| Ormuz bo‘g‘ozi | |
|---|---|
| arab. مضيق هرمز, fors. تنگه هرمز | |
Ormuz bo‘g‘ozi xaritasi | |
| Xususiyatlari | |
| Kengligi | 54 km |
| Uzunligi | 195 km |
| Eng katta chuqurligi | 229 m |
| Joylashuvi | |
| 26°34′00″ sh. k. 56°15′00″ sh. u.HGЯO | |
| Tegishli akvatoriya | Arabiston dengizi |
| Ajratib turadi | Fors qo‘ltig‘i / Ummon qo‘ltig‘i |
| Mamlakatlar | |
Ormuz bo‘g‘ozi | |

Ormuz bo‘g‘ozi (arab. مَضيق هُرمُز — Madīq Hurmuz, Xurmuz bo‘g‘ozi; fors. تنگه هرمز — Tangeh-ye Hormoz, Hormoz bo‘g‘ozi) — tor va strategik jihatdan muhim bo‘g‘oz Arabiston dengizida joylashgan. U janubi-g‘arbdagi Fors qo‘ltig‘ini janubi-sharqdagi Ummon qo‘ltig‘i bilan, undan keyin esa ochiq okean bilan bog‘laydi. Shimoliy qirg‘oq Eronga, janubiy qirg‘oq esa Birlashgan Arab Amirliklariga va yarimeksklav shaklidagi Ummon hududiga tegishli. Bo‘g‘ozning uzunligi taxminan 90 dengiz mili (167 km), kengligi esa 52 dengiz milidan (96 km) 21 dengiz miligacha (39 km) o‘zgaradi.
Ormuz bo‘g‘ozi xalqaro savdoda strategik ahamiyatga ega. Dunyoda tashiladigan suyultirilgan tabiiy gazning uchdan bir qismi va iste’mol qilinadigan neftning qariyb chorak qismi shu bo‘g‘oz orqali o‘tadi.
Nomining kelib chiqishi
Nomi Ormuz orolidan olingan. Orol nomining kelib chiqishi haqida ikki xil taxmin bor. Eng mashhur talqinga ko‘ra, uning nomi fors xudosi Ahuramazda (Ormuzd; fors. ارمزد) nomidan kelib chiqqan. Tarixchilar va tilshunoslar boshqa talqinni ham taklif qilishadi: «Ormuz» so‘zi fors tilidagi هورمغ (Hur-mogh) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «xurmo palmasi» degan ma’noni anglatadi.
Geografiyasi va geologiyasi
Bo‘g‘ozning uzunligi 195 kilometr, eng tor joyining kengligi esa taxminan 54 kilometr. Chuqurligi 229 metrga yetadi. Bo‘g‘oz har biri taxminan 2,5 kilometr kenglikdagi ikkita kema qatnovi yo‘lagiga bo‘lingan; ularni kengligi 5 kilometr bo‘lgan bufer hudud ajratib turadi. Hozirda bu bo‘g‘oz Fors qo‘ltig‘i mamlakatlarida qazib olinadigan gaz va neftni boshqa mamlakatlarga eksport qilish mumkin bo‘lgan yagona dengiz yo‘lidir. Asosiy yo‘nalishlar: Yaponiya, AQSH va G‘arbiy Yevropa.
Paydo bo‘lishi: Fors qo‘ltig‘i va Ormuz bo‘g‘ozi juda qadimda Yer po‘stining siljishi natijasida vujudga kelgan. Taxminan 500 million yil avval (tokembriy davri) Yerning qattiq qatlami yagona quruqlikdan iborat bo‘lgan. Yer po‘sti harakatlanishi va paydo bo‘lgan yoriqlarga suv kirishi natijasida asta-sekin materiklar va okeanlar shakllangan. Taxminan 45 million yil avval, eotsen deb ataladigan geologik davr boshida (paleogen davrining o‘rtalarida) Ummon qo‘ltig‘i paydo bo‘lgan. Taxminan 35 million yil avval, eotsen va oligotsen chegarasida esa Ummon qo‘ltig‘idagi yoriq kengayib, uning davomi Fors qo‘ltig‘ini Ummon qo‘ltig‘i bilan tutashtirgan.
Ormuz bo‘g‘ozi yarimoy shaklida bo‘lib, uning qavariq tomoni Eron tog‘ligining ichki qismiga qaragan. Shu sababli bo‘g‘oz qirg‘oqlarining katta qismi Eronda joylashgan. Bo‘g‘oz shakli suvning quruqlik ichiga kirib borib, Fors qo‘ltig‘ining «bo‘g‘zi»da qo‘ltiq hosil qilishini ko‘rsatadi. Ormuz bo‘g‘ozining janubiy qirg‘og‘i suv ichiga turtib chiqqan Arabiston yarimorolining bir qismi bo‘lib, Musandam yarimorolini hosil qiladi. Uning xuddi shu nom bilan ataladigan shimoliy qismi Ummonga tegishli.
Bo‘g‘ozning uzunligi qariyb yuz dengiz miliga teng. Eron va Ummon o‘rtasidagi eng tor qismning kengligi 21 mil bo‘lib, shimolda joylashgan Eronning Larak orolini Ummonning Katta Kuvayn oroli bilan tutashtiradi. Eron va Ummon o‘rtasidagi chegara shartnomasi 20-iyul 1974-yilda imzolangan va 28-may 1975-yildan kuchga kirgan. Shartnomaga ko‘ra, Ummon qo‘ltig‘ining shimolidan Fors qo‘ltig‘ining shimoli-sharqigacha belgilangan chegara chizig‘ining uzunligi 124,8 milni tashkil etadi. Aslida bu chegara Ormuz bo‘g‘ozini teng ikkiga bo‘lib turuvchi chiziqdir. U bo‘g‘oz shimolidagi va janubidagi ikki mamlakat qirg‘oqlarining boshlang‘ich chiziqlarini hisobga olib belgilangan hamda ulardan teng masofada joylashgan. Faqat Eronning Larak oroli bilan Ummonning Katta Kuvayn (Kuvayn-Kabir) oroli o‘rtasidagi o‘n besh millik hudud bundan mustasno: bu yerda ikki davlatning 12 millik hududiy suvlari o‘zaro kesishadi. Bo‘g‘ozda to‘rtta oroldan iborat Qeshm hududi joylashgan. Bu orollar — Qeshm, Ormuz, Larak va Hengam bo‘lib, ular Katta Tunb va Abu-Muso orollari bilan birgalikda Eronning mudofaa chizig‘ini tashkil etadi. Ormuz bo‘g‘ozi siyosiy ahamiyati tufayli doimo e’tibor markazida bo‘lib kelgan; hatto uning orollari ham ko‘p yillar davomida mustamlakachi kuchlar nazorati ostida bo‘lgan. Bo‘g‘oz bugungi dunyoning eng muhim suv yo‘llaridan biridir: u orqali turli mamlakatlarning neftga bo‘lgan ehtiyojining katta qismi ta’minlanadi va mintaqaning dengiz tashuvlari amalga oshiriladi. Harbiy nuqtayi nazardan Fors qo‘ltig‘i davlatlarining Ummon qo‘ltig‘i va Hind okeani bilan bog‘lanishi ham bu hududning strategik operatsiyalar makoni sifatida e’tiborni tortishiga sabab bo‘ladi. Eron va Ummon o‘rtasidagi 1974-yilgi shartnomaga ko‘ra, ikkala davlat tor bo‘g‘ozni himoya qilish va kemalar harakatini nazorat etish uchun birgalikda mas’uldir.
Kema qatnovi

To‘qnashuv xavfini kamaytirish uchun bo‘g‘ozdan o‘tadigan kemalar harakatni ajratish sxemasi[ingl.] (TSS)ga amal qiladi: Fors qo‘ltig‘iga kirayotgan kemalar bir yo‘lakdan, chiqayotganlari esa boshqa yo‘lakdan foydalanadi. Har bir yo‘lakning kengligi ikki mil. Ularni kengligi ikki mil bo‘lgan oraliq zona ajratib turadi.
Bo‘g‘ozdan o‘tish uchun kemalar Eron va Ummonning hududiy suvlaridan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyasida belgilangan tranzit o‘tish qoidalari asosida foydalanadi. Konvensiyani barcha mamlakatlar ratifikatsiya qilmagan bo‘lsa-da, ko‘pchilik davlatlar, jumladan AQSH, unda kodifikatsiyalangan odatiy dengiz qatnovi qoidalarini tan oladi.
1959-yil aprelida Eron hududiy suvlarini 12 dengiz miligacha (22 km) kengaytirib, bo‘g‘ozning huquqiy maqomini o‘zgartirdi va yangi hududda faqat tinch o‘tish tartibidagi qatnovni tan olishini e’lon qildi. 1972-yil iyulida Ummon ham farmon bilan o‘z hududiy suvlarini 12 dengiz miligacha (22 km) kengaytirdi. Natijada 1972-yil o‘rtalariga kelib Ormuz bo‘g‘ozi Eron va Ummonning birlashgan hududiy suvlari bilan to‘liq «yopildi». 1970-yillarda Eron ham, Ummon ham harbiy kemalarning bo‘g‘ozdan o‘tishiga to‘sqinlik qilishga urinmadi, biroq 1980-yillarda ikkala davlat odatiy (eski) huquqdan farq qiluvchi talablarni ilgari surdi. 1989-yil avgustida BMTning Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyasini ratifikatsiya qilganidan so‘ng, Ummon 1981-yildagi qirollik farmonini tasdiqlovchi bayonotlar berdi. Unga ko‘ra, mamlakatning hududiy suvlaridan faqat tinch o‘tishga ruxsat etilgan. Bayonotlarda, shuningdek, xorijiy harbiy kemalar Ummon hududiy suvlaridan o‘tishi uchun oldindan ruxsat olishi shartligi aytilgan. 1982-yil dekabrida konvensiyani imzolaganidan keyin Eron deklaratsiya kiritib, «Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyaning faqat ishtirokchi davlatlari unda yaratilgan shartnomaviy huquqlardan», shu jumladan «xalqaro kema qatnovi uchun foydalaniladigan bo‘g‘ozlardan tranzit o‘tish huquqidan» foydalanishi mumkinligini bildirdi. 1993-yil mayida Eron dengiz hududlari haqidagi keng qamrovli qonunni qabul qildi. Uning ayrim qoidalari BMTning Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyasiga zid bo‘lib, jumladan harbiy kemalar, suvosti kemalari va atom kemalaridan Eron hududiy suvlari orqali tinch o‘tishdan oldin ruxsat olishni talab qiladi. AQSH Ummon va Eronning bu talablaridan birortasini tan olmaydi va ularning barchasiga e’tiroz bildiradi.
Iqtisodiy ahamiyati
Lloyd’s dengiz statistikasi bo‘limi ma’lumotlariga ko‘ra, 2006-yilda jahonda dengiz orqali eksport qilingan neftning 33 % Ormuz bo‘g‘ozidan o‘tgan. Neft mahsulotlari ham hisobga olinsa, bo‘g‘oz hissasi jahon dengiz neft eksportining taxminan 40 % ini tashkil etgan. 2011—2013-yillardagi ma’lumotlarga ko‘ra, bo‘g‘oz orqali kuniga 17 mln barrel, ya’ni dunyo neft ta’minotining beshdan bir qismi o‘tgan. Fors qo‘ltig‘i mamlakatlarida qazib olingan neftning 90 % dan ortig‘i bo‘g‘oz orqali tashiladi (2006-yil holatiga ko‘ra). Ushbu neft AQSH, G‘arbiy Yevropa mamlakatlari va Yaponiyada iste’mol qilinadigan neftning mos ravishda 13/23/73 foizigachasini tashkil etadi.
Voqealar

18-aprel 1988-yilda AQSH Harbiy-dengiz kuchlari Eron–Iroq urushi davrida Ormuz bo‘g‘ozi va Fors qo‘ltig‘ida Eronga qarshi operatsiya o‘tkazdi. «Bogomol» deb nomlangan operatsiya bundan to‘rt kun avval Amerikaning fregati «Semyuel B. Roberts»[ingl.] Eron minasiga urilib shikastlanganiga javoban o‘tkazildi. Operatsiya davomida Eronning «Sahand» fregati va bir nechta kichikroq kemalari cho‘ktirildi.
Eronning 655-reysi halokati
3-iyul 1988-yilda AQSH Harbiy-dengiz kuchlari bo‘g‘ozda Eronning Airbus A300 yo‘lovchi samolyotini urib tushirdi. Natijada 290 kishi halok bo‘ldi. Hodisa haqida ko‘plab talqinlar mavjud bo‘lib, aviatsiya tarixida bu fojia eng bahsli voqealardan biri hisoblanadi.
Amerika va Eron kemalari o‘rtasidagi hodisa
6-yanvar 2008-yilda beshta patrul kateri Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusiga tegishli bo‘lib, 200 metrdan kam masofagacha uchta AQSH Harbiy-dengiz kuchlari kemasiga yaqinlashdi. Amerika qo‘mondonligi ma’lumotiga ko‘ra, o‘sha paytda kemalar xalqaro suvlarda bo‘lgan. Amerika kemalaridan biri kapitani taqdim etgan yozuvda Eron Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi katerlari amerikaliklarga qarata o‘t ochish bilan tahdid qilgani aytiladi. Bunga javoban Eron faqat odatiy radioaloqa qayd etilgan videoyozuvni e’lon qildi.
AQSHning ehtimoliy sanksiyalariga javoban Eronning neft tashish yo‘lini to‘sib qo‘yish tahdidi (2011—2012)
28-dekabr 2011-yilda Eron vitse-prezidenti Muhammad Rizo Rahimiy iqtisodiy sanksiyalarga keskin javob qaytardi. Bu sanksiyalarni AQSH joriy etishga tayyorlanayotgan edi. Rahimiy mamlakati har qanday bosimga javoban dunyo neft yetkazib berishining taxminan beshdan bir qismi o‘tadigan muhim dengiz yo‘li — Ormuz bo‘g‘ozi orqali neft tashishni to‘xtatishini bildirdi. Eron Harbiy-dengiz kuchlari qo‘mondoni admiral Sayyoriy Ormuz bo‘g‘ozini yopish «bir stakan suv ichishdan ham oson» ekanini ta’kidladi.
AQSH Davlat departamenti vakili Mark Toner Eronning tahdidlarini «quruq gap» deb atadi. U Rahimiyning bayonotlarini «Eronning xalqaro yadroviy majburiyatlarni hanuz bajarmayotganidan e’tiborni chalg‘itishga qaratilgan navbatdagi urinish» sifatida baholadi.
Pentagon vakili Jorj Littl bo‘g‘oz «nafaqat mintaqa mamlakatlari, balki Eronning o‘zi uchun ham hayotiy muhimdir <…> Fors qo‘ltig‘ida keskinlikning ortishi hech kimga kerak emas», deb aytdi. AQSH Harbiy-dengiz kuchlarining Beshinchi floti vakili Rebekka Rebarich AQSH «har doim dushmanona harakatlarga javob berishga tayyor» ekanini bildirdi. «Beshinchi flot — turli vazifalarni bajarishga qodir harakatchan kuch bo‘lib, <…> har doim dengizda erkin suzishni ta’minlashga tayyor», dedi u.
AQSH Eron Ormuz bo‘g‘ozini to‘sishga urinsa, kuch ishlatishini bildirdi. Bu haqda 8-yanvar 2012-yilda Amerikaning CBS telekanalida AQSH mudofaa vaziri Leon Panetta.
shunday dedi: «Bizning pozitsiyamiz juda aniq — AQSH Ormuz bo‘g‘ozining yopilishiga yo‘l qo‘ymaydi. Bu qizil chiziq bo‘lib, uni kesib o‘tish mumkin emas. Shunday holat yuz bersa, javob qaytaramiz».
20-iyul 2012-yilda Eron Majlisi Ormuz bo‘g‘ozini yopish haqidagi qonun loyihasini qo‘llab-quvvatladi. Biroq amalda bo‘g‘oz yopilmadi.
Isroil va AQSHning yadroviy obyektlarga hujumlariga javoban Eronning bo‘g‘ozni yopish tahdidi (2025)
2025-yil yozida Isroilning «Ko‘tarilayotgan sher» va AQSHning «Yarim tun bolg‘asi» operatsiyalari oqibatida Eronning yadroviy obyektlariga jiddiy zarar yetdi. Shuningdek, bir qator yuqori martabali harbiylar, Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusining rahbarlari va yadro olimlari halok bo‘ldi. Ushbu hujumlardan so‘ng 22-iyunda Eron Tashqi ishlar vazirligi, parlamenti, Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi vakillari va oliy rahbar oyatulloh Ali Xomanaiyning maslahatchisi Eron Ormuz bo‘g‘ozini yopish imkoniyatini ko‘rib chiqayotganini yana ma’lum qildi. Yakuniy qaror Milliy xavfsizlik kengashi tomonidan qabul qilinishi kerak edi.
AQSH–Isroil–Eron urushi davridagi inqiroz (28-fevral 2026-yildan boshlab)
Ormuz bo‘g‘ozidagi inqiroz 28-fevral 2026-yilda AQSH va Isroilning Eronga zarbalaridan so‘ng boshlandi. Ushbu hujumlar natijasida mamlakatning oliy rahbari Ali Xomanaiy halok bo‘ldi. Bunga javoban Eron hukumati Fors qo‘ltig‘i mamlakatlaridagi obyektlarga raketa zarbalari berdi va bo‘g‘oz orqali qatnov yopilganini e’lon qildi. Bu kema qatnovini deyarli butunlay to‘xtatdi. Jahonda dengiz orqali tashiladigan neftning taxminan 20 % shu bo‘g‘ozdan o‘tadi. Shu bois uzilishlar neft va gaz narxlarining keskin oshishiga olib keldi. Bir nechta tanker shikastlandi, yirik dengiz tashuv kompaniyalari qatnovlarni vaqtincha to‘xtatdi, bozor esa uzoq davom etadigan energetika va iqtisodiy inqiroz xavfiga duch keldi.
12-may 2026-yilda Iroq, Pokiston va Eron Ormuz bo‘g‘ozi orqali neft va suyultirilgan tabiiy gaz yetkazib berish bo‘yicha bitimlar tuzdi. Bu bo‘g‘oz endilikda betaraf tranzit yo‘nalishi hisoblanmaydi.
