1869-yilda Berlinda 22 yoshli tibbiyot talabasi Paul Langergans yangi mikroskop yordamida oshqozonosti bezining tuzilishini oʻrganayotib, ilgari nomaʼlum boʻlgan va bez boʻylab bir tekis tarqalgan toʻplamlarni hosil qiluvchi hujayralarga eʼtibor qaratdi. Keyinchalik «Langergans orolchalari» deb atalgan bu «kichik hujayra toʻplamlari»ning vazifasi nomaʼlum edi. Keyinroq Eduard Lagus ularda hazm jarayonini boshqarishda ishtirok etadigan sekret ishlab chiqarilishini koʻrsatdi.

1889-yilda nemis fiziologi Oskar Minkovskiy oshqozonosti bezining hazm qilishdagi ahamiyati boʻrttirilganini isbotlash uchun sogʻlom itning ushbu bezini olib tashlash tajribasini oʻtkazdi. Tajriba boshlanganidan bir necha kun oʻtgach, laboratoriya hayvonlarini kuzatib borayotgan Minkovskiyning yordamchisi tajriba itining siydigiga koʻplab pashshalar toʻplanayotganini payqadi. Siydikni tekshirib, it siydik orqali shakar ajratayotganini aniqladi. Bu oshqozonosti bezining faoliyati bilan qandli diabet.

1900-yilda L. V. Sobolev (1876—1919) tajribalar orqali oshqozonosti bezi yoʻllari bogʻlab qoʻyilgandan keyin bez toʻqimasi atrofiyaga uchrashi, Langergans orolchalari esa saqlanib qolishini aniqladi. Tajribalar I. P. Pavlov laboratoriyasida oʻtkazilgan. Orolcha hujayralarining faolligi saqlangani sababli bunday sharoitda diabet rivojlanmaydi. Bu natijalar hamda diabet bilan ogʻrigan bemorlarda orolchalarning oʻzgarishi haqidagi maʼlum fakt Sobolevga Langergans orolchalari uglevod almashinuvini boshqarish uchun zarur, degan xulosaga kelish imkonini berdi. Bundan tashqari, Sobolev hazm qilish apparatiga nisbatan orolchalari yaxshi rivojlangan yangi tugʻilgan hayvonlarning oshqozonosti bezidan diabetga qarshi taʼsir qiluvchi moddani ajratib olishni taklif etdi. Sobolev taklif qilib, nashr ettirgan oshqozonosti bezidan faol gormonal moddani ajratish usullaridan 1921-yilda Kanadada Banting va Best Sobolevga havola bermagan holda foydalangan.

1901-yilda navbatdagi muhim qadam qoʻyildi: Yujin Opi^[ingl.] «Qandli diabet… oshqozonosti bezi orolchalarining yemirilishi tufayli yuzaga keladi va faqat shu tuzilmalar qisman yoki butunlay buzilgandagina rivojlanadi», deb koʻrsatdi^{[manba 2475 kundan beri koʻrsatilmagan]}. Qandli diabet va oshqozonosti bezi oʻrtasidagi bogʻliqlik oldindan ham maʼlum edi, ammo ungacha diabet aynan orolchalar bilan bogʻliqligi aniq emas edi.

Keyingi yigirma yil davomida orolcha sekretini ehtimoliy dori sifatida ajratib olishga bir necha bor urinishdi. 1906-yilda Georg Syultser^[nem.] oshqozonosti bezi ekstrakti yordamida tajriba itlarining qondagi glyukoza darajasini bir oz pasaytirishga erishdi, biroq ishini davom ettira olmadi. Skott (E. L. Scott) 1911—1912-yillarda Chikago universitetida oshqozonosti bezining suvli ekstraktidan foydalanib, «glyukozuriyaning maʼlum darajada kamayishi»ni kuzatdi, ammo ilmiy rahbarini tadqiqotining ahamiyatiga ishontira olmadi va koʻp oʻtmay tajribalar toʻxtatildi. Shunga oʻxshash natijani Isroil Klayner^[ingl.] «Rokfeller tibbiy tadqiqotlar instituti»da 1919-yilda ham qayd etdi, lekin uning ishi Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan uzilib qoldi va uni yakunlash imkoni boʻlmadi. 1921-yilda Fransiyadagi tajribalari yakunlari boʻyicha toʻliq ishni Buxarest tibbiyot va eʼlon qildi farmakologiya maktabining fiziologiya professori farmakologiya Nikolae Paulesku ham nashr etdi; Ruminiyada u insulin kashfiyotchisi hisoblanadi.

Biroq insulinni amalda ajratib olishga muvaffaq boʻlgan olimlar guruhi Toronto universitetiga mansub edi. Frederik Banting Sobolevning ishlaridan xabardor boʻlib, uning gʻoyalarini amalda roʻyobga chiqardi, ammo Sobolevga havola bermadi. Uning qaydlarida shunday yozilgan: «Itning oshqozonosti bezi yoʻlini bogʻlash. Atsinuslar yemirilib, faqat orolchalar qolguniga qadar itni tirik saqlash. Ichki sekretni ajratib, uning glyukozuriyaga taʼsirini tekshirish…»

Torontoda Banting J. Makleod bilan uchrashib, qoʻllab-quvvatlash hamda ish uchun zarur uskunalarni olish umidida oʻz fikrlarini bayon etdi. Dastlab Bantingning gʻoyasi professorga bemaʼni, hatto kulgili tuyuldi. Lekin yosh olim Makleodni loyihani qoʻllab-quvvatlashga koʻndira oldi. 1921-yil yozida u Bantingga universitet laboratoriyasi, 22 yoshli yordamchi Charlz Best va 10 ta it ajratdi. 30-iyul kuni ular muvaffaqiyatli tajriba oʻtkazishdi. Usulda oshqozonosti bezining chiqaruv yoʻli atrofida bogʻich tortilib, oshqozonosti bezi shirasi ajralishi toʻxtatilar edi. Bir necha haftadan soʻng tashqi sekret ishlab chiqaruvchi hujayralar nobud boʻlib, minglab orolchalar tirik qoldi. Olimlar shu orolchalardan oshqozonosti bezi olib tashlangan itlarning qondagi shakar darajasini ishonchli pasaytiruvchi oqsilni ajratib olishga muvaffaq boʻlishdi. Dastlab unga «ayletin» nomi berildi.

Yevropadan qaytgan Makleod qoʻl ostidagi olimlar bajargan ishning ahamiyatini tushundi. Ammo usulning samaradorligiga toʻliq ishonish uchun professor tajribani oʻzi ishtirokida takrorlashni talab qildi. Bir necha haftadan keyin ikkinchi urinish ham muvaffaqiyatli ekani ayon boʻldi. Biroq itlarning oshqozonosti bezidan «ayletin»ni ajratib olish va tozalash nihoyatda koʻp mehnat hamda vaqt talab qilardi. Banting insulin manbai sifatida hali hazm qilish fermentlari ishlab chiqarmaydigan, ammo yetarli miqdorda insulin sintezlaydigan buzoq homilalarining oshqozonosti bezidan foydalanishga qaror qildi. Bu ishni ancha osonlashtirdi. Insulin manbai muammosi hal etilgach, navbatdagi asosiy vazifa oqsilni tozalash boʻldi. Buning uchun Makleod 1921-yil dekabrida isteʼdodli biokimyogar Jeyms Kollip^[ingl.]ni taklif etdi. U oxir-oqibat insulinni tozalashning samarali usulini ishlab chiqdi.

11-yanvar 1922-yilda diabet bilan ogʻrigan itlarda koʻplab muvaffaqiyatli sinovlar oʻtkazilgandan keyin 14 yoshli diabet bemori Leonard Tompsonga tarixda birinchi marta insulin inyeksiyasi qilindi. Ammo dastlabki qoʻllash muvaffaqiyatsiz tugadi: ekstrakt yetarlicha tozalanmagani allergik reaksiyaga sabab boʻldi va inyeksiyalar toʻxtatildi. Keyingi 12 kun davomida Kollip laboratoriyada ekstraktni yaxshilash ustida tinimsiz ishladi. 23-yanvarda Leonardga insulinning ikkinchi dozasi yuborildi. Bu safar davolash toʻliq muvaffaqiyatli oʻtdi: sezilarli nojoʻya taʼsirlar kuzatilmadi, bemorda diabetning kuchayishi ham toʻxtadi. Biroq keyinchalik Banting va Best Kollip bilan kelisha olmay, tez orada undan ajralib ketishdi.

Katta miqdorda toza insulin kerak edi. Insulinni sanoatda tez ishlab chiqarishning samarali yoʻli topilguniga qadar juda katta ishlar bajarildi. Bu jarayonda Banting va Elay Lilli^[ingl.] oʻrtasidagi tanishuv muhim rol oʻynadi. Lilli dunyodagi eng yirik farmatsevtika kompaniyalaridan birining hammuallifi edi; kompaniyaning nomi Eli Lilly and Company.^{[manba 5339 kundan beri koʻrsatilmagan]}

Bu inqilobiy kashfiyot uchun Makleod va Banting 1923-yilda fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻldi. Dastlab Banting yordamchisi Bestning mukofotga birga tavsiya etilmaganidan qattiq norozi boʻlib, hatto mukofot pulini olishdan namoyishkorona bosh tortdi. Keyinchalik u mukofotni qabul qilishga rozi boʻldi va oʻz ulushini tantanali ravishda Best bilan boʻlishdi. Makleod ham mukofot pulini Kollip bilan boʻlishdi^{[manba 5744 kundan beri koʻrsatilmagan]}. Insulin patenti Toronto universitetiga bir dollarga sotildi. Insulinni «Iletin» savdo belgisi ostida sanoat miqyosida tijoriy ishlab chiqarish 1923-yilda Eli Lilly and Company farmatsevtika kompaniyasi tomonidan boshlangan.

Insulin molekulasini tashkil etuvchi aminokislotalarning aniq ketma-ketligini (birlamchi tuzilishini) aniqlash britaniyalik molekulyar biolog Frederik Sengerning xizmatidir. Insulin 1954-yilda birlamchi tuzilishi toʻliq aniqlangan birinchi oqsil boʻldi. Senger bu ishi uchun 1958-yilda kimyo boʻyicha Nobel mukofotini oldi. Oʻn yil oʻtgach, Doroti Kroufut-Xojkin rentgen difraksiyasi usulida insulin molekulasining fazoviy tuzilishini aniqladi. Uning ishlari ham Nobel mukofoti bilan taqdirlangan.

1960-yillarning boshida sunʼiy insulin sintezini deyarli bir vaqtda birinchi boʻlib Panayotis Katsoyanis Pittsburg universitetida va Xelmut San Axen Reyn-Vestfaliya texnika universitetida amalga oshirdi. Birinchi gen muhandisligi yoʻli bilan olingan inson insulini 1978-yilda Artur Riggs va Keyiti Itakura tomonidan Bekman ilmiy-tadqiqot institutida Gerbert Boyerning Genentech kompaniyasidan ishtirokida rekombinant DNK (rDNK) texnologiyasi yordamida olindi. Dastlabki tijoriy preparatlar ham ular tomonidan ishlab chiqarildi: 1980-yilda Bekman instituti va 1982-yilda Genentech (Humulin savdo belgisi ostida). Rekombinant insulinni novvoylik achitqilari va ichak tayoqchasi.

ishlab chiqaradi.

Insulinning sintezlanishi va ajralishi bir necha bosqichdan iborat murakkab jarayondir. Avval gormonning nofaol oʻtmishdoshi hosil boʻladi, u yetilish jarayonida bir qator kimyoviy oʻzgarishlarga uchrab, faol shaklga aylanadi. Insulin faqat tunda emas, kun davomida ham ishlab chiqariladi.

Gen, yaʼni insulin oʻtmishdoshining birlamchi tuzilishini kodlovchi gen 11-xromosomaning.

qisqa yelkasida joylashgan. Donador endoplazmatik toʻrning ribosomalarida preproinsulin deb ataluvchi oʻtmishdosh peptid sintezlanadi. U 110 ta aminokislota qoldigʻidan tashkil topgan polipeptid zanjir boʻlib, ketma-ket joylashgan L-peptid, B-peptid, C-peptid va A-peptiddan iborat.

Sintezdan deyarli darhol soʻng endoplazmatik toʻrda molekuladan signal (L) peptidi — 24 ta aminokislotadan iborat ketma-ketlik ajraladi. Bu ketma-ketlik sintezlanayotgan molekulaning endoplazmatik toʻrning gidrofob lipid membranasidan oʻtishi uchun zarur. Natijada proinsulin hosil boʻlib, u Golji majmuasiga tashiladi. Keyin uning sisternalarida insulinning yetilishi deb ataluvchi jarayon kechadi.

Yetilish insulin hosil boʻlishining eng uzoq davom etadigan bosqichidir. Yetilish vaqtida proinsulin molekulasidan maxsus endopeptidazalar yordamida C-peptid — B va A zanjirlarini bogʻlovchi, 31 ta aminokislotadan iborat boʻlak kesib olinadi. Natijada proinsulin molekulasi insulin va biologik jihatdan faol boʻlmagan peptid qoldigʻiga ajraladi.

Sekretor donachalarda insulin rux ionlari bilan birikib, kristall geksamer agregatlarini hosil qiladi.

Langergans orolchalarining beta-hujayralari qondagi glyukoza miqdori oʻzgarishiga sezgirdir. Glyukoza miqdori oshganda insulin ajralishi quyidagi mexanizm boʻyicha sodir boʻladi:

• Glyukoza beta-hujayralarga maxsus tashuvchi oqsil yordamida erkin kiradi: GluT 2.
• Hujayrada glyukoza glikolizga uchraydi va keyin nafas olish siklida oksidlanib, ATF hosil qiladi; ATF sintezining jadalligi qondagi glyukoza miqdoriga bogʻliq.
• ATF kaliy ion kanallarining yopilishini boshqaradi, bu membrananing depolyarizatsiyasiga olib keladi.
• Depolyarizatsiya kuchlanishga bogʻliq kalsiy kanallarini ochib, kalsiyning hujayra ichiga kirishiga sabab boʻladi.
• Hujayrada kalsiy miqdorining oshishi fosfolipaza Cni faollashtiradi. U membrana fosfolipidlaridan biri — fosfatidilinozitol-4,5-bisfosfatni inozitol-1,4,5-trifosfat va diatsilglitseratga parchalaydi.
• Inozitoltrifosfat endoplazmatik toʻrning retseptor oqsillari bilan bogʻlanadi. Bu hujayra ichida bogʻlangan kalsiyning ajralib chiqishi va uning konsentratsiyasi keskin ortishiga olib keladi.
• Hujayrada kalsiy ionlari konsentratsiyasining sezilarli oshishi sekretor donachalarda saqlanayotgan oldindan sintezlangan insulin ajralishini keltirib chiqaradi.

Yetuk sekretor donachalarda insulin va C-peptiddan tashqari rux ionlari, amilin va oz miqdorda proinsulin hamda oraliq shakllar mavjud.

Insulin hujayradan ekzositoz orqali ajralib chiqadi: yetilgan sekretor donacha plazmatik membranaga yaqinlashib, u bilan qoʻshiladi va ichidagi modda hujayra tashqarisiga chiqariladi. Muhitning fizik xossalari oʻzgarishi ruxning ajralishi va nofaol kristall insulinning biologik faol alohida molekulalarga parchalanishiga olib keladi.

Insulin ajralishining asosiy ragʻbatlantiruvchisi qondagi glyukoza miqdorining oshishidir. Bundan tashqari, insulin hosil boʻlishi va ajralishi ovqatlanish paytida ham kuchayadi; bunda faqat glyukoza yoki uglevodlar emas, boshqa moddalar ham taʼsir qiladi. Insulin sekretsiyasini quyidagilar kuchaytiradi^{[manba 1332 kundan beri koʻrsatilmagan]} aminokislotalar, ayniqsa leysin va arginin, ayrim gormonlar gastroenteropankreatik tizimning: xolesistokinin, glyukagon, GIP, GLP-1, AKTG, estrogenlar, sulfonilmochevina hosilalari. Shuningdek, qon plazmasidagi erkin kaliy yoki kalsiy miqdori hamda yogʻ kislotalari darajasining oshishi insulin sekretsiyasini kuchaytiradi.

Beta-hujayralarga avtonom asab tizimi:

• ham taʼsir koʻrsatadi. Parasimpatik qism (adashgan nervning xolinergik uchlari) insulin ajralishini ragʻbatlantiradi;
• Simpatik qism (α-₂-adrenoretseptorlar faollashishi) insulin ajralishini susaytiradi.

Insulin yangidan sintezlanishini glyukoza va xolinergik nerv signallari ragʻbatlantiradi.

Boshqa gormonlar kabi insulin ham oʻz taʼsirini retseptor oqsil.

orqali amalga oshiradi. Insulin retseptori hujayra membranasining ikki subbirlikdan (a va b) iborat murakkab integral oqsilidir. Har bir subbirlik oʻz navbatida ikki polipeptid zanjirdan tuzilgan.

Insulin yuqori spetsifiklik bilan retseptorning a-subbirligiga bogʻlanadi va u tomonidan tanib olinadi. Gormon birikkach, subbirlikning konformatsiyasi oʻzgaradi. Bu b-subbirlikda tirozinkinaza faolligini paydo qiladi va retseptorning oʻz-oʻzini fosforillashidan boshlanuvchi fermentlarni faollashtirish reaksiyalarining tarmoqlangan zanjirini ishga tushiradi.

Insulin va retseptor oʻzaro taʼsirining barcha biokimyoviy oqibatlari hanuz toʻliq aniqlanmagan. Ammo oraliq bosqichda ikkilamchi vositachilar: — diatsilglitserollar va inozitoltrifosfat hosil boʻlishi maʼlum. Ularning taʼsirlaridan biri protein kinaza C fermentining faollashuvidir. Bu fermentning boshqa fermentlarni fosforillovchi (va faollashtiruvchi) taʼsiri hujayra ichidagi moddalar almashinuvi oʻzgarishiga olib keladi.

4-tur glyukoza tashuvchisi GLUT4 ( boʻlgan hujayralarga (mushak toʻqimasining miositlariga va adipositlarga — yogʻ toʻqimasi hujayralariga) glyukoza kirishining kuchayishi insulin vositachilarining GLUT4 ().

oqsilini saqlovchi sitoplazmatik vezikulalarni hujayra membranasiga qoʻshishni faollashtirishi bilan bogʻliq. Bunday tashuvchi boʻlmagan hujayralarda (masalan, gepatositlarda — jigar hujayralarida) boshqa mexanizmlar ishlaydi.

1. Insulin glikogenfosforilaza fermentini, yaʼni glikogenni parchalovchi fermentni tormozlaydi. Natijada jigar va mushaklarda glikogen miqdori oshadi.
2. Insulin glikoliz fermentlarini faollashtirib, glyukozaning atsetil-koferment Agacha parchalanishini tezlashtiradi. Undan yogʻ kislotalari.
3. sintezlanadi. Insulin glyukoneogenez fermentlarini faolsizlantirib, oqsillar va aminokislotalardan glyukoza sintezlanishini sekinlashtiradi.
4. Insulin atsetil-KoA-karboksilazani faollashtiradi va shu tariqa malonil-koferment A (yogʻ kislotalarining oʻtmishdoshi) hosil boʻlishini ragʻbatlantiradi.
5. Insulin lipaza faolligini kamaytiradi, triglitseridlarning parchalanishi sekinlashadi va yogʻ kislotalaridan sintezlanish hisobiga ularning miqdori ortadi.

Insulin moddalar va energiya almashinuviga murakkab, koʻp qirrali taʼsir koʻrsatadi. Uning koʻp taʼsirlari ayrim fermentlar faolligini boshqarish xususiyati bilan bogʻliq.

Insulin qondagi glyukoza miqdorini kamaytiruvchi asosiy gormondir (glyukoza miqdori buyrakusti bezi poʻstlogʻining toʻrsimon zonasida ishlab chiqariladigan androgenlar taʼsirida ham kamayadi). Bu quyidagi mexanizmlar orqali roʻy beradi:

• hujayralar tomonidan glyukoza va boshqa moddalar oʻzlashtirilishining kuchayishi;
• glikolizning asosiy fermentlari faollashishi;
• glikogen sintezi jadalligining oshishi — insulin jigar va mushak hujayralarida glyukozaning polimerlanib glikogen sifatida zaxiralanishini kuchaytiradi;
• glyukoneogenez jadalligining kamayishi — jigarda turli moddalardan glyukoza hosil boʻlishi kamayadi.

Anabolik taʼsirlari:

• hujayralarning aminokislotalarni oʻzlashtirishini kuchaytiradi (ayniqsa, leysin va valin);
• kaliy, shuningdek, magniy va fosfat ionlarining hujayraga kirishini oshiradi;
• DNK replikatsiyasi va oqsil biosintezini kuchaytiradi;
• yogʻ kislotalari sintezini hamda ularning keyingi esterifikatsiyasini kuchaytiradi: yogʻ toʻqimasida va jigarda insulin glyukozaning triglitseridlarga aylanishiga yordam beradi. Insulin yetishmovchiligida buning aksi — yogʻlarning safarbar boʻlishi kuzatiladi.

Antikatabolik taʼsirlari:

• oqsillar gidrolizini susaytiradi — oqsillar parchalanishini kamaytiradi;
• lipolizni kamaytiradi — yogʻ kislotalarining qonga oʻtishini pasaytiradi.

Jigarning portal tizimi orqali oʻtishda odatda insulinning 60 % gacha qismi bogʻlanib parchalanadi. Uning manbai — oshqozonosti bezi; yana 35—40 % qismi buyraklar orqali chiqariladi (ammo qandli diabetda tashqaridan insulin yuborilganda buyraklarga koʻproq yuk tushadi^{[manba 5764 kundan beri koʻrsatilmagan]}, chunki parenteral yuborilgan insulin portal venani chetlab oʻtadi). Gepatositlarga tushgach, insulin avval insulinaza fermenti taʼsirida parchalanadi; bu ferment insulin molekulasining A va B zanjirlari oʻrtasidagi disulfid koʻprikchalarni uzadi. Keyin molekula qoldiqlari aminokislotalargacha parchalanadi.

Insulinning molekulyar massasi 5808 Da boʻlib, u buyrak koptokchasidan erkin oʻtib, Boumen–Shumlyanskiy kapsulasiga tushadi. Naycha boʻshligʻidan insulin tashuvchi oqsil yordamida olinadi, soʻng naycha epiteliysining lizosomalariga kirib, aminokislotalargacha parchalanadi.

Insulinning maʼlum, ammo kichik bir qismi nishon toʻqimalarda parchalanadi: signal yoʻllari ishga tushgach, «insulin+retseptor» majmuasi sitozolga botadi va lizosomalarda proteolizga uchraydi. Bunda faqat insulin qoldigʻi parchalanadi; boʻshagan retseptor esa membranaga qaytarilib, unga yana joylashadi.

Giperglikemiya — qonda shakar miqdorining oshishidir.

Giperglikemiya holatida glyukozaning jigar va periferik toʻqimalarga kirishi kuchayadi. Glyukoza miqdori muayyan chegaradan oshishi bilan oshqozonosti bezi insulin ishlab chiqara boshlaydi.

Gipoglikemiya — periferik qondagi glyukoza darajasi meʼyordan pastlashishi bilan tavsiflanadigan patologik holat (toʻliq kapillyar qonda tekshirilganda < 3,3 mmol/l; venoz plazmada < 3,9 mmol/l). Bu holat qand miqdorini pasaytiruvchi dorilarning dozasini oshirib yuborish yoki insulinning haddan ortiq ajralishi natijasida rivojlanadi. Ogʻir gipoglikemiya gipoglikemik komaga va inson oʻlimiga olib kelishi mumkin.

• bir turga mansub (monovid) — faqat bitta turdagi hayvon, masalan, choʻchqa oshqozonosti bezidan olingan ekstraktni oʻz ichiga oladi
• aralash — turli hayvonlar, masalan, choʻchqa va qoramol oshqozonosti bezlaridan olingan ekstraktlardan iborat; bugun bunday insulin qoʻllanilmaydi

Dastlab sunʼiy ravishda ishlab chiqarilgan preparatlar. Bu yerda zamonaviy, yuqori darajada tozalangan, jumladan inson insuliniga toʻliq mos boʻlgan yarimsintetik preparatlar keltirilgan.

Taʼsir profili:

• boshlanishi — teriostiga yuborilganidan 15—20 daqiqa oʻtgach,
• «choʻqqisi» (eng kuchli taʼsir davri) — 1,5—3 soat,
• umumiy taʼsir davomiyligi — 6—8 soat.

Preparat nomlari:

• Actrapid MP — choʻchqaniki, monopik
• Actrapid MC — choʻchqaniki, monokomponent
• Actrapid HM — insonniki, monokomponent, yarimsintetik (gen muhandisligi yoʻli bilan olingan)
• Humulin Regular — insonniki, monokomponent, yarimsintetik (gen muhandisligi yoʻli bilan olingan)
• Insuman Rapid HM — insonniki, monokomponent, yarimsintetik (gen muhandisligi yoʻli bilan olingan)

Kislotali pH ga ega choʻchqa insulinining mutlaqo alohida preparatlar guruhi (aminoxinkarbamid gidroxloridi yordamida taʼsiri uzaytirilgan). Preparat har 8 soatda, kuniga uch marta yuborilgan. Keyinchalik «kislotali» insulinlar tanqidga uchradi va foydalanishdan chiqarildi (ishlab chiqarilishi toʻxtatildi). Ularning oʻrnini zamonaviy qisqa va uzaytirilgan taʼsirli preparatlar egalladi.

Taʼsir profili:

• boshlanishi — teriostiga yuborilganidan 1—1,5 soat oʻtgach,
• «choʻqqisi» (eng kuchli taʼsir davri) — 3—6 soat,
• umumiy taʼsir davomiyligi — 10—12 soat.

Preparat nomlari:

• Insulin B — Berlin insulini nomi bilan tanilgan (GDRda ishlab chiqarilgan), ishlab chiqarishdan olingan.
• Monosurfininsulin — SSSRda ishlab chiqarilgan, ishlab chiqarishdan olingan.

NPH-insulinlar guruhi «Xagedorn neytral protamini» nomi bilan atalgan. SSSR davridagi rus tilidagi ilmiy adabiyotlarda PSI (protamin-rux-insulin) deb ham yuritilgan. Oldingi «Izofan» nomi ham uchraydi. NPH-insulin kristall (qisqa taʼsirli) insulin eritmasiga protamin oqsilini (0,4 mg/100 birlik), rux (0,016—0,04 mg/100 birlik) va pH ni 7,2 darajada saqlash uchun fosfat buferini qoʻshish orqali olinadi. Bu insulinning bazal (doimiy) sekretsiyasini taqlid qilishga qaratilgan ilk urinish edi. Qisqa taʼsirli insulinning ikkita inyeksiyasi nonushta va kechki ovqatdan keyin qondagi shakar koʻtarilishini qoplaydi, bitta NPH inyeksiyasi esa bazal sekretsiyani taʼminlab, tushlikdan keyingi koʻtarilishni qoplaydi, deb taxmin qilingan. Biroq preparat ishlab chiqaruvchilar avval daʼvo qilganidek sutka davom etadigan taʼsir koʻrsatmadi. Shunga qaramay, har qanday kamchilikni afzallikka aylantirish mumkin: kompaniyalar tayyor aralashmalar yaratib (quyiga qarang), kuniga 4-5 inyeksiya talab qiluvchi intensiv tartib oʻrniga insulinni kuniga ikki marta yuborishni tavsiya etishdi (qarang: insulin terapiyasi).

Taʼsir profili:

• boshlanishi — teriostiga yuborilganidan 2—4 soat oʻtgach,
• «choʻqqisi» (eng kuchli taʼsir davri) — 6—10 soat,
• umumiy taʼsir davomiyligi — 16—18 soat (dastlab 24 soat deb koʻrsatilgan).

Preparat nomlari:

• Protaphane MP — choʻchqaniki, monopik
• Protaphane MC — choʻchqaniki, monokomponent
• Protaphane HM — insonniki, monokomponent, yarimsintetik (gen muhandisligi yoʻli bilan olingan)
• Humulin NPH — insonniki, monokomponent, yarimsintetik (gen muhandisligi yoʻli bilan olingan)
• Insuman Basal — insonniki, monokomponent, yarimsintetik (gen muhandisligi yoʻli bilan olingan)

Insulin ishlab chiqaruvchi kompaniyalar qandli diabet bilan ogʻrigan bemorlarni kuniga 4—5 marta emas, ikki marta inyeksiya qilish tartibida davolash uchun tayyor (barqaror) insulin aralashmalarini ishlab chiqishdi. Biroq ular barcha bemorlarga mos kelmaydi. Buni bir ishlab chiqaruvchining oʻzida bir necha xil aralashmalar mavjudligi va farmatsevtika bozorida ushbu guruhdagi preparatlarning deyarli yoʻqligi ham bilvosita tasdiqlaydi^{[manba 2475 kundan beri koʻrsatilmagan]}.

Taʼsir profili aralashma tarkibiga bogʻliq: «qisqa» insulin ulushi qancha koʻp boʻlsa, aralashmaning taʼsiri shuncha kuchli va qisqa boʻladi, aksincha ham shunday. Amaliyotda asosan 30/70 aralashmasi saqlanib qolgan, chunki bu nisbat gipoglikemiya/giperglikemiyaga eng kam olib keladi.

Preparat nomlari:

• Humulin M3 — Humulin Regular — 30 %/Humulin NPH — 70 %
• Humulin M1
• Humulin M2
• Mixtard HM
• Insuman Comb

Bu guruh preparatlari kuniga bir marta yuboriladi va faqat 2-tur qandli diabet bilan ogʻrigan kishilar uchun ishlab chiqilgan. 2-tur qandli diabetning asosiy patologik mexanizmi — insulinga rezistentlik (insulinga sezgirlikning pastligi). Uni bartaraf etish uchun qonda insulin konsentratsiyasini doimiy yuqori darajada saqlash kerak. Preparatlar, ayniqsa, yolgʻiz yashovchi keksa bemorlar va koʻrish qobiliyati cheklangan, insulinini uyiga kelgan hamshira yuborib turadigan kishilar uchun qulay.

Taʼsir profili:

• boshlanishi — «Ultralente»: teriostiga yuborilganidan 6—8 soat oʻtgach, «Ultratard HM»: 3—6 soat oʻtgach,
• «choʻqqisi» (eng kuchli taʼsir davri) — 16—20 soat (bu guruhning barcha vakillari uchun),
• umumiy taʼsir davomiyligi — 24—36 soat (bu guruhning barcha vakillari uchun).

Preparat nomlari:

• Ultralente — choʻchqaniki, neytral
• Humulin U — gen muhandisligi orqali olingan, yarimsintetik inson insulini, monokomponent
• Ultratard HM — gen muhandisligi orqali olingan, yarimsintetik inson insulini, monokomponent

Tabiiy inson insulinining B zanjiridagi aminokislotalar ketma-ketligi oʻzgartirilgan (koʻpincha molekulaning B28 va/yoki B29 oʻrinlari oʻzgartiriladi) gen muhandisligi mahsulotlaridir. Ular tashqaridan yuboriladigan tijoriy insulinlarning taʼsir profilini tabiiy insulinga imkon qadar yaqinlashtirish uchun yaratilgan. Afzalligi — taʼsirning erta boshlanishi va inyeksiyadan ikki soat oʻtgach konsentratsiyaning qayta koʻtarilmasligi; ilgari bunday holatda gipoglikemiyani oldini olish uchun qoʻshimcha ovqatlanish talab etilgan. Humalog (Liz-Pro), Novorapid va Apidra klinik sinovlardan oʻtgan.

Taʼsir profili:

• boshlanishi — teriostiga yuborilganidan 10—20 daqiqa oʻtgach,
• «choʻqqisi» (eng kuchli taʼsir davri) — 0,5—1,5 soat,
• umumiy taʼsir davomiyligi — 3—5 soat.

Preparat nomlari:

• Humalog — insulin lispro (B28-Lys, B29-Pro)
• Novorapid — insulin aspart (B28-Asp)
• Apidra — insulin glulizin (B3-Lys, B29-Glu)

Koʻpincha ular notoʻgʻri ravishda «juda uzoq taʼsirli insulinlar» deb ham ataladi. Ular insulin antagonistini — glyukagon gormonini ajratuvchi oshqozonosti bezining alfa-hujayralari faoliyatini insulin orqali (manfiy qayta aloqa mexanizmi bilan) uzoq muddat toʻxtatish uchun yaratilgan. Ular glikogenning jigar va mushaklarda sintezlanishiga yordam beradi («gipoglikemiyani oldini olish uchun uglevodlarning strategik zaxirasi»). Taʼsir davomiyligi 24 soat deb koʻrsatilgan. Lantus (2010-yil), Levemir, Tujeo va Tresiba klinik sinovlardan oʻtgan.

Taʼsir profili:

• boshlanishi — preparat teriostiga yuborilganidan oʻrtacha 1 soat oʻtgach,
• «choʻqqisi» — mavjud emas, konsentratsiya taxminan bir xil darajada saqlanadi,
• umumiy taʼsir davomiyligi — 24 soatgacha.

Preparat nomlari:

• Lantus, insulin glargin — modifikatsiya usuli bilan olingan: A zanjirida asparagin aminokislotasi glitsinga almashtirilgan va B zanjiriga ikkita arginin qoʻshilgan (A21-Gly; B+Arg-Arg). U boshqa uzoq taʼsirli insulinlardan farqli ravishda suspenziya emas, inyeksiya uchun eritma shaklida ishlab chiqariladi (bu dozalash xatolarini kamaytiradi, chunki suspenziyani ishlatishdan oldin chayqatish zarur, eritma esa barqarordir).
• Levemir, insulin detemir. Baʼzan kuniga ikki marta inyeksiya qilish kerak boʻladi^{[manba 2475 kundan beri koʻrsatilmagan]}.
• Toujeo — Tujeo, Gla-300, insulin glargin U-300; faol modda konsentratsiyasi Lantusnikidan 3 baravar yuqori. Teriosti inyeksiyasidan keyin Tujeoning farmakokinetik va farmakodinamik profili Lantus (Gla-100) bilan taqqoslaganda barqarorroq va uzoqroq (24 soatdan ortiq) boʻladi, chunki glargin teriosti zaxirasidan sekinroq va uzoqroq ajraladi. Tujeo insulin yuborishning moslashuvchan tartibini (24 ± 3 soat yoki ertalab va kechqurun) taʼminlaydi; u tana vazni kamroq ortishi va gipoglikemik holatlar chastotasi pastroq boʻlishi bilan bogʻliq.
• Tresiba, insulin degludek. U DNK-rekombinant inson insulini boʻlib, Lys-B30 oʻrniga tegishli bogʻlovchi (L-glutamin kislotasi) orqali geksadekandioy yogʻ kislotasi qoldigʻi biriktirilgan. Bozordagi eng yangi preparat sifatida ishlab chiqaruvchi Novo Nordisk uni shu toifadagi boshqa preparatlarga nisbatan butun taʼsir davrida ancha tekis konsentratsiyani saqlovchi va bir dozasi juda uzoq (ikki sutkagacha va undan ortiq) taʼsir qiluvchi vosita deb taʼriflaydi. Kuniga bir marta uxlashdan oldin yuborish tavsiya etilgan. 100 birlik/ml va 200 birlik/ml variantlarda chiqariladi.

Insulin terapiyasi amaliyoti nuqtayi nazaridan bunday tayyor aralashmalar nima uchun paydo boʻlgani uncha aniq emas. Ehtimol, ishlab chiqaruvchi inson insulinining «sutkalik», aniq choʻqqisiz analogi yetarli davomiylikda taʼsir qilmasligini qoplashga urinmoqda.

Preparat nomlari:

• Novomix 30 — 30 % juda qisqa taʼsirli inson insulini analogi aspart/70 % protaminlangan insulin aspart (NPH-insulin ishlab chiqarishiga oʻxshash, oʻrtacha davomiylikdagi protamin-kristall komponent).
• Humalog M25 — 25 % juda qisqa taʼsirli inson insulini analogi Liz-Pro/75 % protaminlangan insulin Liz-Pro
• Humalog M50 — 50 % juda qisqa taʼsirli inson insulini analogi Liz-Pro/50 % protaminlangan insulin Liz-Pro