| Bering bo‘g‘ozi | |
|---|---|
| ingl. Bering Strait, chuk. Ervytgyr | |
Sun’iy yo‘ldoshdan olingan surat | |
| Xususiyatlari | |
| Suv ko‘tarilishining o‘rtacha balandligi | quyidagi qiymatdan ortiq: 0,5 m |
| Kengligi | 86 km |
| Eng katta chuqurligi | 91 m |
| Joylashuvi | |
| 65°58′21″ sh. k. 168°47′30″ g‘. u.HGYaO | |
| Tutashadi | Chukchi dengizi, Bering dengizi |
| Ajratib turadi | Yevrosiyoni va Shimoliy Amerikani |
| Chekka burunlar | Dejnyov burni, Uels shahzodasi burni |
| Mamlakatlar | |
| Hududlar | Chukotka avtonom okrugi, Alyaska |
Bering bo‘g‘ozi (ingl. Bering Strait, chuk. Ervytgyr) — qit’alar va okeanlar oralig‘idagi bo‘g‘oz bo‘lib, Shimoliy Muz va Tinch okeanlari orasida joylashgan. U quyidagi ikki materikni bir-biridan ajratib turadi: Osiyo (eng sharqiy materik nuqtasi — Rossiyaning Dejnyov burni bo‘lib, u Chukotkada joylashgan) va Shimoliy Amerika (eng g‘arbiy materik nuqtasi — AQSHning Uels shahzodasi burni bo‘lib, u Alyaskada joylashgan).
Geografiyasi

Eng tor joyining kengligi — 86 kilometr; farvaterning eng kichik chuqurligi — 36 metr. U quyidagi dengizlarni bog‘laydi: Chukchi dengizi (Shimoliy Muz okeani) va Bering dengizi (Tinch okeani).
AQSHning Alyaska sohillarida ikkita yirik qo‘ltiq joylashgan: Norton-Saund va Kotsebu; Chukotka avtonom okrugi sohillarida — Anadir qo‘ltig‘i.
Bering bo‘g‘ozining o‘rtasida Diomid orollari joylashgan: Rossiyaga qarashli Ratmanov oroli — kattaroq va g‘arbda joylashgani — hamda AQSHga qarashli Kruzenshtern oroli. Alyaska va Aleut orollarini sotish haqidagi 1867-yilgi shartnomaga ko‘ra, Rossiya va AQSH chegarasi ular orasining o‘rtasidan o‘tadi. Orollar orasidagi masofa 4 kilometrdan sal kamroq. Shu yerdan UTC+12:00 va UTC−9:00 vaqt mintaqalari chegarasi hamda xalqaro sana almashish chizig‘i ham o‘tadi.
Ratmanov orolida Rossiyaning eng sharqiy chegara posti joylashgan. Kruzenshtern orolida esa AQSH chegarachilaridan tashqari mahalliy aholi ham yashaydi. Bu orolga muntazam aviareyslar qatnaydigan shahar — Nom.
Taxminlarga ko‘ra, bo‘g‘oz 4,8—7,4 million yil avval ochilgan; 900 ming yil avval bo‘g‘ozning torayishi muzlik davrlari davomiyligi ortishiga sabab bo‘lgan omillardan biri bo‘lishi mumkin.
Kashf etilish tarixi
Bo‘g‘oz rossiyalik dengizchi Vitus Bering sharafiga nomlangan; u 1728-yilda ushbu bo‘g‘ozdan suzib o‘tgan. Biroq undan 80 yil oldin, 1648-yilda bo‘g‘oz orqali Chukotkadan Alyaskaga ekspeditsiya yo‘l olgan. Unga Semyon Dejnyov boshchilik qilgan; ekspeditsiya yo‘lda Ratmanov oroli va Kruzenshtern oroliga ham borgan. Bu orollar bo‘g‘ozning o‘rtasida joylashgan.
Ushbu ekspeditsiyalardan avval Yevropa xaritashunoslari orasida taxminan 1560-yildan beri hujjatlarda uchraydigan, yarim afsonaviy Anian bo‘g‘ozi (Anian bo‘g‘ozi) mavjudligi haqidagi tasavvur keng tarqalgan edi. Bu bo‘g‘oz Shimoliy Amerika bilan Osiyo o‘rtasidagi chegara sifatida tasvirlangan.
S. P. Krasheninnikovning «Kamchatka yerining tavsifi» (1755-yil) kitobida Bering dengizi va Aleut orollari haqida so‘z yuritilganda Bering bo‘g‘ozi eski nomi bilan ham tilga olinadi:
Kamchatkani Amerikadan ajratib turuvchi dengiz orollar bilan to‘lgan bo‘lib, bu orollar Amerikaning janubi-g‘arbiy chekkasi bo‘ylab Anian bo‘g‘ozigacha, xuddi Kuril orollari Yaponiyagacha cho‘zilganidek, uzluksiz tizilib ketadi. Orollarning bu qatori 51 va 54 daraja kengliklar orasida joylashgan, to‘g‘ri sharqqa qarab cho‘zilgan va Kamchatka qirg‘og‘idan taxminan besh daraja narida boshlanadi.
Amerikaga tarixdan oldingi davrda odamlarning kelib joylashishi
antropologiyada Bering bo‘g‘ozining taxminan 10 ming yil oldingi va undan avvalgi holati Bering quruqlik bo‘yni sifatida qaraladi; odamlar — paleoindeylar — shu yo‘l orqali Amerikaga ko‘chib o‘tib, bizga hindular nomi bilan ma’lum bo‘lgan xalqlarga aylangan. Eng yangi tadqiqotlarga ko‘ra, dastlabki ko‘chmanchilar Amerikaga Sibirdan bir to‘lqin bilan, bundan 23 ming yil avvaldan erta bo‘lmagan davrda, so‘nggi muzlik davri avjida yetib kelgan. Alohida ravishda, taxminan 5,5 ming yil oldin inuitlar va eskimoslar kelib, butun Arktika bo‘ylab tarqalgan (o‘sha paytda Sibir va Alyaska orasida quruqlik yo‘li bo‘lmagani uchun ularning qanday o‘tgani noma’lumligicha qolmoqda).
Migratsiya modellari xronologiyasi ikki turga bo‘linadi. Birinchisi «qisqa xronologiya» bo‘lib, unga ko‘ra Amerikaga ilk ko‘chish to‘lqini bundan 14 — 16 ming yil avvaldan erta yuz bermagan. Rutgers universiteti o‘tkazgan tadqiqotlar nazariy jihatdan Amerikaning barcha tub aholisi atigi 70 kishidan kelib chiqqanini, bu kishilar 14—12 ming yil avval Bering quruqlik bo‘yni orqali o‘tganini ko‘rsatdi. O‘sha paytda bu quruqlik bo‘yni Osiyo bilan Amerikani bog‘lab turgan. Boshqa hisob-kitoblarga ko‘ra, Amerika tub aholisi ajdodlarining haqiqiy populyatsiyasi taxminan 250 kishidan iborat bo‘lgan.
«Uzun xronologiya» tarafdorlarining fikricha, odamlarning birinchi guruhi G‘arbiy yarimsharga ancha oldin, ehtimol 20 — 50 ming yil avval kelgan va undan keyin yana ketma-ket migratsiya to‘lqinlari yuz bergan bo‘lishi mumkin. Tanana vodiysida (Alyaska) taxminan 11,5 ming yil avval yashagan qizning genomini o‘rgangan paleogenetiklar barcha amerikalik hindularning ajdodlari kechki pleystotsen davrida, taxminan 20—25 ming yil avval, Beringiya taxminan 20 ming yil avval yo‘qolishidan oldin, Chukotkadan Alyaskaga bir to‘lqinda ko‘chib o‘tgan degan xulosaga keldi. Shundan keyin «qadimgi beringiyaliklar» Amerikada Yevrosiyodan ajralib qolgan. Bundan 17–14 ming yil avval ular paleoindeylarning shimoliy va janubiy guruhlariga ajralgan; keyinchalik shu guruhlardan Shimoliy va Janubiy Amerikaga tarqalgan xalqlar shakllangan.
Huquqiy maqomi
Chunki Alyaska yarimorolini AQSH foydasiga berish to‘g‘risidagi Amerika–Rossiya shartnomasi faqat quruqlikka oid hududiy masalalarni tartibga solgan, biroq tutash suvlar va qirg‘oqbo‘yi shelfning maqomini umuman belgilamagan. Shu sababli, Alyaska va Aleut orollari Rossiya imperiyasiga (de jure imperatritsa Yekaterina IIning 2-mart 1766-yildagi oliy shaxsiy farmoniga muvofiq qo‘shilgan davrdan; de facto rus dengizchilari materikni bundan oldinroq — 21-avgust 1732-yilda kashf etgan davrdan) 12-iyun 1991-yilgacha, ya’ni 1-iyun 1990-yilda Kopengagenda SSSR tashqi ishlar vaziri E. A. Shevardnadze bilan AQSH davlat kotibi J. Beyker uchrashuvida imzolangan kelishuvlar qonuniy kuchga kirguniga hamda tegishli kelishuvlar doirasida SSSR AQSH foydasiga hududiy yon berishlarni amalga oshirguniga qadar (ikki davlat rahbarlari orasida prinsipial kelishuv bundan oldin, Vashington sammitida SSSR prezidenti M. S. Gorbachyov va AQSH prezidenti Jorj Bush (katta) o‘rtasida erishilgan), Bering bo‘g‘ozi g‘arbda Chukotka sohilidan sharqda Alyaska sohiliga qadar Rossiyaning ichki suvlari maqomiga ega bo‘lgan (masalan, Bosfor bo‘g‘ozi Turkiya uchun qanday maqomga ega bo‘lsa, xuddi shunday). Biroq sovet davrida bu masalani na sovet tomoni (chunki SSSR rasman o‘zini Rossiya imperiyasi va uning xalqaro-huquqiy kelishuvlari, jumladan Bering bo‘g‘ozining maqomi, ushbu suvlarda kema qatnovi va baliq ovlash bilan bog‘liq kelishuvlar bo‘yicha huquqiy voris deb tan olmagan, shu bois sovet huquqshunoslari oldiga biror hududiy da’voni huquqiy asoslash vazifasi qo‘yilmagan), na AQSH tomoni (chunki amerikaliklar sovet hokimiyatining indamay yo‘l qo‘yishidan foydalanib, bu suvlarda kema qatnovi va baliqchilikni davom ettirgan) faol ko‘targan.
Gorbachyov ko‘rsatmasiga binoan Shevardnadze tomonidan «SSSR va AQSH o‘rtasidagi dengiz hududlarini chegaralash chizig‘i to‘g‘risida»gi bitimning imzolanishi yopiq tarzda amalga oshirilgan va amalda sovet aholisidan yashirilgan: bu masala bir necha yil davomida sovet, keyinchalik esa Rossiya matbuoti va publitsistikasida e’lon qilinmagan va muhokama etilmagan. G‘arb matbuoti esa buni Amerika diplomatiyasining navbatdagi g‘alabasi sifatida ochiq yoritgan. Akademik A. I. Fursovning ta’kidlashicha, bu kelishuv Rossiyaning hududiy yaxlitligi va iqtisodiyotiga katta zarar yetkazgan, chunki AQSH foydasiga bepul berib yuborilgan hududlar quyidagilardan iborat edi: mutlaq iqtisodiy zonaning bir qismi va Rossiya kontinental shelfidagi bir hudud.
Bo‘g‘oz ostidagi tunnel
XIX asr oxiridan hozirga qadar mutaxassislar, ba’zan esa hukumatlar (asosan Rossiya va AQSH) darajasida Bering bo‘g‘ozi orqali tunnel yoki ko‘prik qurish orqali Chukotkani Alyaska bilan bog‘lashning maqsadga muvofiqligi va imkoniyatlari vaqti-vaqti bilan muhokama qilinadi. Biroq texnik, iqtisodiy va siyosiy sabablarga ko‘ra, bu g‘oyalarning hech biri hozircha amalga oshirilmagan. Tunnel qurish masalasi muntazam ravishda mutaxassislar muhokamasiga qaytadi.
Qiziqarli ma’lumotlar
2008-yil avgustida Stiv Byorjess va Den Evans Bering bo‘g‘ozini amfibiya avtomobilida kesib o‘tishgan.
Adabiyotlar
- Bering bo‘g‘ozi // Brokgauz va Yefronning ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Ballantayn T. Fan, imperiya va Tinch okeanining yevropaliklar tomonidan tadqiq etilishi (Science, empire and the European exploration of the Pacific) (ingl.). — Aldershot, Xempshir, Angliya: Ashgate, 2004. — 367 bet — ISBN 0-7546-3562-7.