Bengal qo‘ltig‘i

Bengaliya qo‘ltig‘i
Xususiyatlari
O‘lchamlari2090 × 1610 km
Maydoni2 191 000 km²
Eng katta chuqurligi4519 m
O‘rtacha chuqurligi2600 m
Sho‘rligigacha 34 ‰
Joylashuvi
14°56′16″ shim. k. 87°27′33″ sharq. u.HGYaO
Mamlakatlar
Индийский океан
Точка
Bengaliya qo‘ltig‘i
Карта
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Bengaliya qo‘ltig‘i (bengalcha বঙ্গোপসাগর, tamilcha வங்காள விரிகுடா, hindiycha बंगाल की खाड़ी, birmacha ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်, inglizcha Bay of Bengal) — Hind okeaniningshimoli-sharqida joylashgan dengiz qo‘ltig‘i bo‘lib, Hindiston, Bangladesh, Myanma va Shri-Lanka qirg‘oqlarini yuvib turadi. G‘arbda u Hindiston yarimoroli, sharqda esa Myanma qirg‘oqlari va Andaman hamda Nikobar orollari yoylari bilan chegaralangan. Qo‘ltiqning shimoliy uchida tarixiy Bengaliya mintaqasi joylashgan (unga hozirgi Bangladesh va Hindistonning G‘arbiy Bengaliya shtati kiradi). Qo‘ltiq nomi shu mintaqadan olingan. U dunyodagi eng katta qo‘ltiq bo‘lib, maydoni 2191 ming km² (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, 2173 ming km²). Eng katta chuqurligi — 4519 m, o‘rtacha chuqurligi — 2600 m.

Bengaliya qo‘ltig‘iga ko‘plab yirik daryolar quyiladi, jumladan: Gang, Brahmaputra va Meghna (umumiy estuariy), Krishna, Godavari, Kaveri, Mahanadi, Iravadi.

Qo‘ltiqning shimoli-sharqiy sohilida, Koks-Bazar (Bangladesh) shahri yaqinida dunyodagi eng uzun plyaj joylashgan (120 km).

Gidrologik, gidrokimyoviy va boshqa ko‘rsatkichlariga ko‘ra, Bengaliya qo‘ltig‘i dengizlar qatoriga kiradi.

Etimologiyasi

Plyaj: Gopalpur

Qadimgi hind diniy matnlarida qo‘ltiq Mahodadhideb atalgan. Antik davr xaritalarida esa u Gangeticus Sinusnomi bilan ko‘rsatilgan, bu «Gang qo‘ltig‘i» degan ma’noni anglatadi. Keyinchalik qo‘ltiq sohilida joylashgan tarixiy Bengaliyamintaqasi nomi bilan atala boshlagan.

Qo‘ltiq chegaralari

Koks-Bazar plyaji , Bangladesh

Xalqaro gidrografiya tashkiloti Bengaliya qo‘ltig‘i chegaralarini quyidagicha belgilagan:

Sharqda. Myanmadagi Negreys (16°03’N) burnidan Myanma hududidagi eng yirik Andaman orollariorqali o‘tuvchi chiziq; u shunday o‘tkazilganki, orollarning sharqidagi barcha tor suv yo‘llari[noma’lum atama] qo‘ltiq tarkibidan tashqarida qoladi. Chiziq Kichik Andaman orolidagi 10°48’N kenglik va 92°24’E uzunlik koordinatalari nuqtasigacha, so‘ng Andaman dengizining janubi-g‘arbiy chegarasi bo‘ylab davom etadi [Uejong Raja (5°32′ shim. k. 95°12′ sharq. u.HGYaO) nuqtasidan Sumatra orolida Puelue Bras orqali g‘arbiy Nikobar orollari bo‘ylab Kichik Andaman orolidagi Sendi-Poynt burnigacha o‘tuvchi chiziq; bunda barcha tor suv yo‘llari Andaman dengizi tarkibiga kiradi].
Janubda. Adam ko‘prigi (Hindiston va Shri-Lankaoralig‘ida) hamda Dondra-Hed (Shri-Lankaning janubiy chekkasi) burnidan Puelue Brasning shimoliy nuqtasigacha, Sumatra orolida (5°44′ shim. k. 95°04′ sharq. u.HGYaO).

Falokatlar

6-may 1902-yilda shu yerda XX asrning eng yirik kema halokatlaridan biri yuz bergan: Rangun yaqinida siklonga duch kelib halokatga uchragan kema «Kamorta»[ingl.] — Buyuk Britaniya bayrog‘i ostida suzgan; halokat oqibatida 655 kishi halok bo‘lgan.

Daryolar

Qo‘ltiqqa Hindiston subkontinentining asosan g‘arbdan sharqqa oqadigan ko‘plab yirik daryolari quyiladi. Ularning eng shimoliysi Gang (Bangladesh hududidagi asosiy tarmog‘i Padmadeb ataladi). Biroq ulardan farqli ravishda Brahmaputra daryosi Assam hududini sharqdan g‘arbga kesib o‘tadi, so‘ng janubga burilib, qo‘ltiqqa quyilishidan oldin Bangladeshhududiga kiradi va bu yerda Jamuna deb ataladi. Qo‘ltiqqa quyilishidan oldin Jamuna Padma va Meghnadaryolari bilan qo‘shiladi. Gang, Brahmaputra va Meghnaning umumiy deltasida dunyodagi eng yirik mangrov o‘rmoni — Sundarbanshakllangan. U Bangladesh hududida va qisman G‘arbiy Bengaliyahududida joylashgan. Uzunligi 2948 km bo‘lgan Brahmaputra dunyodagi eng uzun daryolar orasida 28-o‘rinni egallaydi. U Tibetdan boshlanadi va u yerda Sangpo deb ataladi. Xuglidaryosi Gangningyana bir tarmog‘i bo‘lib, uning qirg‘og‘ida Kalkuttashahri joylashgan. Daryo Hindiston hududida bevosita Bengaliya qo‘ltig‘iga quyiladi.

Gang va Brahmaputra har yili qo‘ltiqqa taxminan 1000 million tonna qattiq zarrachalar olib keladi. Bu ikki daryoning oqiziqlari Bangladesh hududidan ekvator tomon cho‘zilgan umumiy delta va qalinligi 16,5 km gacha yetadigan suvosti cho‘kindilarini hosil qilgan. Ularda kamida 1130 trillion tonna cho‘kindi jinslarmavjud bo‘lib, ular so‘nggi 17 million yil davomida to‘plangan. Agar har yili buncha ko‘p cho‘kindi kelib tushmaganida, Bengaliya qo‘ltig‘i hozirgidan ancha chuqur bo‘lardi. Har ikki daryo yiliga Jahon okeaniga tushadigan barcha organik moddalarning taxminan 8 % ini olib keladi. Qo‘ltiqqa ko‘p miqdorda organik uglerodtushishi natijasida bu yerda katta miqdordagi neft va tabiiy gaz zaxiralari shakllangan.

Bengaliyadan janubda qo‘ltiqqa quyidagi yirik daryolar quyiladi: Mahanadi, Godavari, Krishna va Kaveri. Shuningdek, qo‘ltiqqa ko‘plab kichik daryolar ham quyiladi. Iravadi daryosi shimoldan janubga oqib, Andaman dengiziga quyiladi. Bu dengiz Bengaliya qo‘ltig‘ining tarkibiga kiradi. Iravadi deltasida ham yirik mangrov o‘rmoni mavjud.

Dengiz portlari

Port: Vishakxapatnam, Hindiston

Qo‘ltiq sohillarida dunyodagi eng yirik portlardan ayrimlari joylashgan, jumladan Chittagong porti Bangladeshda va Vishakxapatnam hamda Chennay portlari Hindistonda joylashgan. Yirik portlar qatoriga Mongla, Kalkutta va Yangonham kiradi; Yangon — Myanmaning eng yirik shahri va sobiq poytaxti.

Orollar

Qo‘ltiqda ko‘plab orollar, jumladan Andaman orollari, Nikobar orollari va Merguy orollaribor. Myanma qirg‘oqlari yaqinidagi Chedubaorollari guruhida faol loy vulqonlari mavjud. Katta Andaman — Andaman orollarining asosiy arxipelagi. Aholi yashaydigan orollar soni atigi 37 ta, ya’ni 6,5 %; Andaman va Nikobar orollarining umumiy soni esa 572 ta.

Okeanografiya

Bengaliya qo‘ltig‘i chekka dengiz bo‘lib, Hind okeaniga kiradi.

Tektonika

Bengaliya qo‘ltig‘ining geologik tuzilishi  Hindiston plitasi qizil rangda ko‘rsatilgan;  Hind-Avstraliya plitasi xira to‘q sariq rangda ko‘rsatilgan

Bengaliya qo‘ltig‘i ostida Hindiston plitasiyirik Hind-Avstraliya plitasiningbir qismi bo‘lib, sekin shimolga siljiydi. Hindiston plitasi Birma mikroplitasi bilan Yava botig‘ida to‘qnashadi. Nikobar va Andaman orollari — Birma mikroplitasining tarkibiy qismidir. Hindiston plitasi Yava botig‘i hududida Birma mikroplitasi ostiga kirib boradi. Bu yerda ikki plita orasidagi ishqalanish bosim va haroratni oshirib, vulqonlar paydo bo‘lishiga olib keladi. 2004-yilgi Osiyo sunamisi subduksiya zonasida to‘planib qolgan kuchlanishning bo‘shalishi natijasida yuz bergan. Bu kuchli zilzila va sunamiga sabab bo‘lgan.

Dengiz biologiyasi

Bengaliya qo‘ltig‘i dunyodagi 64 ta eng yirik dengiz ekotizimidan biridir. Qo‘ltiqning biologik xilma-xilligi marjon riflari, mangrov o‘rmonlari, baliqlarning urug‘ tashlash va oziqlanish joylari, shuningdek, daryo estuariylari bilan ifodalanadi.

Bu yerda marlin, barrakuda, yo‘l-yo‘l tunets, sariq qanotli tunets, Hind-Tinch okeani bukri delfini, Brayde kiti va boshqa dengiz hayvonlari yashaydi. Bengaliya qo‘ltig‘ida Jerdon dengiz iloniham uchraydi. Hindistonning Gahirmatha dengiz qo‘riqxonasida tuxum qo‘yadigan joylari muhofaza qilinadigan tur — zaytunrang dengiz toshbaqasi.

Katta Nikobar biosfera qo‘riqxonasi dengiz hayvonlarining ko‘plab turlarini muhofaza qiladi, jumladan taroqli timsohni, ulkan terili toshbaqani (Dermochelys coriacea) va Amboina bo‘g‘imli toshbaqasini (Cuora amboinensis kamaroma).

Sundarban milliy bog‘i Gang deltasidagi mangrov o‘rmonlarini muhofaza qiladi.

Fizik okeanografiya — Bengaliya qo‘ltig‘i iqlimi

Yanvardan oktabrgacha Bengaliya qo‘ltig‘i ustida shakllangan havo massalari shimolga harakatlanadi va ayni paytda soat mili yo‘nalishida aylanadi. Bu Sharqiy Hindiston oqimining harakati deb ataladi. Natijada mussonlarshimoli-g‘arbga qarab harakatlanadi va may boshlarida Nikobar hamda Andaman orollariga yetib keladi, iyun oxirida esa Hindistonning shimoli-sharqiy qirg‘oqlariga yetib boradi.

Yilning qolgan qismida havo massalari soat miliga teskari yo‘nalishda harakatlanadi. Bu aylanish Sharqiy Hindiston qishki havo oqimi deb ataladi. Mussonlarsentabrdan dekabrgacha shakllanib, Sharqiy Hindistonga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.