Gravitatsion radius

Gravitatsion radius (yoki Shvartsshild radiusi) — o‘ziga xos radius bo‘lib, u har qanday fizik jismning massasi uchun aniqlanadi: bu sfera radiusi bo‘lib, shu sfera sirtida hodisalar gorizonti joylashgan bo‘lar edi, agar uni hosil qiladigan massa (umumiy nisbiylik nazariyasiga ko‘ra) sferik simmetrik tarzda taqsimlangan, harakatsiz (xususan, aylanmaydigan, lekin radial harakatlar bo‘lishi mumkin) va butunlay shu sfera ichida joylashgan bo‘lsa. Bu tushunchani ilmiy muomalaga nemis olimi Karl Shvartsshild 1916-yilda kiritgan.

Qiymati

Gravitatsion radius jismning massasi M ga to‘g‘ri proporsional bo‘lib, quyidagiga teng:rg=2GM/c2, bunda G — gravitatsiya doimiysi, с — vakuumdagi yorug‘lik tezligi. Bu ifodani quyidagicha qayta yozish mumkin: rg ≈ 1,48·10−27 · (M / 1 kg) m. Astrofiziklar uchun quyidagi yozuv qulayroq: rg ≈ 2,95 · (M / M⊙) km, bunda M⊙ — Quyosh massasi.

Plank masshtabiga o‘tilganda (Plank uzunligi ℓP=(G/c3)ℏ ≈ 10−35 m), ifodani quyidagi ko‘rinishda yozish qulay bo‘ladi: rg=2(G/c3)Mc, (shuningdek qarang: virtual qora tuynuk).

Xususiyatlari

Gravitatsion radius qiymati shunday sferik simmetriyali jismning radiusiga tengki, klassik mexanikada ikkinchi kosmik tezlik uning sirtida yorug‘lik tezligiga teng bo‘lar edi. Bu tasodifiy emas, chunki klassik mexanika va Nyutonning tortishish nazariyasi umumiy nisbiylik nazariyasining chegaraviy holi sifatida uning tarkibiga kiradi. Bu kattalikning ahamiyatiga birinchi bo‘lib Jon Michell o‘zining Genri Kavendishga yo‘llagan va 1784-yilda e’lon qilingan maktubida e’tibor qaratgan. Umumiy nisbiylik nazariyasi doirasida gravitatsion radiusni (boshqa koordinatalarda) birinchi bo‘lib 1916-yilda Karl Shvartsshild hisoblab chiqqan (qarang: Shvartsshild metrikasi).

Oddiy astrofizik obyektlarning gravitatsion radiusi ularning haqiqiy o‘lchamlariga nisbatan nihoyatda kichik: masalan, Yer uchun rg ≈ 0,887 sm, Quyosh uchun rg ≈ 2,95 km. Bundan istisno — neytron yulduzlar va faraziy bozon hamda kvark yulduzlari. Masalan, odatiy neytron yulduzning Shvartsshild radiusi uning o‘z radiusining taxminan 1/3 qismiga teng. Shu sababli bunday obyektlarni o‘rganishda umumiy nisbiylik nazariyasi effektlari muhim ahamiyatga ega. Agar obyektning massasi kuzatiladigan koinot massasidek bo‘lsa, uning gravitatsion radiusi taxminan 10 milliard yorug‘lik yiliga teng bo‘lar edi.

Yetarlicha katta massali yulduzlar (hisob-kitoblarga ko‘ra, massasi ikki-uch Quyosh massasidan ortiq bo‘lgan yulduzlar) evolyutsiyasining oxirida relyativistik gravitatsion kollaps deb ataladigan jarayon yuz berishi mumkin: agar yulduz yadroviy «yoqilg‘i»sini tugatgach, portlamasa va massasini yo‘qotmasa, relyativistik gravitatsion kollaps ta’sirida gravitatsion radiusi o‘lchamigacha siqilishi mumkin. Yulduz gravitatsion kollaps tufayli radiusi rg bo‘lgan sferagacha siqilganda, undan tashqariga hech qanday nurlanish ham, zarrachalar ham chiqa olmaydi. Yulduzdan uzoqda joylashgan tashqi kuzatuvchiga ko‘ra, yulduz o‘lchami rg ga yaqinlashgan sari, yulduz zarrachalarining xususiy vaqti cheksiz darajada sekinlashadi. Shu bois bunday kuzatuvchi uchun kollapsga uchrayotgan yulduzning radiusi gravitatsion radiusga asimptotik ravishda yaqinlashadi, lekin hech qachon unga teng bo‘lmaydi. Shunga qaramay, tashqi kuzatuvchi yulduzni endi ko‘ra olmaydigan va u haqida hech qanday axborot ololmaydigan paytni aniqlash mumkin. Demak, o‘sha paytdan boshlab yulduzda mavjud barcha axborot tashqi kuzatuvchi uchun amalda yo‘qoladi.

Gravitatsion kollapsga uchrab, gravitatsion radiusga qadar siqilgan fizik jism qora tuynuk deb ataladi. Radiusi rg bo‘lgan sfera aylanmaydigan qora tuynukning hodisalar gorizontiga mos keladi. Aylanadigan qora tuynukning hodisalar gorizonti ellipsoid shaklida bo‘ladi, gravitatsion radius esa uning o‘lchamlarini baholash imkonini beradi. Shvartsshild radiusi o‘ta massiv qora tuynukning aynan bizning Galaktikamiz markazida joylashgan holatida taxminan 16 million kilometrga teng.

Yo‘ldoshlari bor obyektning Shvartsshild radiusini ko‘p hollarda shu obyektning massasiga qaraganda ancha yuqori aniqlikda o‘lchash mumkin. Bu bir qarashda g‘ayritabiiy tuyuladigan holatning sababi shundaki, yo‘ldoshning o‘lchangan aylanish davri T va uning orbitasi katta yarim o‘qi a (bu kattaliklarni juda yuqori aniqlikda o‘lchash mumkin) asosida markaziy jism massasi M ni topish uchun obyektning gravitatsion parametri μ = GM = 4π2a3/T2 ni gravitatsiya doimiysi G ga bo‘lish kerak. Bu doimiy boshqa ko‘pchilik fundamental konstantalarga qaraganda ancha past aniqlikda ma’lum (2018-yil holatiga ko‘ra, taxminan 1:7000 nisbatidagi aniqlikda). Shu bilan birga, Shvartsshild radiusi obyektning gravitatsion parametrini 2/с2 koeffitsientiga ko‘paytirish orqali aniqlanadi:

rg=2GMc2=2μc2 ,

bunda yorug‘lik tezligi c hozirgi vaqtda ta’rifga ko‘ra mutlaqo aniq o‘tkazish koeffitsienti hisoblanadi. Shuning uchun gravitatsion parametr va gravitatsion radiusni o‘lchashdagi nisbiy xatoliklar bir-biriga teng.

Masalan, yuqorida tilga olingan Quyoshning Shvartsshild radiusi quyidagiga teng:

rg⊙=2GM⊙c2=2μ⊙c2=2,953250077(2) км bo‘lib, uning nisbiy xatoligi 8·10−11, holbuki Quyosh massasi 1,988 744(93)·1030 kg bo‘lib, uni aniqlashdagi nisbiy xatolik faqat 4,7·10−5.

Xuddi shunday, Yerning Shvartsshild radiusi quyidagiga teng:

rg⊕=2GM⊕c2=2μ⊕c2=8,870056078(18) мм bo‘lib, uning nisbiy xatoligi 2·10−9, holbuki Yer massasi 5,973 236(28)·1024 kg uchun o‘lchashning nisbiy xatoligi 4,7·10−5.


Adabiyotlar

  • Mizner Ch., Torn K., Uiler J. Gravitatsiya. — M.: Mir, 1977. — jildlar: 1—3.
  • Shapiro S. L., Tyukolski S. A. Qora tuynuklar, oq mittilar va neytron yulduzlar / Ingliz tilidan Ya. A. Smorodinskiy tahriri ostida tarjima qilingan. — M.: Mir, 1985. — jildlar: 1—2. — 656 bet.
  • Ian Styuart. Koinot matematikasi. Zamonaviy fan koinotni qanday sharhlamoqda = Ian Styuart. «Koinotni hisoblash: matematika koinot sirlarini qanday ochadi» (Calculating the Cosmos: How Mathematics Unveils the Universe). — Alpina Pablisher, 2018. — 542 bet. — ISBN 978-5-91671-814-0.

Havolalar