyoqda yurish bilan birga) dinozavrlarni mezozoy tabiatining hukmdorlariga aylantirgan.

— Kirill Yeskov, «Yer va undagi hayot tarixi: Xaosdan insongacha». (11-bob)

Yangi tadqiqotda kanadalik va braziliyalik olimlar ushbu evolyutsion jumboqning yechimini topgan bo‘lishi mumkin. Brok universitetidan Glenn Tattersall (Glenn Tattersall) boshchiligidagi guruh Argentina oq-qora tegusi (Salvator merianae) mavsumiy issiqqonlilikka ega ekanini aniqladi. Uzunligi 150 santimetrgacha yetadigan bu kaltakesak Janubiy Amerikaning katta qismida yashaydi va biologlarga yaxshi tanish. Yilning aksar qismida tegu, boshqa ko‘plab sudralib yuruvchilar kabi, kunduzi quyoshda isinadi, tunda esa iniga yashirinib, soviydi. Biroq olimlar datchiklar va termokameralar yordamida ko‘payish mavsumida, sentabrdan dekabrgacha, ertalabki soatlarda bu hayvonning nafas olish chastotasi va yurak urish ritmi tezlashishini, tana harorati esa ko‘tarilib, inidagi haroratdan hatto o‘n daraja Selsiyga yuqori bo‘lishini aniqladilar. Olimlarning fikricha, Janubiy Amerika kaltakesaklari sovuqqonli va issiqqonli hayvonlar orasidagi oraliq bo‘g‘indir. Ko‘payish davrida tana haroratining oshishi juft izlash paytidagi faollikni kuchaytiradi, tuxumlarning rivojlanishini tezlashtiradi va naslga yaxshiroq g‘amxo‘rlik qilishga imkon beradi. Bundan tashqari, masalan, terili dengiz toshbaqasi mushaklar faoliyati, issiqlikni saqlovchi yog‘ qatlami va yirik tana o‘lchami tufayli tana haroratini atrofdagi suv haroratidan yuqori saqlaydi. Yirik varanlar ham ov paytida yoki faol harakatlanganda qiziydi. Pitonlar va bo‘g‘ma ilonlar kabi yirik ilonlar esa halqa bo‘lib o‘ralib, mushaklarini qisqartirish orqali tana haroratini ko‘tara oladi; bu usul qo‘yilgan tuxumlarni isitish va bosib yotish uchun qo‘llanadi.

Gomoyotermiyaning haqiqiy va inersion turlari farqlanadi.

• Haqiqiy gomoyotermiya organizm iste’mol qilgan oziq-ovqatdan mustaqil energiya ishlab chiqarish hisobiga tana haroratini doimiy saqlash uchun yetarli metabolizm darajasiga ega bo‘lganda yuzaga keladi. Hozirgi qushlar va sutemizuvchilar haqiqiy gomoyoterm organizmlar hisoblanadi. Ular yetarli energiya hosil qilish imkoniyatidan tashqari, issiqlikni saqlab qolish (patlar, jun, teriosti yog‘ qatlami) hamda atrof-muhit harorati yuqori bo‘lganda qizib ketishdan himoyalanish (terlash) mexanizmlariga ham ega. Bu mexanizmning kamchiligi shundaki, tana haroratini doimiy saqlash uchun ko‘p energiya talab qilinadi, shu sababli oziq-ovqatga ehtiyoj boshqa har qanday holatdagidan yuqori bo‘ladi.
• Inersion gomoyotermiya — tana haroratini yirik tana o‘lchami va katta massa, shuningdek, o‘ziga xos xatti-harakatlar (masalan, quyoshda isinib olish yoki suvda sovish) hisobiga doimiy saqlashdir. Inersion endotermiya mexanizmining samaradorligi, avvalo, issiqlik sig‘imi (soddalashtirib aytganda, massa) bilan tana yuzasi orqali o‘tadigan o‘rtacha issiqlik oqimi (soddalashtirib aytganda, tana yuzasining maydoni) nisbatiga bog‘liq. Shu sababli bu mexanizm faqat yirik turlarda yaqqol kuzatilishi mumkin. Inersion gomoyoterm organizm issiq paytlarda sekin qiziydi, sovuq paytlarda esa sekin soviydi, ya’ni katta issiqlik sig‘imi tufayli tana haroratining o‘zgarishlari yumshaydi. Inersion gomoyotermiyaning kamchiligi shundaki, u faqat muayyan iqlimda — atrof-muhitning o‘rtacha harorati organizm uchun maqbul tana haroratiga mos kelganda va uzoq davom etadigan kuchli sovuq yoki issiq davrlar bo‘lmaganda — yuzaga kelishi mumkin. Uning afzalliklari orasida faollik darajasi ancha yuqori bo‘lsa ham oziq-ovqatga ehtiyojning kamligini alohida ta’kidlash lozim. Inersion gomoyotermiyaga xos misol — timsoh. Timsoh terisi to‘rtburchak shakldagi muguz qalqonchalar bilan qoplangan bo‘lib, ular orqa va qorin tomonida muntazam qatorlar hosil qiladi. Qalqonchalar ostida, asosan, orqa tomonda va kamroq hollarda qorin qismida osteodermalar rivojlanib, sovut hosil qiladi. Osteodermalar kunduzi quyosh nuri bilan keladigan issiqlikni to‘playdi. Shu tufayli yirik timsohning tana harorati sutka davomida atigi bir-ikki daraja doirasida o‘zgarishi mumkin. Timsohlardan tashqari, inersion gomoyotermiyaga yaqin holat eng yirik quruqlik va dengiz toshbaqalarida, shuningdek, Komodo varanlari, yirik pitonlar va bo‘g‘ma ilonlarda ham kuzatilishi mumkin.

• Dzerjinskiy F. Ya. Umurtqali hayvonlarning qiyosiy anatomiyasi — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M.: Aspekt Press, 2005. B. 44—45, 60.
• Yeskov K. Yu. Yer va undagi hayot tarixi: Xaosdan insongacha. — M.: NTS ENAS, 2004. B. 312. ISBN 5-93196-477-0. URL
• Noorganik kimyo kursining dolzarb masalalari. — M.: Prosveshcheniye, 1991. B. 224. ISBN 5-09-002630-0