Issiqlik uzatish — fizik jarayon bo‘lib, issiqlik energiyasini harorati yuqoriroq jismdan harorati pastroq jismga bevosita (tegishish orqali) yoki vositachi (o‘tkazgich) yoxud ularni ajratib turuvchi qandaydir materialdan yasalgan to‘siq (jism yoki muhit) orqali uzatish jarayonidir. Bir tizimdagi fizik jismlar turli haroratda bo‘lsa, issiqlik energiyasining uzatilishi sodir bo‘ladi, ya’ni bir jismdan ikkinchi jismga issiqlik uzatish jarayoni termodinamik muvozanat yuzaga kelguniga qadar davom etadi. Issiqlikning o‘z-o‘zidan uzatilishi doimo harorati yuqoriroq jismdan harorati pastroq jismga qarab sodir bo‘ladi. Bu hodisa termodinamikaning ikkinchi qonunidan kelib chiqadi va bu jarayon qaytmasdir.
Issiqlik uzatish turlari
Issiqlik uzatishning 3 ta oddiy (elementar) mexanizmi mavjud:
Shuningdek, elementar turlarning birikmasidan tashkil topadigan issiqlik ko‘chishining turli ko‘rinishlari ham mavjud. Ularning asosiylari:
- issiqlik berish (suyuqlik yoki gaz oqimlari bilan qattiq jism sirti o‘rtasidagi konvektiv issiqlik almashinuvi),
- issiqlik uzatish (issiq muhitdan [suyuqlik, gaz yoki qattiq jism] ularni ajratib turuvchi devor orqali sovuq muhitga issiqlik almashinuvi),
- konvektiv-nurlanishli issiqlik ko‘chishi (issiqlikning nurlanish va konveksiya orqali birgalikda ko‘chishi),
- termomagnit konveksiya.
Ichki issiqlik manbalari — issiqlik uzatish nazariyasidagi tushuncha bo‘lib, u tashqaridan issiqlik energiyasi keltirilmasdan yoki uzatilmasdan moddiy jismlar ichida issiqlik energiyasining hosil bo‘lishi (kamroq hollarda yutilishi) jarayonini ifodalaydi. Ichki issiqlik manbalariga quyidagilar kiradi:
- elektr toki oqib o‘tganda issiqlik ajralishi,
- yadro reaksiyalari paytida issiqlik ajralishi,
- kimyoviy reaksiyalar paytida issiqlik ajralishi.

Adveksiya
Adveksiya modda va energiyaning, jumladan issiqlik energiyasining, bir joydan boshqa joyga issiq yoki sovuq hajmning fizik ko‘chishi orqali uzatilishi natijasida yuz beradi. Bunga shishani issiq suv bilan to‘ldirish va aysbergning okean oqimlari ta’sirida siljishini misol qilib keltirish mumkin. Amaliy misol — issiqlik gidravlikasi bo‘lib, uni quyidagi sodda formula bilan ifodalash mumkin:
bunda
- issiqlik oqimi (Вт/м2),
- modda zichligi (кг/м3),
- — o‘zgarmas bosimdagi issiqlik sig‘imi (Дж/кг·К),
- — haroratlar farqi (К),
- tezlik (м/с).
Issiqlik o‘tkazuvchanlik
Mikroskopik miqyosda issiqlik o‘tkazuvchanlik issiq, tez harakatlanayotgan yoki tebranayotgan atom va molekulalar qo‘shni atomlar hamda molekulalar bilan o‘zaro ta’sirlashib, o‘z kinetik energiyasining bir qismini ushbu zarralarga uzatganda yuz beradi. Boshqacha aytganda, issiqlik qo‘shni atomlar bir-biriga nisbatan harakatlanganda yoki elektronlar bir atomdan ikkinchisiga o‘tganda issiqlik o‘tkazuvchanlik orqali uzatiladi. Issiqlik o‘tkazuvchanlik qattiq jism ichida yoki issiqlik kontaktida bo‘lgan qattiq jismlar orasida issiqlik uzatishning eng muhim usuli hisoblanadi. Suyuqliklar, ayniqsa gazlar, issiqlik o‘tkazuvchanligi pastroq bo‘ladi. Kontakt issiqlik o‘tkazuvchanligi — bir-biriga tegib turgan qattiq jismlar orasidagi issiqlik o‘tkazuvchanlikni o‘rganish sohasi. Zarrachalarning makroskopik harakatisiz issiqlikning bir hajmdan ikkinchi hajmga uzatilishi issiqlik o‘tkazuvchanlik deb ataladi. Masalan, qo‘lingizni sovuq suv solingan stakanga qo‘ysangiz, issiqlik iliq teringizdan sovuq shishaga o‘tadi. Ammo qo‘lingiz shishadan bir necha santimetr uzoqda bo‘lsa, havo issiqlikni yomon o‘tkazgani sababli issiqlik o‘tkazuvchanlik juda kam bo‘ladi. Statsionar issiqlik o‘tkazuvchanlik — haroratlar farqi doimiy bo‘lganda yuzaga keladigan ideallashtirilgan model. Ya’ni, ma’lum vaqt o‘tgach, issiqlik o‘tkazuvchi jismdagi haroratning fazoviy taqsimoti o‘zgarmay qoladi (qarang: Furye qonuni). Statsionar issiqlik o‘tkazuvchanlik rejimida jismga kirayotgan issiqlik miqdori undan chiqayotgan issiqlik miqdoriga teng bo‘ladi, chunki bu rejimda haroratning o‘zgarishi (issiqlik energiyasining o‘lchovi) nolga teng. Statsionar issiqlik o‘tkazuvchanlikka sovuq kunda issiq uy devorlari orqali issiqlik oqimini misol qilish mumkin: uy ichida yuqori harorat saqlanadi, tashqarida esa harorat past bo‘lib qoladi. Shu sababli vaqt birligida uzatiladigan issiqlik miqdori devorning issiqlik izolyatsiyasiga bog‘liq bo‘lib, doimiy qiymatda qoladi; devor ichidagi haroratning fazoviy taqsimoti ham vaqt davomida taxminan o‘zgarmaydi.
Nostatsionar issiqlik o‘tkazuvchanlik quyidagi issiqlik o‘tkazuvchanlik tenglamasi bilan ifodalanadi va jism ichidagi harorat vaqt funksiyasi sifatida o‘zgarganda yuzaga keladi. Nostatsionar tizimlarni tahlil qilish murakkabroq bo‘lib, issiqlik o‘tkazuvchanlik tenglamasining analitik yechimlari faqat ideallashtirilgan model tizimlar uchun olingan. Amaliy masalalarda odatda sonli usullar, yaqinlashtirish usullari yoki empirik tadqiqotlardan foydalaniladi.
Konveksiya
Konvektiv issiqlik uzatish yoki oddiy qilib aytganda konveksiya — bir hajmdan boshqasiga issiqlik uzatish jarayoni bo‘lib, bunda suyuqliklar va gazlarning harakati hisobiga issiqlik ko‘chadi; mohiyatan bu issiqlikning massa almashinuvi orqali uzatilishidir.
Suyuqlik massasining harakati qattiq sirt bilan suyuqlik o‘rtasidagi issiqlik almashinuvi kabi ko‘plab fizik holatlarda issiqlik uzatilishini kuchaytiradi.
Konveksiya odatda suyuqliklar va gazlarda issiqlik uzatish jarayonida ustunlik qiladi. Ba’zan uni issiqlik uzatishning uchinchi usuli deb atashsa-da, konveksiya odatda oqimchan muhit ichidagi issiqlik o‘tkazuvchanlikning (diffuziya) qo‘shma ta’sirini hamda oqimchan muhitning hajmiy oqimi hisobiga issiqlik uzatilishini ifodalash uchun ishlatiladi.
Suyuqlik oqimi bilan issiqlik ko‘chishi jarayoni adveksiya deb ataladi. Biroq sof adveksiya — odatda faqat suyuqlikdagi massa ko‘chishiga nisbatan qo‘llanadigan atama; masalan, daryodagi shag‘alning oqim bilan siljishi. Suyuqlikdagi issiqlik uzatilishida adveksiya orqali ko‘chish har doim diffuziya (issiqlik o‘tkazuvchanlik deb ham ataladi) orqali issiqlik ko‘chishi bilan birga kechadi. Shu bois konveksiya adveksiya va diffuziya/issiqlik o‘tkazuvchanlik orqali issiqlik ko‘chishining yig‘indisi sifatida tushuniladi.
Erkin yoki tabiiy konveksiya suyuqlikning hajmiy harakati (oqimlar va oqim yo‘nalishlari) suyuqlik zichligining haroratga bog‘liq o‘zgarishi natijasida yuzaga keladigan ko‘taruvchi kuchlar ta’sirida paydo bo‘lganda sodir bo‘ladi. Majburiy konveksiya esa suyuqlik oqimlari ventilyatorlar, aralashtirgichlar va nasoslar kabi tashqi vositalar yordamida hosil qilinganda yuzaga keladi.
Issiqlik nurlanishi

Issiqlik nurlanishi quyidagi muhitlar orqali uzatiladi: vakuum yoki har qanday shaffof muhit (qattiq, suyuq yoki gazsimon). Bunday energiya uzatilishi fotonlar — elektromagnit to‘lqinlar orqali amalga oshadi va shu qonunlarga bo‘ysunadi.
Issiqlik nurlanishi — modda tarkibida issiqlik energiyasi mavjud bo‘lib, moddaning harorati mutlaq noldan yuqori bo‘lganda, modda elektromagnit to‘lqinlar ko‘rinishida energiya chiqaradi. Issiqlik nurlanishi moddasiz vakuumda.
Issiqlik nurlanishi moddadagi atom va molekulalarning tartibsiz harakati bilan ta’minlanadi. Atom va molekulalar elektr zaryadiga ega bo‘lgan protonlar va elektronlardan tashkil topgani sababli, ularning harakati elektromagnit nurlanishni yuzaga keltiradi; bu nurlanish energiyani sirtidan olib ketadi.
Stefan–Boltsman tenglamasi, nurlanish energiyasining uzatilish tezligini ifodalovchi ushbu tenglama vakuumdagi jism uchun quyidagicha yoziladi:
Ikki jism orasidagi nurlanish orqali issiqlik uzatish uchun tenglama quyidagicha ko‘rinishga ega:
bunda
- — issiqlik oqimi,
- — nurlanish koeffitsiyenti (qiymati mutlaq qora jism uchun birga teng),
- — Stefan–Boltsman doimiysi,
- a va b sirtlari orasidagi ko‘rinish koeffitsiyenti,
- hamda — ikki obyektning absolyut haroratlari (kelvinlarda yoki Rankin darajalarida).
Nurlanish odatda faqat juda issiq jismlar, haroratlar farqi katta bo‘lgan jismlar yoki vakuumdagi jismlar uchun muhim ahamiyatga ega.
Quyosh nurlanishi yoki quyoshdan keladigan nurlanishdan issiqlik va energiya olishda foydalanish mumkin. Issiqlik o‘tkazuvchanlik va konvektiv issiqlik uzatish shakllaridan farqli ravishda, issiqlik nurlanishi tor burchak ostida tarqaladi, ya’ni manbadan chiqayotgan nurlanish manbagacha bo‘lgan masofaga nisbatan ancha kichik bo‘lgan manbadan keladi va aks ettiruvchi ko‘zgular yordamida kichik nuqtaga jamlanishi mumkin. Bunday ko‘zgular quyosh energiyasini jamlash uchun yoki kuydiruvchi linza yordamida qo‘llanadi. Masalan, ko‘zgulardan qaytgan quyosh nuri PS10 quyosh elektr stansiyasida ishlatiladi; u kunduzi suvni 285 °C (545 °F).
Nishonda erishish mumkin bo‘lgan harorat issiqlik nurlanishi manbasining harorati bilan cheklanadi. (T 4 qonuni nurlanishning teskari oqimi manbaning o‘zini qizdirishiga imkon beradi). Quyosh (uning sirtidagi harorat taxminan 4000 K) katta botiq konsentratsiyalovchi ko‘zguning fokusidagi kichik zondni taxminan 3000 K (yoki ≈ 2700 °C) gacha qizdirish imkonini beradi; bunday ko‘zgu Mon-Lui quyosh pechida Fransiyada joylashgan.
Issiqlik uzatish koeffitsiyenti
Issiqlik uzatish koeffitsiyenti quyidagini ko‘rsatadi: issiqlik miqdori vaqt birligida harorati yuqoriroq issiqlik tashuvchidan harorati pastroq issiqlik tashuvchiga 1 м2 issiqlik almashinuvi sirti orqali, issiqlik tashuvchilar orasidagi haroratlar farqi 1 К bo‘lganda. Odatda Вт/(м2·К) birliklarida ifodalanadi; ma’lumotnomalarda oqimning bir soatdagi qiymati ham keltirilishi mumkin. Qurilishda teskari kattalik — «issiqlik qarshiligi koeffitsiyenti» keng tarqalgan.
Issiqlik uzatishning asosiy tenglamasi
Issiqlik uzatishning asosiy tenglamasiga ko‘ra, harorati yuqoriroq jismdan harorati pastroq jismga uzatilgan issiqlik miqdori issiqlik almashinuvi sirtiga, o‘rtacha harorat naporiga va vaqtga mutanosib:
bunda
- K — issiqlik uzatish koeffitsiyenti issiqlik almashinuvi sirti bo‘ylab,
- F — issiqlik almashinuvi sirti,
- Δtср — o‘rtacha logarifmik haroratlar farqi (issiqlik tashuvchilar orasidagi o‘rtacha harorat farqi),
- τ — vaqt.
Adabiyotlar
- Grigoryev B. A., Tsvetkov F. F. Issiqlik va massa almashinuvi: O‘quv qo‘llanma — 2-nashr. — Moskva: MEI, 2005.
- Isachenko V. P. va boshqalar. Issiqlik uzatish: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Energiya, 1975.
- Galin N. M., Kirillov P. L. Issiqlik va massa almashinuvi. — Moskva: Energoatomizdat, 1987.
- Kartashov E. M. Qattiq jismlarda issiqlik o‘tkazuvchanlikning analitik usullari. — Moskva: Vysshaya shkola, 1989.
- Krupnov B. A., Sharafadinov N. S. Isitish, shamollatish va havoni konditsiyalash tizimlarini loyihalash bo‘yicha qo‘llanma. 2008
- Kotlyar Ya. M., Sovershennyy V. D., Strizhenov D. S. Issiqlik va massa almashinuvi usullari va masalalari. — Moskva: Mashinostroyeniye, 1987. — 320 bet.
- Lykov A. V., Mikhaylov Yu. A. Energiya va modda ko‘chishi nazariyasi. — Minsk, BSSR Fanlar akademiyasi, 1959. — 330 bet.