Gey-Lyussak qonuni

Gaz hajmining haroratga bog‘liqligini ko‘rsatuvchi animatsiya (Gey-Lyussak qonuni)

Gey-Lyussak qonuni — doimiy bosimda gaz hajmining mutlaq haroratga to‘g‘ri mutanosibligi qonuni (ya’ni izobarik jarayonda), fransuz fizigi hamda kimyogari Jozef Lui Gey-Lyussak nomi bilan ataladi; u bu qonunni 1802-yilda birinchi bo‘lib e’lon qilgan.

Ingliz tilidagi ilmiy adabiyotlarda Gey-Lyussak qonuni odatda Sharl qonuni deb ataladi. Bundan tashqari, Gey-Lyussak qonuni — kimyodagi hajmiy nisbatlar qonuni.

Terminologiyadagi noaniqlik

Rus va ingliz tillaridagi ilmiy adabiyotlarda Gey-Lyussak nomi bilan bog‘liq qonunlarni atashda ayrim farqlar mavjud. Bu farqlar quyidagi jadvalda keltirilgan.

Rus tilidagi nomi Ingliz tilidagi nomi Formula
Gey-Lyussak qonuni Sharl qonuni
Gey-Lyussak qonuni
Hajmlar qonuni (Volumes Law)
VT=const
Sharl qonuni Gey-Lyussak qonuni
Gey-Lyussakning ikkinchi qonuni
PT=const
Hajmiy nisbatlar qonuni Gey-Lyussak qonuni  

Kashfiyot tarixi

Terminologiyadagi noaniqlik gaz qonunlarining kashf etilish tarixi bilan bog‘liq. Hajmlar qonuni (rus tilidagi adabiyotlarda Gey-Lyussak qonuni deb ataladi) ilk bor 1802-yilda Gey-Lyussak tomonidan ochiq matbuotda e’lon qilingan. Biroq Gey-Lyussakning o‘zi bu kashfiyot Jak Sharl tomonidan 1787-yilga oid nashr etilmagan ishda amalga oshirilgan deb hisoblagan. Ulardan mustaqil ravishda bu qonunni 1801-yilda ingliz fizigi Jon Dalton. Bundan tashqari, qonunni sifat jihatidan fransuz olimi Giyom Amonton tomonidan XVII asr oxirida tavsiflangan.

Bu kashfiyotning ustuvorligi kimga tegishli bo‘lishidan qat’i nazar, Gey-Lyussak qonun barcha gazlarga, shuningdek, qaynash haroratidan yuqori haroratda uchuvchan suyuqliklarning bug‘lariga ham tatbiq etilishini birinchi bo‘lib ko‘rsatdi. U o‘z kashfiyotini matematik jihatdan quyidagicha ifodaladi:

 V100−V0=kV0,

bu yerda V100 — gazning ayni miqdori 100 °C haroratda egallagan hajm; V0 — shu gazning 0 °C haroratdagi hajmi; k — bir xil bosimda barcha gazlar uchun bir xil bo‘lgan o‘zgarmas kattalik. Bu ifodada mutlaq harorat tushunchasi qo‘llanilmagan, chunki o‘sha paytda bu tushuncha hali kiritilmagan edi.

Gey-Lyussak k o‘zgarmas kattaligining qiymatini 12,6666 deb belgilagan; bu zamonaviy qiymatga juda yaqin bo‘lib, u 12,7315.

Qonunning ifodalanishi

Gey-Lyussak qonunining zamonaviy ta’rifiga ko‘ra, doimiy bosimdama’lum massadagi gazning hajmi mutlaq haroratga to‘g‘ri mutanosib bo‘ladi. Matematik jihatdan qonun quyidagicha ifodalanadi:

V∼T

yoki

VT=const,P=const

bu yerda V — gaz hajmi, T — harorat, P — bosim.

Agar gazning doimiy bosimdagi ikki xil haroratga mos holatlari ma’lum bo‘lsa, qonunni quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin:

V1T1=V2T2 

yoki 

V1T2=V2T1.

Hajmiy nisbatlar qonuni

Hajmiy nisbatlar qonuniga ko‘ra, agar kimyoviy reaksiyada ikkita gaz ishtirok etsa, bir xil harorat va bosimda o‘lchangan ularning hajmlari nisbati kichik butun sonlardan iborat surat va maxrajga ega kasr bilan ifodalanadi.

Bu qonun quyidagi faktni aks ettiradi:

  • bir xil harorat va bosimdagi gazlarning teng hajmlarida molekulalar soni bir xil bo‘ladi (Avogadro qonuni);
  • kimyoviy reaksiyada molekulalar butun sonli miqdorlarda qatnashadi va bir moddaning har bir molekulasiga boshqa moddaning muayyan butun sonli miqdordagi molekulalari to‘g‘ri keladi (stexiometriya — kimyoviy reaksiyadagi moddalar miqdorlarining nisbatlari), ular reaksiya tenglamasidagi koeffitsiyentlar bilan belgilanadi.

Adabiyotlar