Statik ishqalanish koeffitsiyenti — harakat sodir bo‘lmagan holatda qo‘llanilgan kuchning normal kuchga bo‘lgan maksimal nisbatidir. Barchamiz bilamizki, ishqalanish kuchi harakatga qarshilik ko‘rsatadigan kuchdir. Agar diqqat bilan kuzatsak, tinch holatda turgan jismni harakatga keltirish uchun unga kuch qo‘llaganimizda, jism ma’lum bir chegaragacha harakatga qarshilik ko‘rsatadi. Jismni harakatga keltirish uchun qo‘llanilgan kuch bu qarshilikni yengib o‘tadigan darajada katta bo‘lishi kerak. Jismning o‘z harakat holatini saqlab qolishi uchun qo‘llanilgan kuchga qarshi ko‘rsatadigan ushbu maksimal qarshilik kuchi statik ishqalanish koeffitsiyenti deb ataladi.
Statik ishqalanish koeffitsiyenti formulasi
Ishqalanish kuchining kattaligi ikki omilga bog‘liq:
- Material qanchalik og‘ir?
- Sirt qanchalik g‘adir-budur?
Sirtning g‘adir-budurligi ko‘pincha statik ishqalanish koeffitsiyenti deb ataladigan parametr orqali o‘lchanadi. Matematik jihatdan u qo‘llanilgan kuchning normal reaksiya kuchiga nisbati sifatida ifodalanadi. U quyidagicha beriladi:
Statik ishqalanish koeffitsiyenti belgisi
U yunon alifbosidagi μs belgisi bilan ifodalanadi.
Statik ishqalanish koeffitsiyenti birliklari
Bu birliksiz kattalikdir. Chunki u ikki kuchning nisbatidir. Tegishli SI birliklari o‘zaro qisqarib ketadi. Bu esa uning o‘lchamsiz kattalik ekanini ham anglatadi.
Yuqoridagi tasvirda pol ustiga qo‘yilgan og‘ir yog‘och qutini ko‘rishimiz mumkin. Agar siz qutini o‘zingizdan uzoqqa itarishga harakat qilsangiz, ishqalanish mavjudligi sababli quti go‘yoki: “Yo‘q, yo‘q, men u tomonga bormayman!” degandek qarshilik ko‘rsatadi. Buning sababi sirtning, ya’ni polning g‘adir-budurligidir. Agar quti bilan pol orasidagi kontakt nuqtasini yuqori aniqlikda ko‘rsak, mikroskopik deformatsiyalarni ko‘rishimiz mumkin.
Sirtlarda mavjud bo‘lgan ushbu mayda notekisliklar harakatga qarshilik ko‘rsatadi. Harakatga qancha qarshilik bo‘lishi ishqalanish kuchiga bog‘liq. Buni tushunish uchun qutiga ta’sir qilayotgan kuchlar va ularning yo‘nalishlarini bilish muhimdir.
- Og‘irlik kuchi
- Qutining massasi tufayli N kuch pastga yo‘nalgan holda ta’sir qiladi.
- Normal kuch
- Bu qutini yuqoriga, ya’ni og‘irlik kuchiga qarama-qarshi yo‘nalishda itaruvchi kuchdir. Shunday qilib, biz bilamizki:
- Qo‘llanilgan kuch
- Bu siz jismni harakatga keltirish yoki itarish uchun unga qo‘llayotgan kuchdir.
- Ishqalanish kuchi
- Bu jism tomonidan harakatga qarshilik ko‘rsatish uchun hosil qilinadigan qarshilik kuchidir.
Rasmda ko‘rsatilganidek, qutini o‘zingizdan uzoqqa itarishni boshlaganingizda, dastlab u harakatlanmaydi. Siz uni itarasiz, u esa sizga qarshi ta’sir qiladi. Oxir-oqibat, kuch yetarlicha katta bo‘lganda, quti harakatlana boshlaydi. Aynan siz qutini itarishni boshlagan payt bilan quti endigina harakatlana boshlagan payt orasida kichik bir oraliq mavjud bo‘ladi. Statik ishqalanish koeffitsiyenti aynan shu yerda muhim rol o‘ynaydi. Bu qiymat ko‘plab amaliy sohalarda juda muhim ahamiyatga ega.
Statik ishqalanish koeffitsiyenti qiymati
Bu qiymat qo‘llanilgan kuchga to‘g‘ri proporsionaldir. Hisoblashni soddalashtirish va qiymatlarni aniq hisoblash uchun statik ishqalanish koeffitsiyenti kalkulyatori ishlab chiqilgan.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
Q1
Ishqalanish nima?
Ishqalanish — suyuqlik qatlamlari, qattiq sirtlar va bir-biriga nisbatan sirpanayotgan jismlar qismlarining nisbiy harakatiga qarshilik ko‘rsatadigan kuchdir.
Q2
Ishqalanishning ikki turi qaysilar?
Ishqalanishning ikki turi — statik ishqalanish va kinetik ishqalanishdir.
Q3
Statik ishqalanish deganda nima tushuniladi?
Statik ishqalanish deb ataladigan ishqalanish kuchi jismga qo‘llanilgan kuchga qarshilik ko‘rsatadi va statik ishqalanish yengilmaguncha jismni tinch holatda ushlab turadi.
Q4
Ishqalanish kuchining kattaligini boshqaradigan ikki omil qaysilar?
Ishqalanish kuchining kattaligi quyidagi ikki omilga bog‘liq:
- Material qanchalik og‘ir?
- Sirt qanchalik g‘adir-budur?
Q5
Statik ishqalanishning birligi nima?
U birliksiz kattalikdir, chunki u ikki kuchning nisbatidan iborat.
