Gamiltonian ( yoki H) kvant nazariyasida — operatori bo‘lib, tizimning to‘liq energiyasini ifodalaydi (qiyoslang: Gamilton funksiyasi). «Gamiltonian» atamasi, «Gamilton funksiyasi» nomi kabi, irland matematigi Uilyam Rouen Gamilton familiyasidan kelib chiqqan.
Uning spektri — tizimning to‘liq energiyasini o‘lchashda olinishi mumkin bo‘lgan qiymatlar to‘plamidir. Gamiltonian spektri diskret yoki uzluksiz bo‘lishi mumkin. Shuningdek, spektr diskret va uzluksiz qismlardan tashkil topgan holat ham uchraydi (masalan, Kulon potensialida).
Energiya — haqiqiy kattalik bo‘lgani uchun, Gamiltonian o‘z-o‘ziga qo‘shma operator.
Shredinger tenglamasi
Gamiltonian kvant holatlarining vaqt bo‘yicha evolyutsiyasini yuzaga keltiradi. Agar — tizimning holati t vaqtida berilgan bo‘lsa, u holda
Bu tenglama Shredinger tenglamasi deb ataladi (u klassik mexanikadagi Gamilton–Yakobi tenglamasi bilan bir xil ko‘rinishga ega). Boshlang‘ich vaqt momentidagi holatni (t = 0) bilgan holda, Shredinger tenglamasini yechib, istalgan keyingi vaqt momentidagi holat vektorini topishimiz mumkin. Xususan, agar H vaqtga bog‘liq bo‘lmasa, u holda
Shredinger tenglamasining o‘ng tomonidagi eksponent operator H ga nisbatan darajali qator orqali aniqlanadi.
*-gomomorfizm xossasiga ko‘ra, operator
unitardir. Bu vaqt evolyutsiyasi operatori, ya’ni propagator yopiq kvant tizimi uchun xizmat qiladi.
Agar Gamiltonian vaqtga bog‘liq bo‘lmasa, {U(t)} bir parametrli guruhni tashkil qiladi; bundan batafsil muvozanat prinsipi kelib chiqadi.
Gamiltonianning koordinatalar tasviridagi ifodalari
Erkin zarracha
Agar zarrachada potensial energiya bo‘lmasa, Gamiltonian eng sodda ko‘rinishga ega. Bir o‘lcham uchun:
uch o‘lcham uchun esa:
Potensial quduq
Doimiy potensial V = V0 ga ega zarracha uchun (koordinata va vaqtga bog‘liq bo‘lmagan) bir o‘lchamda Gamiltonian quyidagicha:
Uch o‘lchamda:
Oddiy garmonik ossillyator
Oddiy garmonik ossillyator uchun bir o‘lchamda potensial koordinataga (ammo vaqtga emas) quyidagicha bog‘liq:
bu yerda ossillyatorning burchak chastotasi , prujinaning bikrlik koeffitsiyenti k va massasi m quyidagi munosabat bilan bog‘langan:
shuning uchun Gamiltonian quyidagi ko‘rinishga ega:
Uch o‘lcham uchun Gamiltonian quyidagi ko‘rinishni oladi:
bu yerda uch o‘lchamli radius-vektor r, uning moduli quyidagicha aniqlanadi:
To‘liq Gamiltonian — bir o‘lchamli Gamiltonianlar yig‘indisidan iborat:
Kvant maydon nazariyasida
Kvant maydon nazariyasida Gamiltonian tizim dinamikasi va uning to‘liq energiyasini tavsiflovchi fundamental operatordir. Uning tuzilishi Gamilton formalizmini cheksiz ko‘p erkinlik darajalariga ega kvant relyativistik tizimlarga umumlashtiradi.
Kanonik formalizm va kvantlash
Klassik nazariyada maydon dinamik sistema sifatida qaraladi. Lagranj zichligi tizim dinamikasini belgilaydi, uning o‘zi esa Lagranj funksiyasi zichlikning integrali sifatida hisoblanadi:
Maydonga qo‘shma kanonik impuls funksional hosila orqali aniqlanadi:
Gamiltonian Lejandr almashtirishi orqali olinadi va uning o‘zi Gamilton zichligining integrali :
Kvant nazariyasiga o‘tishda klassik maydonlar va operatorlarga almashtiriladi va . Asosiy postulat — kanonik kommutatsiya munosabatlarini (bozon maydonlari uchun) ayni bir vaqt momentida kiritishdir:
fermion maydonlari uchun kommutatorlar o‘rniga antikommutatorlar ishlatiladi. Shunga mos ravishda, Gamiltonian ham operatorga aylanadi:
Gamiltonian tuzilishi
To‘liq energiya operatori odatda ikki qismga ajratiladi:
Erkin Gamiltonian () o‘zaro ta’sirlashmaydigan maydonlar dinamikasini tavsiflaydi. Normal tartibga keltirish amaliyotidan so‘ng u impulslar tasvirida diagonal ko‘rinishga ega bo‘ladi. Masalan, skalyar maydon:
bu yerda
Bu operatorni tizimdagi barcha zarrachalar energiyalari yig‘indisi sifatida talqin qilish mumkin.
O‘zaro ta’sir Gamiltoniani () maydonlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni tavsiflaydi va fazoning bitta nuqtasidagi maydon operatorlari ko‘paytmalaridan tuziladi. Masalan, -nazariyasida . Gamiltonianning bu qismi zarrachalarning sochilishi, tug‘ilishi va yo‘q bo‘lishi jarayonlariga javob beradi.
Dinamika va relyativistik invariantlik
Gamiltonian vaqt evolyutsiyasining generatoridir. Shredinger tasvirida tizim holati quyidagi tenglama bo‘yicha evolyutsiyalanadi:
Gamiltonian tizimning to‘liq energiyasiga mos keladi, energiya esa energiya-impuls 4-vektorining vaqt komponenti bo‘lgani uchun, u Lorens-invariant emas. Biroq butun kvant maydon nazariyasi relyativistik invariantdir. Bu kuzatiladigan fizik kattaliklar, masalan, S-matritsa (sochilish matritsasi), o‘zaro ta’sir Gamiltoniani yordamida hisoblanadigan bu kattaliklar Lorens-invariantdir. Agar o‘zaro ta’sir Gamiltoniani zichligi Lorens skalyari bo‘lsa, u holda S-matritsa, vaqt bo‘yicha integral orqali ifodalangan ham invariant bo‘ladi.
Maydon nazariyasiga oid jihatlar
- Haag teoremasi Gamilton formalizmida o‘zaro ta’sirlashuvchi maydonlarni ziddiyatsiz qurishda fundamental qiyinchilik borligini ko‘rsatadi, biroq amaliyotda g‘alayonlar nazariyasi bu qiyinchilikni muvaffaqiyatli bartaraf etadi.
- Kvant gravitatsiya nazariyasida global vaqt tushunchasi yo‘qoladi, bu esa Gamilton formalizmini umumlashtirishni talab qiladi.
Adabiyotlar
- Blokhintsev D. I. Kvant mexanikasi asoslari. 5-nashr. Nauka, 1976. — 664 bet.
- Bom A. Kvant mexanikasi: asoslari va qo‘llanilishi. M.: Mir, 1990. — 720 bet.
- Dirak P. Kvant mexanikasi prinsiplari. 2-nashr. M.: Nauka, 1979. — 480 bet.
- Landau, L. D., Lifshits, E. M. Kvant mexanikasi (norelativistik nazariya). — Fizmatlit, 2008. — 800 bet. — («Nazariy fizika», III jild). — 3000 nusxa. — ISBN 978-5-9221-0530-9.