Inson ekologiyasi (antropoekologiya) — fanlararo ilmiy yo‘nalish bo‘lib, ijtimoiy ekologiyaning bir qismi hisoblanadi. V. P. Kaznacheyevga ko‘ra, u «insonlarning atrof-muhit bilan o‘zaro ta’siri qonuniyatlarini, aholi rivojlanishi masalalarini, insonlar salomatligini saqlash va mustahkamlashni, shuningdek, insonning jismoniy hamda ruhiy imkoniyatlarini takomillashtirishni o‘rganishga qaratilgan kompleks fan» sifatida qaraladi. 

Inson ekologiyasining asosiy vazifalari 1983-yilda Arxangelsk shahrida o‘tkazilgan birinchi Butunittifoq yig‘ilishida hamda 1984-yilda Suzdal shahrida ushbu muammoga bag‘ishlangan birinchi Butunittifoq maktab-seminarida belgilangan. Xususan, ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• Insonlar salomatligi holatini o‘rganish.
• Tabiiy-tarixiy va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish nuqtayi nazaridan salomatlik dinamikasini tadqiq etish.
• Kelajak avlodlarning salomatlik holatini prognoz qilish.
• Atrof-muhitning ayrim omillari va ularning tarkibiy qismlari inson populyatsiyalarining (shahar, qishloq va boshqa aholining) salomatligi hamda hayot faoliyatiga ta’sirini o‘rganish.
• Inson populyatsiyalarining salomatligi va ijtimoiy-mehnat salohiyatini saqlash hamda tiklash jarayonlarini tadqiq etish.
• Inson ekologiyasining global va mintaqaviy muammolarini tahlil qilish.
• Inson ekologiyasining yangi usullarini (kosmik, biokimyoviy va boshqa usullarni) ishlab chiqish.
• Aholining salomatlik darajasi va ijtimoiy-mehnat salohiyatini oshirish yo‘llarini ishlab chiqish.

Hozirgi bosqichda yuqoridagi vazifalarga quyidagi aniqroq vazifalar ham qo‘shiladi:

• Antropoekologik monitoringni — turli atrof-muhit omillari ta’sirida insonlarning hayot faoliyati jarayonlari qanday o‘zgarishini kuzatish, shuningdek, aholi salomatligiga ta’sir ko‘rsatadigan va kasalliklarning tarqalishiga sabab bo‘ladigan muhit sharoitlarini kuzatish hamda baholash tizimini yaratish.
• Atrof-muhit sifatining yomonlashuvi bilan bog‘liq aholi kasalliklarining hududlar bo‘yicha farqlanishini aks ettiradigan tibbiy-geografik xaritalarni tuzish.
• Tibbiy-geografik xaritalarni atrof-muhitning ifloslanish xaritalari bilan taqqoslash hamda ijtimoiy-ekotizimlarning turli tabiiy tarkibiy qismlari ifloslanishining xususiyati va darajasi bilan aholi orasidagi tegishli kasalliklar o‘rtasidagi korrelyatsion bog‘liqlikni aniqlash.
• Inson organizmiga ta’sir etuvchi texnogen yuklamalarning ilmiy asoslangan eng yuqori yo‘l qo‘yiladigan miqdorlarini belgilash.

Inson ekologiyasining zamonaviy qarashlariga ko‘ra, inson ushbu fanning asosiy tadqiqot obyektidir, uni o‘rab turgan barcha jismoniy (tabiiy va inson yaratgan) hamda ijtimoiy sharoitlar esa atrofdagi muhit sifatida ko‘riladi. Antropoekologiya insonning hayot faoliyatining tibbiy-biologik, ekologik-toksikologik, gigiyenik, psixologik hamda ijtimoiy jihatlarini qamrab oluvchi fanlararo bilim sohasi hisoblanadi.

Olim B. G. Ananyevga ko‘ra, inson ham biologik individ, ham shaxs (ijtimoiy xususiyatlar sohibi), ham faoliyat subyekti sifatida (faollik tashabbuskori), shuningdek, yaxlit individuallik (faqat o‘ziga xos belgilar sohibi) sifatida namoyon bo‘ladi. Insonning ijtimoiy mohiyatini ajratib ko‘rsatgan holda, shaxs ekologiyasi hamda mehnat subyekti ekologiyasi haqida so‘z yuritish mumkin.

Inson ekologiyasi bilan bog‘liq barcha masalalar bevosita salomatlik muammolariga taalluqlidir. «Mehnatkash salomatligi» yoki boshqacha aytganda, «kasbiy salomatlik»ni ishlab chiqarish rentabelligi bilan bir qatorda iqtisodiy qadriyat deb qarash, salomatlikni esa yuksak mehnat salohiyatining zaruriy sharti deb hisoblash kerak.

Shaxs ekologiyasi shaxs salomatligini ijtimoiy muhit va axborot sohasi sharoitida saqlash qonuniyatlari va imkoniyatlarini o‘rganishga, shaxsning ichki salohiyati va imkoniyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqarish uchun sharoit yaratishga, insonning ruhiy olamidagi buzilgan muvozanatni tiklashga yo‘naltirilgan.

Ekologiyaning kengroq ilmiy yo‘nalish sifatidagi ildizlari Qadimgi Yunonistonga borib taqaladi va tabiatshunoslik sohasidagi ko‘plab yutuqlar bilan bog‘liq. Ekologiya boshqa madaniyatlarda ham sezilarli rivojlangan. An’anaviy bilimlar deb ataladigan tushuncha insonning intuitiv bilim olishga moyilligi, aqliy munosabatlari, tabiat olami va inson tajribasini anglash hamda ular haqidagi ma’lumotlarni uzatishini qamrab oladi. «Ekologiya» atamasini Ernst Gekkel 1866-yilda fanga kiritgan va uni bevosita tabiat xo‘jaligi bilan bog‘lab ta’riflagan.

O‘z davridagi boshqa zamonaviy tadqiqotchilar singari, Gekkel ham o‘z terminologiyasini Karl Linneydan olgan. Linneyning qarashlarida insonning ekologik aloqalari aniqroq ifodalangan. U 1749-yilda chop etgan «Specimen academicum de oeconomia naturae» asarida tabiat iqtisodiyoti va polisini qamrab oluvchi ilmiy qarashlarni ishlab chiqqan. «Polis» so‘zining ildizi yunon tilidagi siyosiy jamoa (dastlab shahar-davlatga asoslangan jamoa) tushunchasiga borib taqaladi; bu atama jamoaning rivojlanishiga ko‘maklashish va unda yaxshi ijtimoiy tartibni saqlash bilan bog‘liq «politsiya» so‘zi bilan bir ildizga ega. Linney inson va primatlar o‘rtasidagi yaqin qarindoshlik haqida yozgan ilk olimlardan ham bo‘lgan. U inson ekologiyasining zamonaviy yo‘nalishlarida uchraydigan dastlabki g‘oyalarni, jumladan, tabiat muvozanati haqidagi qarashlarni ilgari surgan va ekologik vazifalarning ahamiyatini ta’kidlagan: «Organizm o‘z vazifalarini yetarli darajada bajargani evaziga tabiat uni yashashi uchun zarur sharoitlar bilan ta’minlagan». Linneyning ishlari Charlz Darvin hamda o‘z davrining boshqa olimlariga ta’sir ko‘rsatgan; ular Linney terminologiyasidan inson, ekologiya va iqtisodiyotga bevosita daxldor masalalarda foydalanganlar.

Ekologiya faqat biologik emas, balki gumanitar fan hamdir. Inson ekologiyasi tarixidagi dastlabki nufuzli sotsiolog Gerbert Spenser bo‘lgan. Spenser Charlz Darvin asarlariga ta’sir ko‘rsatgan va o‘zi ham Darvin g‘oyalaridan ta’sirlangan. Gerbert Spenser «eng moslashganlar omon qoladi» iborasini yaratgan. U sotsiologiyaning dastlabki asoschilaridan biri bo‘lib, jamiyatni organizm sifatida tasavvur qilish g‘oyasini rivojlantirgan hamda keyinchalik sotsiologiya va inson ekologiyasi o‘rtasida bog‘lovchi yo‘nalishga aylangan ijtimoiy-ekologik yondashuv uchun dastlabki asosni yaratgan.

Inson ekologiyasining akademik tarixi tarqoq bo‘lib, uning rivojlanishi uy xo‘jaligi, geografiya, antropologiya, sotsiologiya, zoologiya va psixologiya kabi ko‘plab fanlarni qamrab oladi. Ayrim mualliflar geografiyani inson ekologiyasining o‘zi deb hisoblaydilar. Inson ekologiyasi nimalarni o‘z ichiga olishi haqidagi keng qamrovli munozaralar fonida so‘nggi davrdagi fanlararo tadqiqotchilar ilmiy yo‘nalishlarni birlashtirishga intilganlar. Ular bu yo‘nalishni «oldingi tadqiqotlarga tayangan, biroq ularning doirasidan tashqariga chiquvchi o‘zaro bog‘langan inson va tabiat tizimlari» deb ataganlar. Inson ekologiyasining fan sifatidagi tarixiy taraqqiyoti bilan bog‘liq boshqa soha va tarmoqlarga madaniy ekologiya, shahar ekologiyasi, atrof-muhit ekologiyasi, ekologik sotsiologiya hamda antropologik ekologiya kiradi.

• Amaliy inson ekologiyasi Arxiv nusxasi (3-may 2016-yil), Wayback Machine’da