Oksitotsin — neyropeptid va peptid gormon bo‘lib, uning sintezi paraventrikulyar va supraoptik yadrolarda — gipotalamusda — sodir bo‘ladi. Gormon gipofizning orqa bo‘lagiga (neyrogipofizga) yetkazilib, shu yerda to‘planadi (zaxiralanadi) va qonga ajratiladi. Tuzilishi oligopeptid xususiyatiga ega.
Kashf etilish tarixi
1906-yilda ingliz fiziologi Genri Deyl shuni aniqladiki, gipofiz ekstrakti silliq mushaklarning bachadondagi qisqarishini rag‘batlantiradi. Keyinchalik oksitotsin aynan shu xususiyati uchun shunday nomlangan: oksitotsin atamasi yunoncha ὀξύς («tez») va τόκος («tug‘ruq») so‘zlaridan kelib chiqqan. 1910-yilda Ott va Skott, 1911-yilda esa Shefer va Makkenzi gipofizning orqa bo‘lagi ekstrakti sut ajralishini rag‘batlantirishini aniqlashgan. 1928-yilda oksitotsin va vazopressin gipofizning orqa bo‘lagi to‘qimalaridan ajratib olingan.
1953-yilda amerikalik biokimyogar Vinsent dyu Vinyo oksitotsinning aminokislotalar ketma-ketligini aniqladi va ko‘p o‘tmay uni sintez qildi. Shu ishlari uchun u kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini oldi. Oksitotsin sintez qilingan birinchi polipeptid gormon bo‘ldi.
Tuzilishi
Oksitotsin 9 ta aminokislotadan iborat bo‘lib, ular peptid bog‘lari orqali bog‘langan: Cys-Tyr-Ile-Gln-Asn-Cys-Pro-Leu-Gly. Ular tarkibidagi Cys1 va Cys6 qoldiqlari o‘rtasida disulfid bog‘i mavjud. Oksitotsinning molekulyar massasi — 1007 Da. Oksitotsinning bir XB miqdori 1,68 mkg sof peptidga teng.
Oksitotsinning tuzilishi vazopressinning tuzilishiga juda o‘xshaydi; u ham disulfid ko‘prikchali nonapeptid gormondir. Ularning aminokislotalar ketma-ketligi faqat ikkita o‘rinda farqlanadi. Oksitotsin va vazopressin genlari odatda ayni bir lokusda, bir xromosomada joylashadi, ammo ular transkripsiyalanishi qarama-qarshi yo‘nalishlarda kechadi. Genlar orasidagi masofa 3 dan 12 gacha nukleotid juftini tashkil etadi.
Biologik roli
Laktatsiyani rag‘batlantirish
Sut ajratayotgan ko‘krak bezida oksitotsin mioepitelial hujayralarning qisqarishiga olib keladi. Bu hujayralar areolalar va sut bezi yo‘llarini o‘rab turadi. Natijada sut ishlab chiqarilishini ta’minlaydigan prolaktin gormoni ta’sirida hosil bo‘lib, ko‘krakdan ajraladi. Emizish vaqtida oksitotsin sut beziga yetib borib, sutning areola ostidagi yo‘llarga o‘tishiga yordam beradi; u yerdan sut ko‘krak uchlari orqali chiqadi.
Jinsiy funksiyalarga ta’siri
Bachadon qisqarishini rag‘batlantirish
Oksitotsin bachadonning silliq mushaklariga ta’sir qilib, qisqarish faolligini va ozroq darajada tonusni miometriyda oshiradi. Past konsentratsiyalarda oksitotsin bachadon qisqarishlarining tezligi va amplitudasini oshiradi, yuqori konsentratsiyalarda esa bachadon tonusini kuchaytiradi, qisqarishlarni tezlashtiradi va kuchaytiradi (hatto tetanik qisqarishlar yoki tonik kontraktura paydo bo‘lishigacha). Oksitotsin bachadon bo‘ynining tug‘ruqdan oldin hamda to‘lg‘oqning ikkinchi va uchinchi davrlarida qisqarishiga yordam beradi. U homilada gipoksiya rivojlanishiga, tug‘ruqning birinchi bosqichi qisqarishiga va rejalashtirilmagan epidural anesteziyaga sabab bo‘lishi mumkin. Oksitotsinning emizish davrida ajralishi laktatsiyaning dastlabki haftalarida mo‘tadil, ammo ko‘pincha og‘riqli bachadon qisqarishlarini keltirib chiqaradi. Bu qonning ivishiga, xususan, yo‘ldosh bachadonga birikkan joyda yordam beradi. Holbuki oksitotsin retseptorlari bo‘lmagan laboratoriya sichqonlarida reproduktiv xulq-atvor va tug‘ruq odatdagidek kechadi. Oksitotsin ginekologik operatsiyalardan so‘ng bachadondan qon ketishini to‘xtatish uchun qo‘llanadi.
Jinsiy xulq-atvorga ta’siri
Oksitotsinning inson jinsiy xulq-atvoriga ta’siri to‘liq aniqlanmagan. Kamida ikkita tadqiqot limfada oksitotsin miqdori orgazm vaqtida erkaklarda ham, ayollarda ham oshishini aniqlagan. O‘zini jinsiy qo‘zg‘atish paytidagi orgazmda limfadagi oksitotsin darajasi sezilarli ko‘tarilib, qo‘zg‘alishdan besh daqiqa keyin ham odatdagidan yuqori bo‘lib qoladi.
Tadqiqotlardan birining mualliflari oksitotsinning mushaklar elastikligiga ta’siri spermatozoidlarning harakatlanib tuxum hujayraga yetib borishiga yordam berishi mumkinligini taxmin qilishgan. Ayollarda qon zardobidagi oksitotsin miqdorining jinsiy qo‘zg‘alishdan oldin va keyin o‘lchanishi oksitotsin jinsiy qo‘zg‘alishda muhim rol o‘ynashini tasdiqlagan. Xuddi shu tadqiqotda jinsiy yo‘llarning qo‘zg‘atilishi orgazmdan keyin oksitotsin miqdorining darhol oshishiga olib kelishi aniqlangan. Ko‘plab tadqiqotlar jinsiy qo‘zg‘alishni erkaklar va ayollarda o‘rganishga bag‘ishlangan. Ko‘pgina olimlarning fikricha, ayollar erkaklarga qaraganda kuchliroq orgazmni boshdan kechiradi, chunki ularda murakkabroq reproduktiv tizim, endokrin tizim mavjud bo‘lib, u quyidagi aniq belgilangan sikllar bilan bog‘liq: hayz ko‘rish, laktatsiya, menopauza va homiladorlik. Bu sikllar gormonlar miqdorining jinsiy qo‘zg‘alish bilan bog‘liq o‘zgarishlarini baholashga imkon beradi. Biroq taniqli seksologlar erkaklar va ayollar orgazmining davomiyligi hamda xususiyatlarida farq yo‘qligini ko‘rsatuvchi ma’lumotlarni olishgan. Shunday qilib, ayollarning jinsiy qo‘zg‘alishiga bag‘ishlangan tadqiqotlar sonining nisbatan ko‘pligi jamiyatda ayol orgazmini erkak orgazmiga nisbatan sirli va noyob hodisa deb bilish singari noto‘g‘ri tasavvurni aks ettirishi mumkin.
Ishonch darajasiga ta’siri
Oksitotsin qoniqish hissini, xavotirning kamayishini va sherik yonida xotirjamlik tuyg‘usini yuzaga keltiradi. Tadqiqotlar oksitotsinning insonlar o‘rtasidagi munosabatlar, ishonchning ortishi va qo‘rquvning kamayishi bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan. Bu oksitotsin miyaning xulq-atvor, qo‘rquv va xavotir uchun javob beradigan sohalariga ta’sir qilishi mumkin, degan taxminga asos bo‘lgan.[manba 2128 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Siydik ajralishiga ta’siri
O‘zining vazopressinga o‘xshashligi sababli oksitotsin siydik ajralishini biroz kamaytirishi mumkin. Ayrim hayvon turlarida oksitotsin buyraklar orqali natriy ajralishini kuchaytiradi (natriyurez), odamlarda esa oksitotsinning yuqori dozalari giponatriyemiyaga olib kelishi mumkin.
Yurakka ta’siri
Oksitotsin va uning retseptorlari ayrim kemiruvchilarning yuragida ham aniqlangan; bu yerda gormon yurakning embrional rivojlanishida differensiatsiya jarayonini kardiomiotsitlarda rag‘batlantirish orqali ishtirok etishi mumkin. Biroq laboratoriya sichqonlarida oksitotsin yoki uning retseptorlari yetishmasligi yurak yetishmovchiligiga olib kelmagan.
Gipotalamus, gipofiz va buyrak usti bezlari gormonlari ajralishiga ta’siri
Muayyan sharoitlarda oksitotsin bilvosita adrenokortikotrop gormon va kortizol ajralishini susaytiradi, ayrim vaziyatlarda esa vazopressinning antagonisti deb hisoblanishi mumkin.
Qarigan mushaklarga ta’siri
Oksitotsinni tizimli ravishda yuborish qarigan mushaklarda hujayralar ko‘payishini ildiz hujayralar orqali kuchaytiradi. Bunda MAPK/ERK signal yo‘lining faollashishi mushaklarning tiklanishini tezlashtiradi. Oksitotsin FDA tomonidan tasdiqlangan dori vositasi ekanini hisobga olsak, uni bemorlarga yuborish mushaklarning qarishiga qarshi kurashishning yangi va xavfsiz usuli bo‘lishi mumkin.
Autizmni davolashga urinishlar
Ilgari oksitotsin autizmni davolashda qo‘llanishi mumkin, degan taxmin ilgari surilgan edi. 2010-yillarda kichik tadqiqotlar va oksitotsin haqidagi parcha-parcha ma’lumotlarga asoslanib, AQShda tobora ko‘proq shifokorlar uni tasdiqlangan qo‘llash ko‘rsatmalaridan tashqari (inglizcha off-label) buyurishgan, bolalarida autizm spektri buzilishlari bo‘lgan ota-onalar esa internetda oksitotsinli biologik faol qo‘shimchalarni faol ravishda xarid qilishgan.
Biroq qat’iy eksperimental tekshiruvlarda oksitotsin autizmli bolalarga ta’sir qilmasligi aniqlandi. Tajribada kuzatilgan yaxshilanish esa ota-onalar farzandlarini oksitotsin bilan davolayapmiz deb o‘ylaganlari sababli ular bilan yaxshiroq muloqot qilgani natijasi bo‘lgan (tadqiqotda platsebo olgan guruh va oksitotsin olgan guruh natijalari bir xil bo‘lgan).
Psixotrop ta’siri
Oksitotsinning inson ruhiy-hissiy holatiga ta’siri aniqlangan.
Ishonch gormoni
Oksitotsin boshqa odamlarga nisbatan xayrixohlikni oshiradi va muayyan kishining so‘zlariga ishonishga yordam beradi, biroq faqat ayrim sharoitlarda: bu faqat guruh ichidagi munosabatlarga taalluqli bo‘lib, insonning boshqa guruh vakillariga munosabati na yaxshilanadi, na yomonlashadi (bu «paroxial altruizm» deb ataladi). Gormon tug‘ruqdan keyinoq ona va bola o‘rtasidagi munosabatlarning shakllanishida qatnashadi. Oksitotsin konsentratsiyasi autizm va Uilyams sindromining namoyon bo‘lishiga ta’sir qiladi.
Erkaklarga ta’siri
Erkaklarda o‘tkazilgan boshqa tadqiqotlarga ko‘ra, oksitotsin ta’sirida ular yuz ifodasidan boshqalarning kayfiyatini yaxshiroq tushunadi, suhbatdoshining ko‘ziga ko‘proq qaraydi va ishonuvchanroq, ba’zan hatto haddan tashqari ishonuvchan bo‘lib qoladi (masalan, aldanganidan keyin ham ishonch kamaymaydi). Odatda odamga birovning yuziga qarab turganida noxush xabar aytilsa, keyinchalik o‘sha yuz unga kamroq jozibali tuyuladi. Ammo burniga oksitotsin tomizilgan erkaklarda bunday holat kuzatilmaydi.
Tadqiqotlar oksitotsinning erkaklar ruhiyatiga ta’siri ijobiy ma’noga ega, ijtimoiy jihatdan muhim signallarga sezuvchanlikni (qabul qilish qobiliyatini) tanlab oshirishdan iboratligini ham ko‘rsatgan. Oksitotsin erkaklarni boshqa odamlar bilan yaxshi munosabatlar (masalan, do‘stlik va jinsiy munosabatlar) o‘rnatishda muhim bo‘lgan axborotni uzatuvchi signallar va ta’sirlarga nisbatan sezgirroq qiladi. Erkaklarda o‘tkazilgan ayrim tadqiqotlar oksitotsin yuborilishi xudbinlikni kamaytirib, paroxial altruizmni oshirishini ko‘rsatgan. Boshqacha aytganda, u «o‘z guruhi vakillariga mehr» va «o‘z odamlari»ga ishonchni kuchaytiradi, biroq «boshqa guruhga nafrat» yoki «begonalar»ga ishonchsizlikni oshirmaydi.
Kalamushlarda o‘tkazilgan tadqiqotlar oksitotsin ta’sirida erkak kalamushlar juftlashishdan keyin xotirjamroq va dadilroq bo‘lib qolishini ko‘rsatgan. Urg‘ochi sutemizuvchilarda oksitotsin bolalariga bog‘lanish hissini boshqaradi.
Alkogolga sezuvchanlikka ta’siri
Avstraliyalik olimlar guruhi kalamushlarda olib borgan tadqiqotlarda ushbu gormonning katta dozalarda yuborilishi hayvonlarni alkogol ta’siriga sezgir bo‘lmaydigan holatga keltirishi aniqlangan. Mutaxassislarning fikricha, bu insonlarda alkogolga qaramlikni davolashga yordam berishi mumkin.
Havolalar
- Oksitotsin: har qanday qo‘rquvga davo yoki nihoyatda ayyor aldovchimi? Arxiv nusxasi 12-mart 2008-yildagi nusxa Wayback Machine arxivida
- Elementlar: muhabbatning biokimyoviy asoslari go‘daklikdayoq shakllanadi Arxiv nusxasi 16-may 2010-yildagi nusxa Wayback Machine arxivida
