Dorivor o‘simliklar (lot. plantae medicinalis) — yovvoyi holda o‘sadigan va madaniy ravishda yetishtiriladigan o‘simliklar, inson va hayvonlar kasalliklarining oldini olish va davolash uchun qo‘llanadi. Dorivor o‘simliklar bilan davolash tizimi — fitoterapiya.

O‘simliklardan davolash maqsadida foydalanish imkoniyati ularni qo‘llaydigan tibbiyot turiga (rasmiy yoki xalq tabobati) bog‘liq. Masalan, Rossiya sog‘liqni saqlash tizimida faqat Dori vositalari davlat reyestriga kiritilgan dorivor o‘simliklardan foydalanish mumkin.

2010-yil boshida Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (IUCN) ma’lumotlariga ko‘ra, taxminan 320 ming turdagi o‘simlik tavsiflangan; ulardan faqat kichik qismi — 21 ming turi tibbiyotda qo‘llanadi.

Insoniyat taraqqiyotining dastlabki bosqichlaridayoq o‘simliklar odamlar uchun nafaqat oziq-ovqat manbai bo‘lgan, balki kasalliklardan xalos bo‘lishga ham yordam bergan. Bizgacha yetib kelgan eng qadimgi^{[manba 4129 kundan beri ko‘rsatilmagan]} tibbiy risola — bu loy lavha, u Shumer sivilizatsiyasiga mansub shahar qazishmalari paytida topilgan (miloddan avvalgi III ming yillik). Lavhadagi 145 satrda shumer tilida 15 ta retsept keltirilgan. Ulardan ma’lum bo‘lishicha, qadimgi Shumer tabiblari asosan xantal, oqqarag‘ay, qarag‘ay, tog‘jambil, tol, shuningdek, olxo‘ri, nok, anjir kabi o‘simliklarning mevalaridan va boshqa vositalardan foydalangan.

Yozma manbalar dorivor o‘simliklardan Ossuriyada, Misrda, Hindistonda, Xitoyda miloddan avvalgi taxminan 3000-yildayoq foydalanilganini, milodiy eraning boshlarida esa Eronda, Yunonistonda va Rimda; o‘rta asrlarda esa arab mamlakatlarida, O‘rta Osiyoda, Ozarbayjonda, Gruziyada, Armanistonda va Yevropa mamlakatlarida ham qo‘llanganini ko‘rsatadi.

Qadimgi shumerlarning madaniyati va bilimlarini bobilliklar meros qilib olgan. Ular davolash maqsadida qizilmiya ildizi, bangidevona, mingdevona, zig‘ir urug‘i va boshqalardan foydalangan. Bobilliklar quyosh nuri ayrim o‘simliklarning shifobaxsh xususiyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishini payqab, ularni soyada quritgan, ba’zi giyohlarni esa hatto kechasi yig‘gan. Dorivor o‘simliklar Xitoyda, Hindistonda, Tibetda ham keng qo‘llangan. Miloddan avvalgi 3216-yildayoq Xitoy imperatori Shennun tibbiyotga oid «Ben-sao» («Giyohnoma») asarini yozgan bo‘lib, uning katta qismi o‘simliklardan tayyorlanadigan vositalar tavsifiga bag‘ishlangan. An’anaviy Xitoy tabobati 1500 dan ortiq o‘simlikdan foydalangan; eng ko‘p ishlatiladiganlari quyidagilar: astragal, jenshen, zanjabil, qizil mevali deren, dolchin, Xitoy limonnigi, piyoz, po‘stlog‘i olinadigan mandarin, navro‘zgul, qizilmiya, sarsabil, sarimsoq, qalpoqgul.

Qadimgi hind tabobati, «Ayurveda» (miloddan avvalgi I asr) asarida bayon etilgan bo‘lib, hozir ham qo‘llanadigan qariyb 800 turdagi o‘simlikdan foydalangan. Milodiy III asrdan boshlab Hindistonda dorivor o‘simliklarni yetishtirish yo‘lga qo‘yilgan.

Tibet tabobati hind tabobati asosida shakllangan. Tibet tabobatiga oid «Chjud-shi» risolasida dorivor o‘simliklardan foydalanishga bag‘ishlangan katta bo‘lim mavjud. Tibet tabobati uzoq vaqt mistika bilan o‘ralgan bo‘lgan, biroq 1898-yilda shifokor Pyotr Badmayev «Chjud-shi»ni rus tiliga tarjima qilgan, Sankt-Peterburgda Tibet tabobati kabinetini tashkil etib, Mo‘g‘ulistondan keltirilgan sharqona giyohlar yordamida Peterburg aholisini muvaffaqiyatli davolagan. Tibet tabobatida qariyb 400 turdagi dorivor o‘simlik qo‘llanadi.

Tabib Abu Ali ibn Sinoning «Tib qonunlari» asarida taxminan 900 turdagi o‘simlikning tavsifi va ulardan foydalanish usullari berilgan.

Shifokorlar va dorishunoslardan iborat maxsus tabaqa paydo bo‘lishi bilan dorivor o‘simliklar haqidagi bilimlar tizimlashtirildi. Dorivor o‘simliklar va ularning xomashyosiga qo‘yiladigan talablar ham keyinchalik maxsus hujjatlarda qayd etila boshlandi. Bunday hujjatlar — farmakopeyalar.

Birinchi ruscha «Dorivor giyohlarni o‘rganish qo‘llanmasi»ni Andrey Bolotov 1781-yilda tuzgan.

Hozirgi vaqtda tibbiyot va farmatsevtika institutlarining o‘quv dasturiga kiritilgan fanlardan biri — farmakognoziya.

Xalq tabobatida rasmiy ravishda tan olinmagan dorivor o‘simliklardan ham foydalaniladi. Ularning doirasi aniq chegaralanmagan, qaysi o‘simliklarni dorivor deb hisoblash mezonlarini esa har bir muallif o‘zi belgilaydi.

Odatda dorivor o‘simliklar quyidagi toifalarga ajratiladi:

• Rasmiy dorivor o‘simliklar — xomashyosidan mamlakatda dori vositalari ishlab chiqarishga ruxsat etilgan o‘simliklar. Ushbu dorivor o‘simlik xomashyosi turlarining ro‘yxati quyidagi hujjatda berilgan: Rossiya Federatsiyasining Dori vositalari davlat reyestri.
• Farmakopeyaga kiritilgan dorivor o‘simliklar — dorivor o‘simlik xomashyosining sifatiga qo‘yiladigan talablar Davlat farmakopeyasi yoki xalqaro farmakopeyalarning tegishli maqolalarida bayon etilgan rasmiy dorivor o‘simliklardir. Dorivor o‘simliklar hamda ularning xomashyosini farmatsevtika fanining quyidagi yo‘nalishi o‘rganadi: farmakognoziya.
• Xalq tabobatida qo‘llanadigan dorivor o‘simliklar — eng keng toifa. Bu guruhdagi o‘simliklarning aksariyati yetarlicha tavsiflanmagan, ulardan foydalanish samaradorligi haqidagi ma’lumotlar zamonaviy farmakologiya usullari bilan zarur darajada tekshirilmagan. Shunga qaramay, tibbiy yordamdan foydalanish imkoni bo‘lmagan yoki u juda qimmat turadigan mamlakatlarda bu guruhdagi ko‘plab o‘simliklar faol qo‘llanadi.

Dorivor giyohlarda shifobaxsh xususiyatga ega kamida bitta modda mavjud. Bunday modda yoki moddalar ko‘pincha o‘simlik to‘qimalari va qismlarida notekis taqsimlanadi. Shuning uchun dorivor giyohlarni yig‘ishda foydali moddalar qayerda to‘planishini va o‘simlik rivojlanishining qaysi davrida ularning konsentratsiyasi eng yuqori bo‘lishini bilish kerak.

Dorivor o‘simlik xomashyosidan foydalanishning asosiy usuli — ichki va tashqi qo‘llash uchun dori vositalari ishlab chiqarish.

Ichish uchun suvli ajratmalar — damlama, qaynatma, shuningdek, dorivor o‘simlik xomashyosi yoki yig‘malaridan tayyorlangan suv-spirtli va moyli ajratmalar (tindirma, ekstraktlar) qo‘llanadi. Rasmiy dorivor o‘simliklarning yangi, shirali qismlaridan sharbat olinadi. Tibbiyotda quritilgan dorivor o‘simlik xomashyosidan tayyorlangan kukun kamroq qo‘llanadi.

Tashqi qo‘llash usullari: giyohli vanna, o‘rash, ho‘l bog‘lama, kompress.

Rasmiy dorivor o‘simliklardan turli morfologik guruhlarga mansub dorivor xomashyolar olinadi: yer ustki qismi (o‘t), gullar, barglar, ildizpoyalar, ildizlar, mevalar, urug‘lar, po‘stloq, kurtaklar va boshqalar.

Rossiya Federatsiyasi O‘rmon kodeksining 34-moddasi yovvoyi holda o‘sadigan dorivor o‘simliklarni o‘rmonning oziq-ovqat resurslari qatoriga kiritadi.

Dorivor o‘simliklardan tibbiyotda foydalanishda ularning tarkibiga doir muammo mavjud. Yovvoyi o‘simliklar tasodifiy hududlardan yig‘ilganda, ular tarkibida, masalan, yaqin atrofdagi chiqindixonadan o‘tgan og‘ir metallar kabi xavfli moddalar bo‘lishi mumkin. Farmakologik maqsadlarda dorivor o‘simliklar tuproq tarkibi nazorat qilinadigan maxsus maydonlarda sanoat usulida yetishtiriladi.

• Dorivor o‘simliklar : [arxivlangan 17-oktabr, 2022-yil] // Las-Tunas — Lomonos [Elektron manba]. — 2010. — B. 193—196. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 17). — ISBN 978-5-85270-350-7.
• Dorivor o‘simliklar // Kuna — Lomami. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1973. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 14).
• Dorivor o‘simliklar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86  jild (82  jild va 4  qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Dorivor o‘simliklar // Katta tibbiyot ensiklopediyasi. 12-jild. — 3-nashr. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1980.
• Varlix V. K. Rossiyaning dorivor o‘simliklari. — qayta ko‘rib chiqilgan va to‘ldirilgan 2-nashr. — Sankt-Peterburg: nashriyot — A. F. Devriyen, 1912. — 529  bet.
• Kovalyova N. G. O‘simliklar bilan davolash : Fitoterapiyaga oid ocherklar. — M. : Meditsina, 1972. — 352  bet.
• Goncharova T. A. Dorivor o‘simliklar ensiklopediyasi (2 jildda). — M.: Dom MSP, 1997.
• Zemlinskiy S. E. SSSR dorivor o‘simliklari / Muharrir F. Satsiperov. — 2-nashr. — M. : Medgiz, 1951. — 502  bet.
• Dorivor o‘simliklar // Biologiya / [maqola mualliflari: G. A. Belyakova va boshq.] ; bosh muharrir A. P. Gorkin. — M. : Rosmen, 2006. — 560  bet. : portretlar, rangli illyustratsiyalar. — (Zamonaviy tasvirli ensiklopediya). — ISBN 5-353-02413-3.
• Obuxov A. N. Dorivor o‘simliklar, xomashyo va preparatlar. — Krasnodar: Kitob nashriyoti, 1962. — 298  bet.
• Chikov P. S. SSSR dorivor o‘simliklarining tarqalish hududlari va resurslari atlasi. — M.: Kartografiya, 1983. — 340  bet.

• Aleksey Vodovozov. Giyohlar: doridan zahargacha : ommaviy ma’ruza — video manbasi: YouTube