Avogadro qonuni — bir xil harorat va bosimda olingan turli gazlarning teng hajmlarida molekulalar soni bir xil bo‘lishini ifodalovchi qonun. U 1811 yilda Amedeo Avogadro tomonidan gipoteza sifatida ilgari surilgan. U Turinda fizika professori bo‘lgan. Gipoteza ko‘plab eksperimental tadqiqotlar bilan tasdiqlangani sababli, Avogadro qonuni deb atala boshladi; keyinchalik (50 yil o‘tgach, Karlsrue shahridagi kimyogarlar kongressidan so‘ng) zamonaviy kimyoning (stexiometriya) miqdoriy asosiga aylandi. Avogadro qonuni ideal gaz uchun aniq bajariladi, real gazlar uchun esa gaz qanchalik siyrak bo‘lsa, qonun shunchalik aniq bajariladi.
Tarix
Gazlar o‘rtasidagi reaksiyalarni miqdoriy jihatdan o‘rgangan dastlabki tadqiqotlar fransuz olimi Gey-Lyussakka tegishli. U gazlarning issiqlik ta’sirida kengayish qonunlari hamda hajmiy nisbatlar qonunining muallifi. Bu qonunlar 1811-yilda italiyalik fizik Amedeo Avogadro tomonidan nazariy jihatdan izohlangan. Avogadroning kashfiyoti uning hayotligida o‘sha davrning nufuzli kimyogarlari — Yens Yakob Berzelius va Jon Dalton tomonidan tanqid qilingani sababli e’tiborsiz qolgan. Ular oddiy moddalarning ikki atomli molekulalari mavjud bo‘lishi mumkinligini inkor etishgan. Faqat 1858-yilda Avogadroning ishi italiyalik kimyogar Stanislao Kannitsaro tomonidan tasodifan topildi va 1860-yilda Karlsrue shahrida (Germaniya) bo‘lib o‘tgan Birinchi xalqaro kimyo kongressida e’lon qilindi.
Qonunning natijalari
Birinchi natija Avogadro qonunidan kelib chiqadi: har qanday gazning bir moli (bir xil mol miqdori) izobarik va izotermik sharoitlarda bir xil hajmni egallaydi.
Avogadro qonuniga ko‘ra, har qanday gazning bir xil miqdordagi molekulalari bir xil sharoitda bir xil hajmni egallaydi. Boshqa tomondan, har qanday moddaning 1 moli (ta’rifga ko‘ra) bir xil zarralar sonini[inglizcha] (masalan, molekulalar) o‘z ichiga oladi. Bundan kelib chiqadiki, ma’lum harorat va bosimda gaz holatidagi har qanday moddaning 1 moli bir xil hajmni egallaydi.
Xususan, standart sharoitlarda, ya’ni harorat T = 273,15 K (0 °C) va bosim P = 101 325 Pa, ideal gazning 1 moli egallaydigan hajm 22,413 969 54… л. Ideal gaz uchun bu fizik doimiylik standart molyar hajm deb ataladi va Vm bilan belgilanadi. Boshqa harorat va bosimdagi molyar hajmni hisoblash uchun Klapeyron tenglamasidan foydalanish mumkin:
- , bunda R = 8,314 462 618 153 24 (aniq) Дж/(моль·К) — universal gaz doimiysi.
Ikkinchi natija Avogadro qonunidan kelib chiqadi: Birinchi gazning molyar massasi ikkinchi gazning molyar massasi bilan birinchi gazning ikkinchi gazga nisbatan nisbiy zichligi ko‘paytmasiga teng.
Bu qoida kimyo fanining rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan, chunki u gaz yoki bug‘ holatiga o‘ta oladigan moddalarning molekulyar massasini aniqlash imkonini beradi (qarang: Atom-molekulyar ta’limot). Agar μ bilan moddaning molekulyar massasini, ρ′ bilan esa uning gaz holatidagi nisbiy zichligini belgilasak, u holda μ / ρ′ barcha moddalar uchun doimiy bo‘lishi kerak. Tajriba shuni ko‘rsatdiki, parchalanmasdan gaz holatiga o‘tadigan barcha o‘rganilgan moddalar uchun bu doimiy qiymat 28,9 a.m.b. (atom massa birligi) ga teng bo‘ladi, agar nisbiy zichlikni aniqlashda havo zichligiga asoslanilsa; ammo bu doimiy qiymat 2 a.m.b. ga teng bo‘ladi, agar zichlik birligi sifatida vodorod zichligi qabul qilinsa. Bu doimiy qiymatni yoki boshqacha aytganda, barcha gazlar uchun umumiy bo‘lgan molekulyar massa va nisbiy zichlik nisbatini C deb belgilab, formuladan yana quyidagini olamiz: μ′ = ρ′C. Nisbiy zichlik ρ′ gaz uchun oson aniqlanadi. Shu sababli uning qiymatini formulaga qo‘yib, ushbu moddaning noma’lum molekulyar massasini ham hisoblab topish mumkin.
Avogadro qonunidan foydalanish misoli
Elementar tahlil yordamida uglevodorodlardan birining tarkibini A. M. Butlerov aniqlagan. Undagi uglerod atomlari sonining vodorod atomlari soniga nisbati 1:2 bo‘lgan. Shu sababli uning empirik formulasi CH2 yoki C2H4, C4H8 va umuman (СН2)n. Ushbu uglevodorodning molekulyar massasi Avogadro qonuniga muvofiq uning bug‘i zichligidan aniqlanadi. Bu zichlik havo zichligidan 5,85 marta katta bo‘lib chiqdi; demak, ushbu moddaning molekulyar massasi quyidagiga teng: ρ′C = 5,85 · 28,9 a.m.b. = 169,06 a.m.b. Formula C11H22 ga mos keladigan molekulyar massa 154 a.m.b., formula C12H24 — 168 a.m.b., formula C13H26 — 182 a.m.b. Formula C12H24 (siklododekan) kuzatilgan qiymatga yaqin, shu sababli u tekshirilayotgan uglevodorod molekulasining tarkibini ifodalovchi formula — (CH2)n.
Adabiyotlar
- Avogadro qonuni // Fizik ensiklopedik lug‘at / Bosh muharrir: A. M. Proxorov. Tahrir hay’ati: D. M. Alekseyev, A. M. Bonch-Bruyevich, A. S. Borovik va boshqalar. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1983. — B. 8. — 928 b. — 100 000 nusxa.
Havolalar
- Avogadro qonuni // Brokxauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.