Biz to‘pni polga tashlaganimizda, u ma’lum bir tezlik bilan harakatlanadi. Ideal holatda esa harakat yo‘nalishi bo‘yicha hech qanday kuch ta’sir qilmasligi kerak va Nyutonning birinchi qonuniga ko‘ra, to‘p dumalashda davom etishi lozim. Ammo bunday bo‘lmaydi. Aksincha, to‘p ma’lum masofani bosib o‘tgach to‘xtaydi. Demak, unga qandaydir kuch ta’sir qilmoqda. Biz bu kuchni “ishqalanish kuchi” deb ataymiz. Ishqalanish sirpanmasdan yurish uchun zarur bo‘lgan ilashishni ta’minlaydi. Ko‘p hollarda ishqalanish foydali. Biroq u harakatga sezilarli darajada qarshilik ham ko‘rsatadi. Keyingi bo‘limda ishqalanish qonunlari haqida bilib olamiz.

Ishqalanish qonunlari nima?

Ishqalanishning beshta qonuni mavjud. Ular quyidagilar:

• Harakatlanayotgan jismdagi ishqalanish normal kuchga proporsional va unga perpendikulyar bo‘ladi.
• Jismga ta’sir qiladigan ishqalanish u tegib turgan sirtning xususiyatiga bog‘liq.
• Agar kontakt yuzasi mavjud bo‘lsa, ishqalanish kontakt yuzasining kattaligiga bog‘liq emas.
• Kinetik ishqalanish tezlikka bog‘liq emas.
• Statik ishqalanish koeffitsiyenti kinetik ishqalanish koeffitsiyentidan katta bo‘ladi.

Bir-biri bilan kontaktda bo‘lgan ikki jism uchun ishqalanish qonunlari quyidagicha ifodalanadi:

• Agar kontaktda bo‘lgan ikki jism bir-birining ustida sirpansa yoki bir-biriga nisbatan nisbiy harakat qilsa, bu holatda yuzaga keladigan ishqalanish kinetik ishqalanish deyiladi va quyidagicha beriladi:

• bu yerda,
• f_k  = kinetik ishqalanish kuchi
• µ_k  = kinetik ishqalanish koeffitsiyenti
• N = normal reaksiya kuchi
• Jismga ta’sir qiladigan kinetik ishqalanish yo‘nalishi shu jismning boshqa jismga nisbatan harakat tezligi yo‘nalishiga qarama-qarshi bo‘ladi.

Masalan, A jism B jism ustida musbat x yo‘nalishda harakatlansa, A jismga ta’sir qiladigan kinetik ishqalanish kuchi manfiy x yo‘nalishda ta’sir qiladi.

• Agar jismlar bir-biriga nisbatan harakat qilmasa, ular orasidagi ishqalanish statik ishqalanish deyiladi va u har doim kinetik ishqalanishdan kichik yoki unga teng bo‘ladi. Shuni yodda tutish muhimki, statik ishqalanishning qiymati kinetik ishqalanishdagi kabi doimiy emas. Statik ishqalanish qiymati jismga qancha kuch qo‘llanayotganiga bog‘liq. Masalan, ma’lum bir sirtda turgan jism uchun statik ishqalanishning maksimal qiymati, ya’ni chegaraviy ishqalanish 5 N bo‘lsin. Agar jismga 2 N kuch ta’sir ettirilsa, statik ishqalanish qiymati ham 2 N bo‘ladi va jism harakatlanmaydi. Kuch 5 N qiymatdan oshganda esa jism harakatlana boshlaydi.
• Agar normal reaksiya kuchi bir xil bo‘lsa, kinetik ishqalanish kuchi ham, statik ishqalanish kuchi ham kontakt yuzasining kattaligiga bog‘liq bo‘lmaydi.

• Statik ishqalanishning maksimal qiymati jism harakat boshlash arafasida turgan paytda yuzaga keladi. Bu nuqtadagi ishqalanish chegaraviy ishqalanish deb ham ataladi. Chegaraviy ishqalanish har doim kinetik ishqalanishdan biroz katta bo‘ladi va quyidagicha ifodalanadi:
• f_max = µ_s N
• bu yerda,
• f_max  = chegaraviy ishqalanish
• µ_s  = statik ishqalanish koeffitsiyenti
• N = normal reaksiya kuchi

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Q1

Ishqalanish qanday qilib issiqlik hosil qiladi?

Kontaktda bo‘lgan sirtlar bir-biriga nisbatan harakat qilganda, bu ikki sirt orasidagi ishqalanish kinetik energiyani issiqlikka aylantiradi.

Q2

Ishqalanish qanday foyda beradi?

Ishqalanish bizga yurishda yordam beradi. Masalan, oyoq kiyim bilan pol orasidagi ishqalanish sirpanib ketishimizning oldini oladi. Xuddi shuningdek, avtomobil bilan yo‘l orasidagi ishqalanish avtomobilning sirpanib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi.

Q3

Nima uchun ishqalanish nokonservativ kuch hisoblanadi?

Ishqalanish nokonservativ kuch hisoblanadi, chunki ishqalanish bajargan ish miqdori harakat yo‘liga bog‘liq.

Q4

Tezlik oshganda ishqalanish ham oshadimi?

Yo‘q, tezlikning oshishi ishqalanishga ta’sir qilmaydi.

Q5

Ishqalanish nolga teng bo‘lishi mumkinmi?

Yo‘q, ishqalanishning nolga teng bo‘lishi mumkin emas, chunki har qanday sirt qanchalik moylangan bo‘lmasin, unda juda kichik notekisliklar baribir mavjud bo‘ladi.